Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2007-1-63 (Devralma)
Karar Sayısı : 07-59/687-242
Karar Tarihi : 11.7.2007
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Tuncay SONGÖR (İkinci Başkan) 10
Üyeler : Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI, M. Sıraç ASLAN
Süreyya ÇAKIN, Mehmet Akif ERSİN
B. RAPORTÖRLER: F.Yeşim AKCOLLU, Cengiz SOYSAL, Harun ULU,
M. Oğuzcan BÜLBÜL, Metin PEKTAŞ
C. BİLDİRİMDE
BULUNAN : - Bosphorus Gaz Corporation A.Ş.
Park Plaza Eski Büyükdere Cad. No:22 Kat:12/28
34398 Maslak/Sarıyer İstanbul
D. TARAFLAR : - Bosphorus Gaz Corporation A.Ş. 20
Park Plaza Eski Büyükdere Cad. No:22 Kat:12/28
34398 Maslak /Sarıyer İstanbul
- Boru Hatları ile Petrol Taşıma A.Ş (BOTAŞ)
Bilkent Plaza A-2 Blok Bilkent/Ankara
E. DOSYA KONUSU: BOTAŞ ile Gazexport arasında 18.2.1998 tarihinde
yapılmış olan Doğal Gaz Satım Sözleşmesi’nin üç lota karşılık gelen 750 milyon
m3’lük kısmının Bosphorus Gaz Corporation A.Ş.’ye devrine izin verilmesi
talebi.
F. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 31.5.2007 tarih ve 3782 sayı ile intikal
eden başvuru üzerine, 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un 7. 30
maddesi ile 1997/1 sayılı Rekabet Kurulu’ndan İzin Alınması Gereken Birleşme ve
Devralmalar Hakkında Tebliğ’in ilgili hükümleri çerçevesinde düzenlenen 29.6.2007
tarih, 2007-1-63/Öİ-07-FYA sayılı Devralma Ön İnceleme Raporu 6.7.2007 tarih,
REK.0.05.00.00-120/128 sayılı Başkanlık Önergesi ile 07-59 sayılı Kurul
toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır.
G. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili raporda; işlemin, tarafların ilgili ürün
pazarındaki toplam ciroları itibarıyla 1997/1 sayılı Tebliğ kapsamında izne tabi bir
devralma olduğu ve işlem sonucunda 4054 sayılı Kanun’un 7. maddesinde belirtilen,
bir hakim durum yaratılması veya mevcut hakim durumun güçlendirilmesi, böylece
rekabetin önemli ölçüde azaltılması sonucunun doğmasının söz konusu olmadığı, 40
dolayısıyla işleme 4054 sayılı Kanun’un 7. maddesi çerçevesinde izin verilmesi
gerektiği ifade edilmiştir.
H. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
H.1. Taraflar
H.1.1. Bosphorus Gaz Corporation A.Ş. (Bosphorus)
Bosphorus, Rusya ve diğer ülkelerden doğalgaz satın alınması, ithali, iletimi,
dağıtımı, Türkiye içinde ve yurt dışında depolanması, pazarlanması, ticareti ve
07-59/687-242
2
ihracatı ile transit geçişler dahil doğalgaz nakliyesinin gerçekleştirilmesi, mevcut gaz
hatlarından kiralama suretiyle gaz nakledilmesi, gazın işlenmesi suretiyle yan ürünler
elde edilmesi, boru hatlarının, gaz işleme fabrikalarının, gaz yer altı depolarının gaz 50
nakil sistemindeki diğer üniteler ve kombine çevrim santralleri ile sosyal amaçlı
ünitelerinin inşaatı ve işletilmesi alanlarında faaliyet göstermek üzere kurulmuştur.
Yönetim Kurulu; Ali Haydar Şen, Valery Krasnov, Dietmar Axel Schulz-Oral, Metin
Şen, Adnan Şen, Hakan Wolfgang Bergemann, Felix Erik Strehober, Alexander
Chernous’tan oluşan Bosphorus’un ortaklık yapısı aşağıdaki gibidir:
Tablo 3: Bosphorus’un Ortaklık Yapısı
Hissedar Pay (%)
Tur Enerji A.Ş. 59,99
ZMB Gmbh 39,99
Diğer Toplam 100
Bosphorus hissedarlarından Tur Enerji A.Ş. doğalgaz alımı, satımı, ithalatı, ihracatı,
dağıtımı ve depolanması alanında faaliyet göstermek üzere kurulmuştur. Yönetim
Kurulu, Valery Krasnov, Adnan Şen, Metin Şen ve Alexander Chernous’tan oluşan
şirketin hissedarlık yapısı aşağıdaki gibidir: 60
Tablo 4: Tur Enerji A.Ş.’nin Ortaklık Yapısı
Hissedar Pay (%)
Ringas Management BV 50
Ali Haydar Şen 20
Adnan Şen 10
Metin Şen 10
Korkut Nedim Keçeli 10
Toplam 100
Tur Enerji hissedarlarından Ringas Management BV’nin doğalgaz sektöründe
herhangi bir faaliyeti bulunmamakta; yatırım, finans, emlak ve telif hakları
konularında faaliyet göstermektedir. Hisselerinin %100’ü Ringas Holding N.V.’ye ait
olan bu teşebbüsün yönetim kurulu üyeleri PhastabeWEK. B.V. ve Fortis İntertrust
(Hollanda) B.V.’dir.
ZMB Gmbh ise Almanya merkezli olup; gaz ithalatı ve ihracatı, Almanya’da gaz satışı
ile planlaması, gaz tesislerinin yapımı ve kullanımı alanında faaliyet göstermektedir.
Şirketin %100 hissesi Gazprom Germania’ya aittir. Gazprom Germani’nın %100
hissesi OAO Gazprom Export şirketine, bu şirketin %100 hissesi de Rusya merkezli 70
OOO Gazprom şirketine aittir. OOO Gazprom şirketinin %50,01 hisseleri Rusya
Federasyonuna ait olup diğer hisseleri de halka açıktır. Bu hissedarlık zincirinden,
Rus OOO Gazprom şirketinin Bosphorus’un kontrolü üzerinde dolaylı olarak etkili
olduğu anlaşılmaktadır.
Dosyadaki bilgiler çerçevesinde Bosphorus’un Tur Enerji A.Ş. ve Gazprom iştiraki
olan ZMB Gmbh arasında kurulmuş bir ortak girişim şirketi olduğu anlaşılmaktadır.
H.1.2. BOTAŞ
BOTAŞ, 15.8.1974 tarihinde Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı (TPAO)’na bağlı
olarak Irak’tan Ceyhan’a ham petrol taşımak üzere kurulmuş; tüzel kişiliğe sahip,
faaliyetlerinde özerk ve sorumluluğu sermayesi ile sınırlı bir İktisadi devlet 80
teşekkülü’dür. 1987’den bu yana, BOTAŞ’ın ham petrol boru hattı faaliyeti, doğal gaz
taşımacılığı ve ticareti faaliyetlerini de kapsayacak şekilde genişletilmiştir. BOTAŞ,
397 sayılı ve 9.2.1990 tarihli Kanun Hükmünde Kararname ile doğal gaz ithalatı,
iletimi (şehir dağıtımı dışında), ticareti ve tarifelerinde tekel statüsü elde etmiştir.
07-59/687-242
3
1995’te şirket bağımsız şirket statüsünü kazanarak kamu iktisadi teşekkülü şeklinde
yeniden yapılandırılmıştır.
4646 sayılı Kanun, 397 sayılı Kanun Hükmünde Kararnameyi yürürlükten kaldırmış
ve dolayısıyla BOTAŞ’ın hukuki tekelini kaldırarak, doğal gaz piyasasına yeni
şirketlerin girmesini ve rekabet ortamının yaratılmasını amaçlamaktadır.
H.1.3. Gazprom Export 90
Gazprom Export’un ana şirketi olan OAO Gazprom (Gazprom), gaz,
petrokimyasallar, hidrokarbon gazları ve diğer gaz ve petrokimya endüstrisindeki
ürünlerin ihracatı ve pazarlanması faaliyetlerini yürüten, Rusya menşeli bir şirkettir.
Gazprom Rusya’daki doğalgaz rezervlerinin %60’ına sahip olup, doğal gaz üretiminin
%85’ini gerçekleştirmektedir. Gazprom, eski SSCB ülkeleri dışında, Batı ve Orta
Avrupa’da yer alan 22 ülkeye doğalgaz satmaktadır. Şirketin söz konusu ihracatı
kontrolünde olan Gazprom Export tarafından gerçekleştirilmektedir. Gazprom Export
doğalgaz satışının yanında ham petrol ve petrol ürünleri ihracatı da yapmaktadır.
Gazprom Export, 2006 yılında 22 Avrupa ülkesine toplam 151,1 milyar metreküp
doğalgaz satarak 37,2 milyar Amerikan Doları gelir elde etmiştir. 2006 yılında şirketin 100
(eski SSCB dışında kalan 10 büyük müşterisine) tedarik ettiği doğalgaz miktarına
ilişkin tabloya aşağıda yer verilmiştir.1
Tablo 3: Gazprom Export’un İhracat Gerçekleştirdiği Ülkeler
Ülke Miktar (milyar metreküp)
Almanya 37,9
Italya 21,4
Türkiye 19,9
Fransa 10
Macaristan 7,7
Çek Cum. 7,4
Polanya 7,7
Avusturya 6,6
Slovakya 6,8
Romanya 5,1
H.2. İlgili Pazar
H.2.1. İlgili Ürün Pazarı
Dosyada yer alan bilgiler ışığında, Bosphorus tarafından BOTAŞ’ın ithalat
sözleşmelerinin bir kısmının devralınması işleminin değerlendirilmesi açısından ilgili
ürün pazarı “doğal gaz toptan satışı pazarı” olarak tanımlanmıştır.
H.2.2. İlgili Coğrafi Pazar 110
Toptan satış pazarına, ilgili mevzuatta getirilen herhangi bir coğrafi sınırlamanın
bulunmadığı göz önüne alındığında, ilgili coğrafi pazarı "Türkiye Cumhuriyeti sınırları"
olarak belirlenmiştir.
H.3. Değerlendirme
H.3.1. İşlemin Niteliği Bakımından Yapılan Değerlendirme
BOTAŞ’ın 18.2.1998 tarihinde Gazexport (yeni adıyla Gazprom Export) ile yapmış
olduğu Doğal Gaz Satım Sözleşmesi’nin 3 lota karşılık gelen 750 milyon m3’lük
kısmının Bosphorus tarafından devralınması işlemi neticesinde, daha önce söz
konusu sözleşmede belirtilen miktar (8 milyar metreküp/yıl) münhasıran BOTAŞ’ın
1 Söz konusu bilgiler Sergey Korovin’in 13.3.2007 tarihinde Flame’07 Konferansında (Amsterdam) yaptığı
konuşmadan alınmıştır.
07-59/687-242
4
tasarrufunda iken, devralma işlemi sonrasında 3 lota karşılık gelen pazar payı ve 120
cironun daha önce ilgili pazarda faaliyeti olmayan Bosphorus’a devredilmesi söz
konusu olduğundan; söz konusu işlemin, 4054 sayılı Kanun’un 7. maddesine
dayanılarak çıkarılan 1997/1 sayılı Tebliğ 2. maddesi anlamında bir devralma işlemi
olduğu görülmektedir.
H.3.2. Eşikler Açısından Yapılan Değerlendirme
1997/1 sayılı Tebliğ’in 1998/2 sayılı Tebliğ ile değişik 4. maddesinde “bir birleşme
veya devralma sonucunda birleşmeyi veya devralmayı gerçekleştiren teşebbüslerin,
ülkenin tamamında veya bir bölümünde ilgili ürün piyasasında, toplam pazar
paylarının, piyasanın % 25’ini aşması halinde veya bu oranı aşmasa bile toplam
cirolarının yirmibeş trilyon Türk Lirası’nı aşması halinde Rekabet Kurulu’ndan izin 130
almaları zorunludur” ifadesi yer almaktadır. Bu açıdan değerlendirildiğinde, başvuru
konusu işlemin, 2006 yılı verilerine göre, BOTAŞ tarafından Bosphorus’a devri söz
konusu olan 3 lotun karşılık geldiği pazar payının %(…..) ve cironun da (………….)
YTL olması nedeniyle, 1997/1 sayılı tebliğ kapsamında izne tabi bir işlem olduğu
anlaşılmaktadır.
H.3.3. İşlemin 4054 Sayılı Kanun’un 7. Maddesi Açısından Değerlendirilmesi
Devir işleminin değerlendirileceği pazar Türkiye doğal gaz toptan satış pazarıdır. Bu
kapsamda toptan satış pazarında faaliyette bulunan teşebbüsler, yaptıkları satışlar
ve pazar payları aşağıdaki gibidir:
Tablo 11: 2006 Yılı İtibarıyla Doğal Gaz Satış Miktarları ve Pazar Payları 140
Firma Satış Miktarı (m3) Pazar Payı (%)
BOTAŞ (……………) (………)
TPAO (……………) (………)
THRACE BASIN (……………) (………)
AMITY OİL (……………) (………)
TOPLAM (……………) 100
Tablodan da görüldüğü üzere BOTAŞ’ın toptan satış pazarındaki payı %(…….)’dir.
Gerçekleşecek devir işlemi sonucunda Bosphorus’un 3 lota tekabül eden 750 milyon
m3 tutarındaki alım anlaşmasını üzerine alacağı, bu miktarın ise tüketim içindeki
payının sadece %(……..) olduğu görülmektedir.
2007 yılı içerisinde Türkiye doğal gaz piyasasında yaşanan/yaşanacak gelişmeler
(Azerbeycan gazının gelmeye başlaması, TPAO’nun Treador ve Stratic Energy ile
oluşturduğu ortak girişim vasıtasıyla doğal gaz çıkarması, Shell Enerji A.Ş.’nin toptan
satış faaliyetine başlaması, vb) sonucunda toptan satış pazarına yeni aktörler
katılacaktır. Bu ve benzeri gelişmeler sonrasında Bosphorus’un devralacağı miktara
ilişkin pazar payının %(……)’nin de altına düşeceği öngörülmektedir. 150
Kaldı ki, buradaki asıl nokta, bu payın hakim durumdaki BOTAŞ’tan sektöre yeni
giren bir teşebbüse devrediliyor olmasıdır. Nitekim, işlemin gerekçesini oluşturan
4646 sayılı Doğal Gaz Piyasası Kanunu’nun Geçici 2. maddesi de asıl itibarıyla
sektörde BOTAŞ’ın sahip olduğu tekel konumunun bu devirler ile kaldırılması ve
sektörde rekabetin sağlanması olduğu söylenebilir. Dolayısıyla, her ne kadar belli
faaliyetlerin devredilmesi ve bu devredilen kısmın eşikleri aşması nedeniyle söz
konusu işlem Rekabet Kurulu iznine tabi olsa da, işlemin esası toptan satış
pazarında yoğunlaşma yaratıcı değil aksine yoğunlaşmayı azaltıcı niteliktedir.
Doğalgaz toptan satışı pazarına ilişkin yatay seviyede yoğunlaşma anlamında
yukarıdaki değerlendirmenin ardından ortaya çıkan soru, devralan taraf olan 160
Bosphorus’un ortağı olan Gazprom’un Türkiye’nin en büyük gaz tedarikçisi
07-59/687-242
5
konumunda olmasının (aynı zamanda devre konu sözleşmenin de sağlayıcı olarak
tarafı konumundadır), bildirime konu devir işleminin dikey anlamda nasıl bir sonuç
doğuracağı hususudur. Dosyadaki bilgilere göre, 2006 yılı rakamlarına göre
Bosphorus’ta -dolaylı yoldan- ortak kontrole sahip olan Gazprom’un Türkiye’ye ithal
olarak giren doğal gazdaki payı %(…)’tür. Söz konusu gaz, BOTAŞ tarafından,
Gazprom ve BOTAŞ arasında yapılmış olan çeşitli anlaşmalar yoluyla ithal
edilmektedir. Bu durumda, dünya doğalgaz sektörünün devi kabul edilen Gazprom’un
bu devir işlemiyle sadece Türkiye’ye gaz ihraç eden bir teşebbüs olmaktan çıkarak
dikey bütünleşmeyi sağlayıp Türkiye doğalgaz toptan satış pazarına gireceği ve 170
bunun üretici olarak halihazırdaki hakim durumunu güçlendireceği öne sürülebilir.
Ancak halihazırda ne Gazprom’un ne de Bosphorus’u diğer kontrol eden teşebbüs
olan Tur Enerji’nin Türkiye doğal gaz toptan satış piyasasında bir faaliyeti
bulunmamaktadır. Buna ek olarak, devre konu olan kontrat miktarı toplam ülke
tüketiminin %(…)’inden azını teşkil eden oldukça düşük bir miktardır. Dolayısıyla,
pazara etkileri bakımından yeni bir hakim durum yaratılmasının ya da mevcut bir
hakim durumun güçlendirilmesinin söz konusu olmayacağı açıktır. Hiç şüphesiz,
bundan sonraki aşamalarda Gazprom’un yapacağı devralmalar ya da diğer eylemler
4054 sayılı Kanun kapsamında ayrıca değerlendirilecektir. Ancak bu aşamada
bildirime konu devir işleminin Kanun’un 7. maddesi kapsamında, ilgili pazarda hakim 180
durum yaratan veya hakim durumu güçlendiren ve bunun etkin rekabeti önemli
ölçüde engelleyen bir nitelik arz etmediği kanaatine varılmıştır.
I. SONUÇ
Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre;
Bildirim konusu işlemin 4054 sayılı Kanun’un 7. maddesi ve bu Kanun’a dayanılarak
çıkarılan 1997/1 sayılı “Rekabet Kurulu’ndan İzin Alınması Gereken Birleşme ve
Devralmalar Hakkında Tebliğ” kapsamında izne tabi olduğuna, ancak işlem
sonucunda aynı Kanun maddesinde belirtilen nitelikte hakim durum yaratılmasının
veya mevcut hakim durumun güçlendirilmesinin ve böylece ilgili pazarda rekabetin
önemli ölçüde azaltılmasının söz konusu olmadığına, bu nedenle bildirime konu 190
işleme izin verilmesine OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy