Rekabet Kurumu - Karar Sayı 07-62/738-266

Rekabet Kurumu Başkanlığından,

(Danıştay’ın İptal Kararı Üzerine Verilen)
REKABET KURULU KARARI

Dosya Sayısı : D1/1/Ç.D.-00/2; D1/2/M.A.K.
Karar Sayısı : 07-62/738-266
Karar Tarihi : 26.7.2007

A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER 10

Başkan : Tuncay SONGÖR (İkinci Başkan)
Üyeler : Prof.Dr.Nurettin KALDIRIMCI; M. Sıraç ASLAN,
Süreyya ÇAKIN, Mehmet Akif ERSİN

B. RAPORTÖRLER: M. Akif KAYAR, M. Nazlı AKSOY, Metin PEKTAŞ

C. ŞİKAYET EDEN: -Türkiye Ziraat Odaları Birliği
İzmir Cad. No:24 06440 Kızılay-ANKARA
20
D. KARŞI TARAF: - Toros Tarım San. Tic. A.Ş.
(Toros Gübre ve Kimya Endüstrisi A.Ş.)
Tekfen Tower 4. Levent İstanbul
Vekili: Av. Mehmet Gün
Kore Şehitleri Cad. No:32 34394 Zincirlikuyu – İstanbul

- Sümer Holding A.Ş.
(Tügsaş Türkiye Gübre Sanayi A.Ş.)
Çankırı Cad. No:2 Ulus – Ankara
Vekili: Av. Gülhan ÖNAL 30
Çankırı Cad. No:2 Ulus – Ankara

E. DOSYA KONUSU: Rekabet Kurulu’nun kimyevi gübre sektöründe faaliyet
gösteren teşebbüsler hakkında aldığı 8.2.2002 tarih ve 02-07/57-26 sayılı
kararına ilişkin Danıştay 13. Dairesi’nin 28.2.2006 tarih, 2005/5669 E. ve
2006/1226 K. Sayılı ve 28.3.2006 tarih, 2005/5701 E. ve 2006/1554 K. sayılı
iptal kararları üzerine ilgili dosyanın yeniden değerlendirilmesi.

F. İDDİALARIN ÖZETİ: Şikayet dilekçesinde özetle; Gübre Üreticileri Derneği,
Toros Gübre ve Kimya Endüstrisi A.Ş., Bandırma Gübre Fabrikaları A.Ş. ve Ege 40
Gübre Sanayi A.Ş.'nin, 28.2.2000 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 2000/93
sayılı Bakanlar Kurulu kararına karşı çıktıkları için gübre satışlarını durdurduklarını
ilan ettikleri ve bunu uyguladıkları; gübre üreticilerinin gizli anlaşma ve müşterek
hareket ile tekelleşme sürecine girdikleri belirtilmiştir. Daha sonra ise gübre
üreticisi olan altı kuruluşun Gübre Üreticileri Derneği bünyesinde biraraya gelerek
fiyat anlaşmaları yaptıkları, yapacakları zam oranlarını kararlaştırdıkları, ekonomik
gerekçelerle açıklanamayacak kadar yüksek oranlarda zam yaptıkları, açılan
ihalelere anlaşarak katıldıkları, 2000/93 sayılı Bakanlar Kurulu kararına tepki
göstermek amacıyla piyasaya mal vermeyi kestikleri ve özetle pazardaki
07-62/738-266
2
davranışlarında müşterek hareket ettikleri ve rekabet etmekten kaçındıkları da 50
iddia edilmiştir.

G. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına, 10.3.2000 tarih ve 883 sayı ile intikal
eden Türkiye Ziraat Odaları Birliği'nin başvurusu üzerine hazırlanan 10.5.2000
tarih ve D1/1/Ç.D.-00/2 sayılı İlk İnceleme Raporu, 16.5.2000 tarih ve 00-18 sayılı
Kurul toplantısında görüşülmüş ve Gübre Üreticileri Derneği, Bandırma Gübre
Fabrikaları A.Ş. (BAGFAŞ), Ege Gübre Sanayi A.Ş.(Ege Gübre), Gübre
Fabrikaları T.A.Ş. (GÜBRETAŞ), İstanbul Gübre Sanayi A.Ş. (İGSAŞ), Toros
Gübre ve Kimya Endüstrisi A.Ş. (Toros Gübre) ve Türkiye Gübre Sanayi A.Ş.
(TÜGSAŞ) hakkında önaraştırma yapılmasına karar verilmiştir. 60

İlgili karar uyarınca yapılan önaraştırma sonucunda düzenlenen 23.6.2000 tarih
ve D1/2/M.A.K.-00/3 sayılı Önaraştırma Raporu, 4.7.2000 tarih ve 00-25 sayılı
Kurul toplantısında görüşülmüş ve 4054 sayılı Kanun’un 41 inci ve 43/1 inci
maddeleri uyarınca;
- Gübre Üreticileri Derneği,
- Bandırma Gübre Fabrikaları A.Ş.,
- Ege Gübre Sanayi A.Ş.,
- Gübre Fabrikaları T.A.Ş.,
- İstanbul Gübre Sanayi A.Ş., 70
- Toros Gübre ve Kimya Endüstrisi A.Ş.,
- Türkiye Gübre Sanayi A.Ş.
haklarında soruşturma açılmasına karar verilmiştir.

Bu karar üzerine, Kanun’un 43/2 nci maddesi uyarınca, haklarında soruşturma
açılan teşebbüslere 19.7.2000 tarihinde bildirimde bulunularak ilk yazılı
savunmaları istenilmiştir. Taraflar, söz konusu tebligatı 19.7.2000-24.7.2000
tarihleri arasında almışlardır.

Tarafların ilk yazılı savunmaları, 14.8.2000-18.8.2000 tarihleri arasında Kurum 80
kayıtlarına intikal etmiştir.

Kurul, 21.12.2000 tarih ve 00-50 sayılı Kurul toplantısında; yürütülmekte olan
soruşturmanın 4.1.2001 tarihinde sona eren süresinin, 4054 sayılı Kanun’un 43/1
inci maddesi çerçevesinde 6 ay uzatılmasına karar vermiştir.

Soruşturma Heyetince tamamlanan 4.7.2001 tarih ve SR/01-7 sayılı Soruşturma
Raporu, Kanun’un 45/1 inci maddesi uyarınca Başkanlıkça tüm Kurul Üyeleri ile
ilgili taraflara tebliğ olunmuş ve aynı maddenin ikinci fıkrası gereğince taraflardan
30 gün içinde yazılı savunmalarını göndermeleri istenmiştir. 90

Hakkında soruşturma yürütülen taraflardan Gübre Üreticileri Derneği, Ege Gübre
Sanayi A.Ş., Gübre Fabrikaları T.A.Ş., İstanbul Gübre Sanayi A.Ş., Toros Gübre
ve Kimya Endüstrisi A.Ş. ve Türkiye Gübre Sanayi A.Ş. ikinci yazılı savunmalarını
Kurul’a sunmak için ek süre talebinde bulunmuşlardır. Rekabet Kurulu, 24.7.2001
tarih ve 36 sayılı toplantısında aldığı kararla, Toros Gübre ve Kimya Endüstrisi
A.Ş. ile Gübre Üreticileri Derneği’ne; 3.8.2001 tarih ve 38 sayılı toplantısında
aldığı kararla Türkiye Gübre Sanayi A.Ş., Ege Gübre Sanayi A.Ş., Gübre
Fabrikaları T.A.Ş., İstanbul Gübre Sanayi A.Ş.’ye 30 günlük ek savunma süresi
07-62/738-266
3
tanımıştır. Tarafların ikinci savunma yazıları 13.8.2001-13.9.2001 tarihleri 100
arasında Kurum kayıtlarına intikal etmiştir.

Soruşturma Heyeti’nin hazırladığı ve teşebbüslere ait yazılı savunmalara ilişkin
28.9.2001 tarihli “Ek Yazılı Görüş”, 4054 sayılı Kanun’un 45/2 nci maddesi
uyarınca, 28.9.2001 tarihinde tüm Kurul Üyeleri ile ilgili taraflara tebliğ edilmiştir.
Taraflar, 1.10.2001 tarihinde ek yazılı görüşü tebellüğ etmişlerdir.

Ek yazılı görüşün tebliğini takiben, Gübre Fabrikaları T.A.Ş. haricinde hakkında
soruşturma yürütülen taraflar ek yazılı görüşe karşı yapacakları savunma
sürelerinin, Kanun’un 45/2 nci maddesi uyarınca 30 gün uzatılmasını talep 110
etmişler, ilgili tarafların talepleri, 16.10.2001 tarih ve 49 sayı ile 23.10.2001 tarih
ve 51 sayılı Kurul toplantılarında görüşülerek kabul edilmiş ve 30 gün ek süre
tanınmıştır. Tarafların ek yazılı görüşe karşı yazılı savunmaları 26.10.2001-
3.12.2001 tarihleri arasında Kurum kayıtlarına intikal etmiştir.

Rekabet Kurulu’nun 11.12.2001 tarih ve 01-59/620-M sayılı toplantısında;
yürütülen soruşturma ile ilgili olarak 29.1.2002 tarihinde sözlü savunma toplantısı
yapılmasına karar verilmiş ve sözlü savunma toplantısı davetiyeleri, 13.12.2001-
14.12.2001 tarihleri arasında Kanun’un 46/2’nci maddesi uyarınca ilgililere
gönderilmiş, 29.1.2002 tarihinde yapılan sözlü savunma toplantısında, taraflar son 120
savunmalarını yapmışlardır.

Rekabet Kurulu, 8.2.2002 tarihinde nihai kararını vermiştir.

Anılan Kurul kararı, hakkında soruşturma yürütülen teşebbüsler tarafından iptal
istemli açılan davalar sonucunda, Danıştay 13. Dairesi'nin;

- 15.11.2005 tarih ve 2005/5653 E., 2005/5496 K. sayılı (Davacı Ege Gübre
Sanayi A.Ş.),
- 15.11.2005 tarih ve 2005/5721 E., 2005/5517 K. sayılı (Davacı Gübre 130
Fabrikaları T.A.Ş.),
- 15.11.2005 tarih ve 2005/7387 E., 2005/5502 K. sayılı (Davacı Bandırma
Gübre Fabrikaları A.Ş.)
- 21.09.2005 tarih ve 2005/5163 E., 2005/4385 K. sayılı (Davacı İstanbul Gübre
Sanayi A.Ş.)

kararları ile soruşturma heyeti başkanı olan Kurul üyesinin nihai karar toplantısına
katılarak oy kullanmasının hukuka aykırı olduğu gerekçesiyle iptal edilmiştir.

Bunun üzerine 15.8.2005 tarih ve 05-51/785-M sayılı Kurul toplantısında; 140
mahkeme kararının temyiz edilmemesine karar verilmiştir.

Kurul’un konu ile ilgili olarak almış olduğu kararın gereği olarak rapor üzerinde
yeniden yapılan incelemeler ve değerlendirmeler ışığında düzenlenen dosya,
5.1.2006 tarihli Kurul toplantısında görüşülmüş ve 2002 yılında görev yapan
Kurul’un yapısının da değişmiş olduğu ve bu çerçevede soruşturmacı üyenin
halen Kurul’da görev yapmadığı da dikkate alınarak, önaraştırma ve soruşturmaya
ait tüm savunma, ek savunma, sözlü savunma tutanakları, sözlü savunma
toplantısının ses kayıtlarının yazılı açılımı, raporlar, Danıştay’ın iptal kararı, tüm
07-62/738-266
4
dosya münderecatında yer alan bilgi ve belgelerin incelenmesi sonucunda dört 150
teşebbüs hakkında karara bağlanmıştır.

Dosya kapsamındaki diğer iki teşebbüs olan Toros Gübre ve Kimya Endüstrisi
A.Ş. ve Türkiye Gübre Sanayi A.Ş.’ye ilişkin olarak da Danıştay 13. Dairesi
tarafından sırasıyla 28.03.2006 tarih, 2005/5701 E., 2006/1554 K. sayı ve
28.02.2006 tarih ve 2005/5669 E., 2006/1226 K. sayı ile soruşturma heyeti
başkanı olan Kurul üyesinin nihai karar toplantısına katılarak oy kullanmasının
hukuka aykırı olduğu gerekçesiyle iptal kararı verilmiştir.

Toros Gübre, Danıştay 13. Dairesi’nin iptal kararı üzerine temyiz başvurusunda 160
bulunmuş ve Danıştay’ın kararında “soruşturmacı üyenin karara katılmış
olmasının” iptal sebebi olarak gösterilmiş olduğunu, dava dilekçelerinde belirtilen
diğer şekle ve esasa ilişkin aykırılıkların değerlendirilmediğini, bu nedenle iptal
kararının eksik inceleme ile malul olduğunu iddia etmiştir. Rekabet Kurulu’nun
15.8.2005 tarih ve 05-51/785-M sayılı kararı gereğince, soruşturmacı üye
nedeniyle verilmiş olan iptal kararlarına karşı temyiz yoluna başvurulmaması
öngörülmüş olduğu halde, Başkanlığın 29.6.2006 tarih ve 171 sayılı yazısı
gereğince karşı taraf temyiz yoluna başvurmuş olduğundan, Kurumumuz
tarafından da aynı karara ilişkin olarak temyiz başvurusu yapılmıştır.
170
Tügsaş A.Ş. de aynı şekilde, Danıştay 13. Dairesi’nin iptal kararı üzerine temyiz
yoluna başvurmuş ve 4054 sayılı Kanun’un 55 inci maddesi gereğince idari para
cezasının ödenmiş olduğunu, iptal kararı üzerine, ödenmiş olan para cezasının
faiziyle birlikte kendilerine geri ödenmesi gerektiğini ifade etmiştir. Danıştay’ın iptal
kararı, yukarıda belirtilen gerekçeyle Kurumumuz tarafından da temyiz edilmiştir.

Bu iki teşebbüse ilişkin olarak yeniden karar alınmasını teminen konuya ilişkin
düzenlenen 12.7.2007 tarihli Bilgi Notu, 16.7.2007 tarih, REK.0.05.00.00-110/135
sayılı Başkanlı önergesi ile Rekabet Kurulu, önaraştırma ve soruşturmaya ait tüm
savunma, ek savunma, sözlü savunma tutanakları, sözlü savunma toplantısının 180
ses kayıtlarının yazılı açılımı, raporlar, Danıştay’ın iptal kararı, tüm dosya
münderecatında yer alan bilgi ve belgeleri inceleyerek, 26.7.2007 tarih ve 07-62
sayılı toplantısında nihai kararını vermiştir.

H. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ

Yapılan incelemeler ve teşebbüslerin savunmaları ışığında; soruşturmaya konu
teşebbüslerin, “Standart Satış Şartnamesi” adlı yazılı anlaşma metni ile toplu
gübre satış ihalelerine katıldıkları kuruluşlara karşı uygulayacakları her türlü satış
koşulunu belirlemeleri, 15.10.1996 tarihinde, Standart Satış Şartnamesi’nin 190
kapsamının genişletilmesi, bayi pazarını kontrol etmek amacıyla ortak izleme
grubunun kurulması gibi rekabeti bozma ve kısıtlama amacını taşıyan hususlarda
anlaşma yapmaları, 1998-2000 yılları arasında gübre satış fiyatlarını anlaşarak
tespit etmeleri, Tarım Kredi Kooperatifleri Merkez Birliği, Türkiye Şeker Fabrikaları
A.Ş. gibi kuruluşların gerçekleştirdiği toplu gübre alım ihalelerinde uyumlu eylem
halinde belli bölgeleri ve dolayısıyla bu bölgelerde tedarik edilen miktarları
paylaşmaları ve 1998 yılında Gübre Üreticileri Derneği bünyesinde yapılan
toplantıda ithalatçı kuruluşların faaliyetlerini zorlaştırmaya yönelik olarak
anlaşmaları, eylemlerini gerçekleştirerek 4054 sayılı Kanun’un 4 üncü maddesini
07-62/738-266
5
ihlal etmeleri nedeniyle söz konusu teşebbüslere Kanun’un 16 ncı maddesi 200
gereğince idari para cezası uygulanması ve gübre sektöründe rekabetin
kısıtlanmasının, milli gelirden en az pay alan tarımsal kesime olan etkileri göz
önüne alındığında sektörde rekabetin yeniden tesisi için düzenlemeler yapılması
gerektiği ifade edilmektedir.

I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
I.1. İlgili Pazar
I.1.1. İlgili Ürün Pazarı

Gübreler, tek besinli ve çok besinli (kompoze) olmak üzere iki temel gruba 210
ayrılmaktadır. Tek besinli gübreler, içinde bitki besin maddelerinden azot, fosfor
ve potasyum elementlerinden yalnızca birini bulunduran ürünler olarak
tanımlanmaktadır. Kompoze gübreler ise bu üç elementten ikisini ya da üçünü
bulunduran gübrelerdir. Tek besinli gübreler kendi aralarında azotlu, fosforlu ve
potasyumlu gübreler şeklinde sınıflandırılmaktadır. Kompoze gübrelere örnek
olarak NP (20.20.0), NPK (15.15.15), 18.46.0 (DAP), 25.5.10, 25.5.0, 8.24.8,
26.13.0 gibi gübre çeşitleri söylenebilir. Azotlu gübrelere örnek olarak %46 azot
içeren üre gübresi, %26 azot içeren CAN (AN26) gübresi ve %20-21 azot içeren
AS21 gübresi verilebilir. Fosforlu gübrelerin en fazla kullanılanı Triple
Süperfosfattır (TSP veya %43 P2O5). Potasyumlu gübreler başlığı altında 220
potasyum sülfat (PS) ve potasyum nitrat (PN) gibi gübreler bulunmaktadır.

İlgili ürün pazarı, ürünün karakteristik özellikleri, fiyatı ve kullanım amacı itibarıyla
tüketici tarafından ikame edilebilir bütün mal ve/veya hizmetleri kapsamaktadır. Bu
bağlamda ilgili ürün pazarının tespit edilebilmesi bakımından muhtelif gübre
çeşitleri arasında gerek talep yönünden, gerekse arz yönünden ikame
edilebilirliğin ortaya konulması gerekmektedir.

I.1.1.1. Talep Yönünden İkame Edilebilirlik
230
Gübre kullanıcıları, yetiştirecekleri bitkinin özelliklerini, laboratuvar çalışmaları
sonucunda ortaya çıkan toprağın besin gereksinimini ve bölgenin iklimi gibi
unsurları göz önünde bulundurarak kullanacakları gübre türünü belirlemektedirler.
Tek besinli gübreler başlığı altındaki ana türlerin farklı kullanım alanları,
yöntemleri ve zamanları bulunmaktadır. Azotlu gübreler ilkbaharda, fosforlu
gübreler ve kompoze gübreler ise her iki mevsimde de kullanılmaktadır. Ayrıca
azotlu gübreler bitkinin üst gövdesinin gelişimi üzerinde, potasyum bitkinin
dayanıklılığı üzerinde, fosfor ise üreme organları üzerinde etkilidir. Bu bağlamda,
yalnızca ana türler kapsamındaki gübrelerin birbirlerinin yerine kullanılması söz
konusu olabilmektedir. Örneğin, toprağın azot gereksinimi, %46 azot içeren üre 240
kullanımı ile giderilebileceği gibi, daha az azot içeren amonyum sülfat
gübresinden daha fazla miktarda kullanılarak da giderilebilir.

Toprağın tek besine gereksinimi olduğu durumlarda, bu gereksinimin söz konusu
elementi yeterli miktarda içeren bir kompoze gübre ile de giderilebileceği
düşünülebilir. Ancak kompoze gübrelerin böyle kullanımı, tüketiciye toprağın
ihtiyacı olmayan bir elementin maliyetine katlanma yükünü getireceği gibi,
07-62/738-266
6
fazladan bir besin maddesini vermek diğer besin maddelerinden toprağın
yeterince faydalanamaması sonucunu doğuracaktır.
250
Sonuç olarak; ana gübre türlerinin kendi (azotlu, fosforlu, ve potasyumlu gübreler)
içinde talep yönünden ikamesi mümkünken, farklı ana türlerin, azotlu ve kompoze
gübreler gibi, aralarındaki ikamenin söz konusu olmadığı görülmektedir.

I.1.1.2. Arz Yönünden İkame Edilebilirlik

Herhangi bir ürünün üretim sürecinin, önemli bir masraf ve zaman gerektirmeden
kolayca başka bir ürünün üretim sürecine dönüştürülebilmesi, bu ürünlerin aynı
pazarda sayılmalarını destekleyen bir unsurdur. Raportörlerce gübre pazarında
etkinlik gösteren firma temsilcileriyle yapılan görüşmelerden, aynı tek besinli 260
gübre türlerinin birini veya birkaçını üreten bir firmanın bu gruptaki diğer gübre
türlerini üretmesinin zor olmadığı anlaşılmaktadır. Kompoze gübrelerde karışım
oranları değiştirilerek yeni çok besinli ürünlerin üretilmeye başlanması daha da
kolaydır. Öte yandan, farklı tek besinli gübre türlerinin üretim süreçlerinin kendi
aralarında ve kompoze gübrelerin üretim süreçlerine göre önemli farklılıklar
içermesi, bu türler arasındaki arz esnekliğinin sıfıra yakın olduğunu
göstermektedir. Örneğin, yalnızca azotlu gübre üreten bir işletmenin fosforlu ya da
kompoze gübre üretmeye başlaması için yeni bir üretim tesisi gereklidir.

Talep yönlü ikame edilebilirlik ve arz yönlü ikame edilebilirlik çerçevesinde yapılan 270
değerlendirmeler ışığında, tek besinli gübrelerden olan azotlu, fosforlu ve
potasyumlu gübrelerin birbirlerinden ve bu elementlerden en az ikisini içeren
kompoze gübrelerden kullanım amaçları ve nitelikleri bakımından ayrıldığı
anlaşılmaktadır. Bu itibarla, azotlu gübreler, fosforlu gübreler, potasyumlu gübreler
ve kompoze gübrelerin ayrı pazarlar oluşturduğu görülmektedir.

İlgili ürün pazarını, gübre üreticisi kuruluşlar tarafından üretilerek ya da ithal
edilerek, bayilerine, toplu alım ihalesi yapan kuruluşlara dağıtım ve satışı yapılan
ve her birinin ayrı bir pazar olarak değerlendirilmesi gereken azotlu, fosforlu,
potasyumlu ve kompoze gübre çeşitlerinin oluşturduğu sonucuna varılmıştır. 280

Soruşturma’nın esas konularını oluşturan “fiyat tespiti”, “pazar paylaşımı” gibi
hususların değerlendirilmesinde, soruşturmaya taraf olan teşebbüslerce
üretilen/dağıtılan ve ilgili ürün pazarlarını oluşturan gübre çeşitlerinin fazla sayıda
olması nedeniyle; Türkiye’de en fazla tüketilen gübre türleri olan DAP, NP
20.20.0, AS21, AN33, CAN26, üre gübre çeşitleri, soruşturmadaki analiz ve
değerlendirmeler için örnek olarak seçilmiştir.

I.1.2. İlgili Coğrafi Pazar
290
Gübre pazarında üretici/dağıtıcı olarak etkinlik gösteren söz konusu teşebbüslerin
bayi ağları yoluyla, toplu alım yapan kuruluşların ihalelerine girmek suretiyle,
sanayi kuruluşlarına yönelik satışlarıyla tüm Türkiye’de gübre satışı
gerçekleştirdikleri görülmektedir.

Gübre, üretim tesislerinden ve depolardan satış noktalarına taşınmaktadır. Deniz
taşımacılığı yerine, dağıtımın çoğunun kara yoluyla yapılması tercih edilmektedir.
07-62/738-266
7
İGSAŞ dışındaki, gübre üretici/dağıtıcısı kuruluşlar, navlun maliyetlerini ortalama
olarak hesaplamakta ve ülke genelinde çoğunlukla aynı fiyat uygulanmaktadır.
Toros Gübre, Ege Gübre, TÜGSAŞ, GÜBRETAŞ ve BAGFAŞ bayilerine olan 300
satışlarını nakliye dahil (CİF)1 olarak yapmaktadırlar. İGSAŞ ise, satışını yaptığı
gübreleri fabrika ve depolarından teslim esasına göre (FOT)2 yapmaktadır. Bu
durum, kendi içinde homojen rekabet koşullarının geçerli olduğu bölgesel
pazarlardan söz edilmesine yol açacak kadar etkili değildir. Bu şekilde, üretim
tesisine yakın bölgelerdeki alıcılara uygulanan fiyatın bir kısmı, uzak bölgelerdeki
tüketicinin alım fiyatı içindeki navlun maliyetinin bir bölümünü karşılamaktadır.

Yukarıdaki açıklamalar ışığında; gübre taşıma maliyetlerinin firmaların ülkenin
farklı bölgelerindeki tüketicilere ulaşabilmesini önleyecek nitelik ve düzeyde
olmaması, fiyatların ülke genelinde yeknesaklığı, gübre üretici/dağıtıcılarının 310
bölgesel pazarlara sahip olmamaları ve gübrenin uzun mesafelere taşınabilir
özellikte olması hususları dikkate alınarak, ilgili coğrafi pazar “Türkiye Cumhuriyeti
sınırları” olarak kabul edilmiştir.

I.2. YAPILAN TESPİTLER ve ULAŞILAN DELİLLER İLE BUNLARA İLİŞKİN
DEĞERLENDİRMELER
I.2.1. FİYAT TESPİTİ

Dosya mevcudunda yer alan bilgilere göre; Gübre üreticileri arasında, Gübre
Üreticileri Derneği (GÜD) çatısı altında sık sık toplantılar yapılmaktadır. 320
Toplantılar, Derneğin Yönetim Kurulunu oluşturan 6 gübre üreticisi teşebbüsün
genel müdür veya yönetim kurulu başkanları seviyesinde gerçekleştirilmektedir.
26.1.1998- 24.11.2000 tarihleri arasında GÜD Yönetim Kurulu, toplam 25 toplantı
yapmıştır. Toplantı tarihlerine ilişkin tablo aşağıda verilmiştir:

TARİHLER TOPLANTILARIN YERLERİ
26.01.1998 Dernek Merkezi/Ankara
19.02.1998 Dernek Merkezi/Ankara
10.03.1998 Dernek Merkezi/Ankara
20.03.1998 Dernek Merkezi/Ankara
21.04.1998 Dernek Merkezi/Ankara
03.06.1998 Dernek Merkezi/Ankara
09.06.1998 BAGFAŞ/İstanbul
14.07.1998 Dernek Merkezi/Ankara
02.09.1998 Dernek Merkezi/Ankara
09.10.1998 Toros Gübre/İstanbul
20.11.1998 Dernek Merkezi/Ankara
24.12.1998 Dernek Merkezi/Ankara
03.02.1999 Dernek Merkezi/Ankara
03.05.1999 Dernek Merkezi/Ankara
28.05.1999 Toros Gübre/İstanbul
02.07.1999 Toros Gübre/İstanbul
15.10.1999 Dernek Merkezi/Ankara

1 Sektörde, alıcının deposunda teslim (mal bedeli navlun ve sigorta dahil) fiyatı anlamında
kullanılmaktadır.
2 Sektörde, satıcının fabrika ve/veya deposunda kamyon üzerinde teslim fiyatı anlamında
kullanılmaktadır.
07-62/738-266
8
11.11.1999 Dernek Merkezi/Ankara
19.01.2000 Dernek Merkezi/Ankara
23.02.2000 Dernek Merkezi/Ankara
29.03.2000 Dernek Merkezi/Ankara
17.05.2000 Dernek Merkezi/Ankara
16.10.2000 Dernek Merkezi/Ankara
24.11.2000 Dernek Merkezi/Ankara

Raportörlerce yapılan yerinde incelemelerde Toros Gübre’de bulunan, “Toros
Şirketleri 1996 Yılı Yönetim Toplantıları” başlıklı ve 25.4.1996 tarihli belgede,
Toros Gübre Yönetim Kurulu Başkanı Erhan Öner’in başkanlığındaki toplantıda
yapılan görüşmelerden birisine yer verilmektedir: 330

“Kompoze gübre olayının tüm şirketlerin menfaatleri ile ilgili olduğu dikkate
alınarak kompoze üretimin azaltılması yönlü bir teklifin belli bir asgari müşterekte
buluşulabileceği düşünülerek, Dernek toplantısına getirilmesi istendi.”

İGSAŞ’ta tespit edilen 15.10.1996 tarihli belgede ise aynen “Bayi Pazarında;
Herhangi bir kuruluş bayisine diğer bir kuruluşun bayilik vermemesi, Kuruluşların
ilan ettiği fiyata sadık kalarak fiyat değişikliklerinden birbirlerini haberdar etmesi,”
ifadeleri yer almaktadır. Toros Gübre, Ege Gübre, İGSAŞ, TÜGSAŞ, BAGFAŞ ve
GÜBRETAŞ’ın üst düzey yöneticilerinin katıldığı ve GÜD’de yapılan bir komisyon 340
toplantısında alınan bu karardan, söz konusu gübre üreticilerinin 1996 yılından
itibaren, fiyat tespitine başlangıç sayılabilecek bir işbirliği içerisinde olduğu
anlaşılmaktadır.

Toros Grubu Şirketleri’nin, Yönetim Kurulu Başkanı Erhan Öner’in başkanlığında
12.12.1997 tarih ve 20 No’lu toplantısına ilişkin tutanağa ait bir belgede yer alan;

“Gübre üreticileri ile görüşme ve müzakarelerin dernekte yapılması, Rekabet
Kurulu konusunun dikkate alınması istendi.” ifadesinden açıkça görüldüğü üzere,
Toros Gübre’nin en üst düzey toplantısında, gübre üreticileri arasında Dernek dışı 350
toplantılar yapılabildiği anlaşılmıştır. Ayrıca, Erhan Öner’in daha 1997 yılında,
Rekabet Kurulu’nun atanıp göreve başlamasıyla birlikte, bu konuda uyarı yapması
dikkat çekicidir.

TÜGSAŞ’ta bulunan ve GÜD’de yapılan 20.11.1998 tarihli toplantıya ait olan
belgeden “1999 İlkbahar dönemi azotlu gübre fiyatları”nın resmi olmayan gündemi
oluşturduğu anlaşılmıştır.

Yukarıda yer verilen belgelerden GÜD’de, gübre üreticilerinin fiyat tespitine
yönelik işbirliğini sağlayan toplantılar düzenlendiği söylenebilir. 360

Fiyat tespiti iddialarının analizinde; soruşturma tarafı olan gübre üreticilerinin
bayilerine gübre satışlarında en çok sattıkları DAP, CAN, AN33, AS21, üre ve NP
(20.20.0) gübre çeşitlerinin liste ve fatura fiyatları esas alınmıştır. Analizlerde
kullanılan satış fiyatları, İGSAŞ’ın fiyatları dışında CİF fiyatlardır. Başka bir
ifadeyle, gübre üreticisi teşebbüsün nakliye dahil, bayiye teslim satış fiyatlarıdır.
İGSAŞ’ın fiyatları FOT fiyatlardır. İGSAŞ’ın gübre satış fiyatlarının diğer gübre
07-62/738-266
9
üreticilerinin fiyatlarıyla karşılaştırılması amacıyla, GÜBRETAŞ’ın yaklaşık nakliye
maliyetleri kullanılarak İGSAŞ’ın CİF gübre satış fiyatları elde edilmiştir.
370
I.2.1.1. Fiyat Tespiti (1998 Yılı)

Raportörlerce GÜD’ün Ankara’daki merkezinde yapılan yerinde incelemede elde
edilen, Dernek Genel Sekreteri Fevzi Gönen’in el yazısıyla aldığı notlar bulunan,
10.3.1998 tarihli beş sayfalık belgede aşağıdaki ifadeler yer almaktadır:

“Madde 2:
Sn. Gökan3: Talep artışı var. Fiyatlar düşük kaldı. Fiyatta ortak noktaya gelmeliyiz.
Tüketim arttı, iklim ve çiftçinin elinde para var.
380
Sn. Güray4: Talep çok fazla. Sıkıştık. Nisan 15’e kadar devam edecektir. Traderler
çekildi piyasadan. İthal ediyoruz, zararına satıyoruz. Zam yapmak zorundayız.

Sn. Vural5: Zammı yaparken bir prosedürden geçtik. Fiyat ayarlamak zorundayız
ve çabuk yapmak gerekiyor. Dışarıda mal yetersiz. Arzda bir (...) olabilir mi?
Sn. Çakın6 : İletişim çok önemli.

Sn. Yılmazcan7:Sıkışıklığa genelgenin gecikmesi sebep oldu. Gerçeğin ne olduğu
Nisan ortasında belli olur.
390
Sn. Gökan: Avansın fiyata etkisi olabilir. Ancak avans olmazsa üretimde olmaz.

Sn. Vural: Avans sistemi tüketimi artırıyor, üretimin güvencesidir.

….

Sn. Gökan: TKK’8nin bayi olması durumu üreticiler için çok tehlikeli, sistemi allak
bullak eder. Bayilerimiz ile TKK’ya verdiğimiz fiyat farklı ve TKK bundan rahatsız.
Piyasada yüksek kalmalarını Kabul edemiyorlar, bizden biliyorlar. Bu noktayı TKK
ile ele alacağız ve yaklaşma sağlanacak. 400

1. toplantı: 21/4/1998
2. toplantı: 26/5/1998

Bir dahaki toplantı gündemi, TKK, toplantı öne alınabilir.

…


3 Toros Gübre ve Kimya Endüstrisi A.Ş. Genel Müdürü
4 İGSAŞ Genel Müdürü
5 TÜGSAŞ Genel Müdürü
6 Ege Gübre Genel Müdürü.
7 GÜBRETAŞ Genel Müdür Yardımcısı.
8 Tarım Kredi Kooperatifleri
07-62/738-266
10
- TKKMB9 Yönetim Kurulu Başkanı ve yetkilileriyle yapılacak görüşme
doğrultusunda değerlendirilmek üzere Kuruluşunuz ürünlerinin bayilere cari satış 410
fiyatlarının Derneğimize bildirilmesine,
- TKKMB Yönetim Kurulu Başkanı ve yetkilileriyle yapılacak görüşmelerin
müzakere edileceği toplantı 20 Mart Cuma saat 10.00 veya 14.00”

Aşağıda yer verilen ve GÜBRETAŞ’ta bulunan belgedeki notlar, 10.3.1998’de
yapılan Dernek toplantısına aittir:

“GÜD DOSYASI

1. İlkbahar Gübre Sezonunun genel bir değerlendirmesi 420

EG10 - Talep artışı var
- Bazı ürünlerde fiyatlar düşük kaldı
- Tüketim arttı
- Klimatolojik etken/Mevsim erken geldi
- Bayi ... devre dışı kaldı. Az ithalat yapılıyor.

FG11 - Ürede talep fazlası var
- Satış Fiyatı
- Ürede fiyat artışı yapacağız 430

O12 - Ruslar/Romanya kapasiteleri sınırladı
- Avans kapatma konusunda TÜGEM’e yazı yazılması

- Tarım Bakanlığı El Kitabı Gübre Kullanım Miktarları


Dilek ve Temenniler

TKK Bayilik talepleri var 440

TKK Yön

Fiyatlardan rahatsız
…

TKK’ya mal satmanın marjinal maliyet
- 2 $ Damga vergisi
- 1 $ Torba baskı
- teminat 450
- cezalar

Doğal olarak 7/8 $ fark var
- Toplu alımların riski

9 Tarım Kredi Kooperatifleri Merkez Birliği
10 Esin Gökan, Toros Gübre Genel Müdürü.
11 Feridun Güray, İGSAŞ Genel Müdürü.
12 Osman Yılmazcan, GÜBRETAŞ Genel Müdür Yardımcısı.
07-62/738-266
11
Fiyat yüksek olup
…”

Raportörlerce Bandırma Gübre Fabrikaları A.Ş.’de yapılan yerinde incelemede;
GÜD’de yapılan 10.3.1998 tarihli toplantıda, BAGFAŞ Genel Müdürü Kemal
Gençer tarafından alınmış olan notlar şu şekildedir: 460

“10.3.1998

Toros Gübre:talep artışı
Fiatlandırma

Tüketim arttı/öne geldi iklimde değişiklik destekleme ödemelerinin gerçekleşmesi

İGSAŞ:100.000 t açık 40.000 t ithalat gerçekleşmesi zor. Nisan 15’e kadar üre
talebi devam edecek 470

İthal/satış fiatı dengesi (Üre)
TÜGSAŞ
Kompoze:25.000.000 TL peşin

Esin H. Avans üretime devam garantisi
*TKK şartnamesi düzenlemesi
3) 27 Kasım 1997 genelgesi
Geçici avans/Kesin avans-uygulamaya açıklık getirelim
Avans talep revizesi 480
*Tarımda el kitabı (Tarımda el kitabı)”

Yukarıda yer verilen belgelerde; 10.3.1998 tarihli GÜD toplantısında, gübre
üreticisi altı teşebbüsün genel müdürleri arasında gübre fiyatlarının konuşulduğu
görülmektedir.

Nitekim, destekleme ödemelerindeki gecikmelerin gübre satış fiyatlarına
yansıtılması suretiyle yapılan rekabet ihlaline ilişkin aşağıdaki tespitlerde
bulunulmuştur:
490
Toros Gübre tarafından İGSAŞ Genel Müdürü Feridun Güray’a gönderilen
15.4.1998 tarihli iki sayfalık faks mesajının ilk sayfasında, 1998 yılı ikinci 3 aylık
(Nisan, Mayıs, Haziran) destekleme ödeme tutarlarına yer verilmektedir. Söz
konusu belgenin ikinci sayfasında, “Destekleme Ödemelerindeki Gecikmelerin
Fiyatlara Yansıtılması” başlığı altında, gübre çeşitleri bazında peşin satış fiyatları
verilmiş ve destekleme ödemelerinin 1, 1.5 ve 2 ay gecikmesi durumunda, aylık
%8 gecikme tutarı ile destekleme miktarlarının çarpılması sonucunda rakamın
eski satış fiyatlarına eklenmesi ile oluşan yeni satış fiyatlarının hesaplanması
gösterilmiştir.
500
Yukarıda yer verilen, raportörlerce İGSAŞ’ta bulunan 15.4.1998 tarihli
“Destekleme Ödemelerindeki Gecikmelerin Fiyatlara Yansıtılması” başlıklı
belgenin aynısı, GÜBRETAŞ’ta da bulunmuştur.

07-62/738-266
12
İGSAŞ ve GÜBRETAŞ’ta bulunan bu belgelerde yer verilen ve destekleme
ödemesinin 1.5 ay gecikmesi durumunda uygulanacak yeni gübre satış
fiyatlarından bazılarının TL./kg. olarak değerleri şunlardır:

DAP=49,500
20.20.0=31,500 510
Üre=28,000
CAN=23,500
AN33=27,500

Bu belgedeki fiyatların (TL/kg) gübre üreticileri tarafından uygulandığı, aşağıda
yer verilen fiyat artış tarihleri ve rakamlarından görülmektedir;

- Toros Gübre ve BAGFAŞ 16.4.1998 tarihinde; DAP fiyatlarını 49,500 TL.’ye, üre
fiyatlarını 28,000 TL.’ye, CAN fiyatlarını 23,500 TL.’ye, 20.20.0 gübresi fiyatlarını
31,500 TL.’ye, AN33 gübresi fiyatlarını 27,500 TL.’ye çıkarmışlardır. 520

- GÜBRETAŞ 22.4.1998 tarihinde; üre gübresi fiyatını 28,000 TL.’ye, DAP gübresi
fiyatını 49,500 TL.’ye, AN33 fiyatını 27,500 TL.’ye, 20.20.0 gübresi fiyatını 31,500
TL.’ye yükseltmiştir.

- Ege Gübre, 21.4.1998 tarihinde; 20.20.0 gübresi fiyatını 31,500 TL.’ye ve AN33
gübresi fiyatını 27,500 TL.’ye çıkarmıştır. Aynı teşebbüs, 18.4.1998’de DAP
gübresi için fiyatını 49,500 TL.’ye, 23.4.1998’de üre gübresi fiyatını 28, 000 TL.’ye,
16.4.1998’de CAN gübresi fiyatını 23,500 TL.’ye yükseltmiştir.
530
- İGSAŞ ve TÜGSAŞ’ın 1998 yılı Nisan-Mayıs aylarındaki fiyat hareketlerine
bakıldığında, söz konusu fiyatların uygulamasına ilişkin artışlar görülmemektedir.

Teşebbüslerin söz konusu fiyat tespitine yönelik anlaşmalarının, fatura
fiyatlarındaki uygulamalarını;

- BAGFAŞ; 559 adet fatura (20.20.0, 31,500 TL.), 634 adet fatura (DAP, 49,500
TL.), 2061 adet fatura (CAN, 23,500 TL.), 65 adet fatura (AN33, 27,500 TL.), 138
adet fatura (Üre, 28,000 TL.),
540
- Toros Gübre; 925 adet fatura (20.20.0, 31,500 TL.), 364 adet fatura (CAN,
23,500 TL.), 229 adet fatura (DAP, 49,500 TL.), 220 adet fatura (AN33, 27,500
TL.), 599 adet fatura (Üre, 28,000 TL.),

- GÜBRETAŞ; 131 adet fatura (DAP, 49,500 TL.), 289 adet fatura (20.20.0,
31,500 TL.), 84 adet fatura (Üre, 28,000 TL.),

- Ege Gübre; 143 adet fatura (AN33, 27,500 TL.), 739 adet fatura (20.20.0,
31,500 TL.), 67 adet fatura (CAN, 23,500 TL.), 310 adet fatura (Üre, 28,000 TL.),
76 adet fatura (DAP, 49,500 TL.), 550

şeklinde görmek mümkündür.

07-62/738-266
13
GÜD Genel Sekreteri Fevzi Gönen’in Dernek Yönetim Kurulu Başkan ve üyelerine
gönderdiği 16.4.1998 tarih ve 98/0556 sayılı yazıda, 21.4.1998 tarihinde Dernek
Merkezinde yapılacak toplantının gündemi yer almaktadır. Söz konusu gündem
maddesi, “Destekleme ödemeleri ile ilgili olarak ortaya çıkan sorunların
görüşülmesi.” şeklindedir. Yazının ekinde, gübre üreticisi kuruluşların Tarım ve
Köyişleri Bakanlığı’ndan talep ettiği ve aldığı avans miktarlarının gösterildiği bir
tablo yer almaktadır. Tablonun incelenmesinden, gübre üreticilerinin henüz 560
alamadıkları destekleme avansları ile ilgili çalışmalar yaptıkları görülmektedir. Bu
belge, 15.4.1998 tarihli belge ile birlikte ele alındığında, gübre üreticilerinin
destekleme avanslarının geciktiği dönemlerde, bu gecikmelerin gübre satış
fiyatlarına yansıtılmasına ilişkin ortak fiyat tespiti çalışmaları yaptığı
anlaşılmaktadır.

İGSAŞ ve GÜBRETAŞ’ta bulunan 15.4.1998 tarihli belgelerdeki yeni satış
fiyatlarının, Toros Gübre, BAGFAŞ, GÜBRETAŞ ve Ege Gübre tarafından aynı
tarihlerde uygulanmasının tesadüf olamayacağı açıktır. Destekleme
ödemelerindeki gecikmelerin fiyatlara nasıl yansıtılacağına ilişkin hususta ayrıntılı 570
bir finansal çalışma yapılmış olması da dikkate alındığında; söz konusu belgenin,
zımni olarak kabul edilmiş bir fiyat tespiti anlaşması olduğu açıktır.

Bu çerçevede, Toros Gübre, BAGFAŞ, GÜBRETAŞ ve Ege Gübre’nin 15.4.1998
tarihli belgede yer alan fiyatları uygulayarak, zımni olarak kabul ettikleri bir fiyat
tespiti anlaşması yaptıkları ve söz konusu teşebbüslerin Kanun’un 4 üncü
maddesini ihlal ettikleri sonucuna varılmıştır.

GÜBRETAŞ’ta bulunan 20.4.1998 tarihli belgeden, gübre üreticilerinin TKKMB ile
fiyat uyumlaştırması yapmak suretiyle fiyat tespiti yaptıkları anlaşılmıştır. Söz 580
konusu belgeden yapılan alıntılar aşağıda yer almaktadır:

“1998 SONBAHAR DÖNEMİ
TKK İhalesi ve Uyumlu Fiyatlandırma Prosedürü

1. KRONOLOJİ

20 Mayıs TKK İhale duyurusu
05 Haziran Teklif Zarflarının açılması
15 Haziran Açık Eksiltme 590
30 Haziran Açık Eksiltme
05 Temmuz Üreticilerin 1.kademe sonbahar fiyatlarını açıklaması
15 Ağustos Üreticilerin TKK uyumlu 2. kademe sonbahar fiyatlarını açıklaması
31 Ağustos TKK’nın sonbahar fiyatlarını açıklaması

2. İHALEDE UYULMASI İSTENEN ŞARTLAR
…
3. ÜRETİCİLERİN 1.KADEME SONBAHAR FİYATLARI
Üreticiler, TKK ihalesinde oluşan 90 gün vadeli USD bazlı fiyatları yukarıda verilen
tarihteki kur ile çarparak toplam satış fiyatını bulur ve KDV’sini ekledikten sonra 600
desteklemesini düşerek bayiye satış fiyatını tespit ederler. KDV dahil destekleme
hariç bayiye satış fiyatları, aşağıda verilen fiyat ilişkileri dikkate alarak yeniden
düzenlenir.
07-62/738-266
14
Gübreler arası bayiye satış fiyatı ilişkisi aşağıda verilen minimum değerlerin
üstünde olmalıdır.

DAP/NP20.20.0 :1.45 AN/CAN : 1.15 ÜRE/CAN :1.20

4. ÜRETİCİLERİN TKK UYUMLU 2. KADEME SONBAHAR FİYATLARI
610
Üreticiler, TKK ihalesinde oluşan 90 gün vadeli USD bazlı fiyatları %3 artırır. Eylül
başı tahmini kuru ile çarparak toplam satış fiyatını bulur ve KDV’sini ekledikten
sonra desteklemesini düşerek bayiye satış fiyatını tespit eder. KDV dahil
destekleme hariç bayiye satış fiyatları, yukarıda verilen fiyat ilişkileri dikkate
alınarak yeniden düzenlenir. Böylece üreticilerin bayiye satış fiyatlarının, TKK’nın
çiftçiye satış fiyatlarının %10 altında oluşması sağlanmış olur.

5. TKK SONBAHAR FİYATLARI

TKK, son iki yılda olduğu gibi 90 gün vadeli USD bazlı alış fiyatına yaklaşık %13 620
ekleyip eylül başı kuru ile çarparak TL/kg birim fiyatını bulur ve KDV’sini
ekledikten sonra desteklemesini düşerek çiftçiye satış fiyatını tespit eder. KDV
dahil destekleme hariç çiftçiye satış fiyatlarını, yukarıda yer verilen fiyat ilişkilerini
dikkate alarak yeniden düzenler.”

Raportörlerce BAGFAŞ’ta yapılan yerinde incelemede, 20 Nisan 1998 tarihli
“1998 Sonbahar Dönemi TKK İhalesi ve Uyumlu Fiyatlandırma Prosedürü” adlı ve
yukarıda ayrıntılı şekilde yer verilen belgenin aynısı bulunmuştur.

Toros Gübre’de bulunan, “Fiyat çalışması” başlıklı bir diğer belgeden; DAP ve 630
20.20.0 gübreleri için TKK ve bayi satış fiyatları üzerine hesaplamalar yapıldığı ve
belgede yer alan 205,000 TL.’lik Amerikan Doları ($) kuru dikkate alındığında söz
konusu çalışmanın yaklaşık olarak Şubat-Mart 1998 dönemine ait olduğu
anlaşılmaktadır. Ancak, belgenin en ilginç kısmı, DAP/20.20.0 (Kompoze)= 1.40
düzeyinde bir fiyat oranı içermesidir. Belgenin devamında aynen;

“DAP/Kompoze fiyat oranı : 1.40
Eylül ve Ekim aylarında ilan edilen fiyatın değişmeyeceği kabul edilmiştir. Aksi
halde TÜGSAŞ uyamamaktadır.” denilmektedir.
640
Toros Gübre, BAGFAŞ ve GÜBRETAŞ’ta bulunan üç belgeden anlaşıldığına
göre, gübre üreticileri TKK’ya verecekleri fiyatlar ile bayi fiyatlarının eşitlenmesi
hususunda ortak çalışmalar yapmışlardır.

Ayrıca söz konusu belgelerde, gübre üreticilerinin bayilerine satış fiyatını
belirlerken, farklı gübre türleri arasındaki oranları dikkate alacaklarına dair ifadeler
de yer almaktadır. Söz konusu teşebbüslerin bayi satış fiyatlarında DAP/20.20.0
satış fiyatı oranları için minimum 1.40-1.45 gibi bir oranın olup olmadığı 1998 yılı
için incelenmiştir. Aşağıdaki tabloda, gübre üreticileri için DAP/20.20.0 satış fiyatı
oranlarının ulaştığı alt ve üst seviyeler gösterilmektedir: 650



07-62/738-266
15
Üreticiler 1998 Yılı DAP/20.20.0 Fiyat
Oranları
Toros 1.53-1.77
BAGFAŞ 1.51-1.78
TÜGSAŞ 1.41-1.64
GÜBRETAŞ 1.57-1.77
İGSAŞ 1.77-2.00
Ege 1.57-1.74

Yukarıdaki tablodan görüldüğü üzere, minimum 1.40 olmak üzere söz konusu
oranın korunduğu görülmektedir. Gübre üreticilerinin farklı gübre türleri arasındaki
satış fiyatlarında benzer oranların görülmesini ve belgelerde yer almasını bir
tesadüfe bağlamak zordur. Raportörlerce yapılan yerinde incelemelerde BAGFAŞ,
GÜBRETAŞ ve Toros Gübre’de bulunan belgeler, TKK’nın 1998 Sonbahar İhalesi
öncesinde, Toros Gübre, BAGFAŞ, GÜBRETAŞ, İGSAŞ, TÜGSAŞ ve Ege 660
Gübre’nin arasında, gübre satış fiyatlarının tespit edilmesine yönelik anlaşma
yapıldığına işaret etmektedir. Ayrıca söz konusu oranların, gübre üreticileri
arasında, bayi satış fiyatlarının hesaplanmasında bir referans noktası olarak
kullanıldığı ve 1998 yılında, gübre üreticileri arasında yapılan fiyat tespiti
anlaşmaları için baz alındığı anlaşılmıştır.

Toros Gübre’nin Trakya Bölge Müdürlüğü’nde raportörlerce yapılan yerinde
incelemede elde edilen aşağıdaki belgeler, 1998 yılında gübre üreticilerinin
arasındaki diğer fiyat tespiti anlaşmalarının varlığının delilleridir.
670
Toros Gübre’nin Pazarlama ve Satıştan sorumlu Genel Müdür Yardımcısı Yavuz
Kuran tarafından Bölge Müdürlerine 18.8.1998 tarihinde saat 11:31’de Toros
Gübre Genel Müdürü Esin Gökan’dan alınan bilgi üzerine gönderilen Lotus Notes
mesajında aşağıdaki ifadeler yer almaktadır:

“Kompozeler:
Gübre üreten kuruluşların birlikte yaptığı son fiyat artışına BAGFAŞ fiyatlarını
değiştirmeyerek katılmamış, belirli bir süre de katılmayacağını ifade etmiştir.
TKK’ya eksik satışını bayi piyasasında eritmenin endişesiyle bu yaklaşımını
sürdürmektedir. BAGFAŞ’ın hareketi kısmen bizi etkilemekte ancak esas olarak 680
bayileri aynı zamanda TÜGSAŞ ve BAGFAŞ bayisi olan GÜBRETAŞ’ın satışlarını
ciddi bir şekilde etkilediği GÜBRETAŞ tarafından ifade edilmiştir. TÜGSAŞ mevcut
rahat stok durumunu göz önüne alarak fiyatta bir oynama düşünmediğini ifade
etmiş, GÜBRETAŞ ise önce tonaj büyüklüğüne opsiyon tanıyarak fiyat
ayarlamasına gitmiş, dün de kısasa kısas bir yaklaşımla, 20.20.0 fiyatını tonaja
bağlı ve kademeli olarak 31.500-29.500 (500 ton üstü) seviyesine getirmiş, super
20.20.0 de ise yine tonaja bağlı ve kademeli olarak 36.000-33.500 (500 ton üstü)
seviyesine çekmiştir. DAP fiyatını ise tonajdan bağımsız tek fiyat 51.000 olarak
belirlemiştir. (FOT 48.800). Bölgesel olarak tonaj büyüklükleri değişkenlik
gösterebilir. TKK’dan alınan bilgide sonbahar fiyatlarının bakan onayında olduğu 690
ve bugün/yarın çıkması beklendiği ifade edilmiştir.

TKK fiyatlarının açıklanmak üzere olduğu şu günlerde liste fiyatlarımızı düşürmeyi
uygun görmüyoruz. Ancak gerek BAGFAŞ gerekse GÜBRETAŞ fiyatlarının
bayilerimizi zorladığı tüm noktalarda, rakip fiyatlara gerektiğinde tam uyum
07-62/738-266
16
sağlanarak revize satış programına uygun satışların sürdürülmesi, hiçbir şekilde
satıştan düşmemek amacıyla gereğinin yapılması konusunda bilgi edinilmesini,”

Yavuz Kuran’ın 27.8.1998 tarihinde saat 14:32’de gönderdiği mesajında aynen;
700
“Kime : Bölge Müdürleri
Bilgi : Esin Gökan
Konu : Gübre Fiyatları hk.

TKK fiyatlarının açıklanmış olması itibarıyla piyasadaki fiyat hareketini belirli bir
baza yavaş yavaş gelmesi tırmanması beklenmektedir.

…

GÜBRETAŞ ta Pazartesi gününden itibaren belirtilen asgari fiyatlarını uygulamaya 710
alacaktır.” denilmektedir.

Yavuz Kuran’ın, Toros Gübre’nin Bölge Müdürlüklerine 4.9.1998 tarihinde saat
18:50’de gönderdiği ve 7.9.1998’den geçerli gübre fiyatları konulu Lotus Notes
mesajında aynen;

“7.9.1998 tarihinden geçerli KDV dahil, devlet desteklemesi hariç, TL/ton olmak
üzere bayi satış fiyatlarımız aşağıda verilmiştir. Bağfaş dahil firmalarca genel
mutabakat içerisinde uygulamaya geçileceğinden, Pazartesi gününden itibaren
hiçbir istisnai uygulamaya girilmemesini rica ederim. 720

Gübre Cinsi Peşin 15 GÜN

DAP 53.500.000 -57 55.000.000
20.20.0 33.500.000 37 34.500.000
15.15.15 33.500.000 34.500.000
S.20.20.0 37.000.000 38.000.000
S.15.15.15 37.000.000 38.000.000
CAN 26 22.000.000 25 22.500.000
AN 33 24.000.000 24.500.000 730
A.SÜLFAT 18.500.000 19.000.000
ÜRE 28.000.000 30 29.000.000
TSP 44.000.000 45.000.000
P.SÜLFAT 65.000.000 67.000.000

Pazartesi günü piyasadaki gelişmelerin, diğer firma hareketlerinin yakinen takibini
ve bilgi aktarılmasını ayrıca rica ederim.” denilmektedir.

Bu noktada, 4.9.1998 tarihli bu belgeye bir ekleme yapılacak olursa; 2.9.1998
tarihinde gübre üreticileri, GÜD’ün Ankara’daki merkezinde toplantı yapmışlardır. 740
Toplantının resmi gündemi aşağıda verilmektedir:

“ GÜNDEM

1. Açılış
07-62/738-266
17
2. 1998 Sonbahar Gübre Sezonunun değerlendirilmesi
3. Gübre Desteklemeleri hakkında görüş alış-verişi
4. Dilek ve temenniler”

Mezkur toplantıda, sonbahar gübre sezonunun tartışıldığı görülmektedir. Ancak, 750
raportörlerce İGSAŞ’ta tespit edilen, 2.9.1998 tarihinde (saat 13:20) GÜD’de
yapılan bahsi geçen toplantıda alınmış notlar bulunan belge incelendiğinde;

“GÜNDEM

1. Açılış
2. 1998 Sonbahar Gübre sezonunun değerlendirilmesi ve başkana
saldırı
3. Gübre Desteklemeleri hakkında görüş alış-verişi
4. Dilek ve temenniler 760
5. ….

….

İ.Kırcı
--Özelleştirmedeki sorunlarımız
--Oradaki düzen

T.K.K 20 15 DAP AS CAN AN Üre P.Sü
37 37 57 21 28 30 30 70 770
(170 $ alışları) 23

DAP

Toros 53500
Ege 53500, 52.5
BAGFAŞ 53500
Tüğ 53500
İgs. 50000 48750 Fot
Güb. 3500 780
52250 Toros AS=17500’ satılıyor
CAN= 22000
AN= 24000”

ifadelerinden, DAP fiyatları ile ilgili fiyat tespiti çalışmalarının yapıldığı
anlaşılmıştır. İGSAŞ’da bulunan 2.9.1998 tarihli toplantı notunda, özellikle
BAGFAŞ’ın karşısında yer alan 53,500 TL.’lik DAP fiyatı ilginçtir. Bunun sebebi
ise, BAGFAŞ’ın 2.9.1998 tarihinde DAP’ı 49,500 TL./kg.dan satıyor olmasıdır.
4.9.1998 tarihli belgedeki, “Bağfaş dahil firmalarca genel mutabakat içerisinde
uygulamaya geçileceğinden” ifadesi, kompoze gübrelerdeki fiyat artışına bir süre 790
katılmayan BAGFAŞ’ın anlaşmaya katılacağını 2.9.1998’de kabul ettiğini ve DAP
fiyatını Dernek toplantısından bir gün sonra, yani 3.9.1998 tarihinde, 53,500
TL.’ye ve 20.20.0 fiyatını 33,500 TL.’ye yükselttiğini göstermektedir.

07-62/738-266
18
Yavuz Kuran tarafından Toros Gübre’nin Bölge Müdürlüklerine gönderilen
21.9.1998 tarihli (saat 13:11’de) mesajda şu ifadeler yer almaktadır:

“Bazı bölgelerde GÜBRETAŞ’ın 31.000 TL.’den kompoze verdiği duyumları
alınmaktadır. Bu tür rahatsızlık hissedilen yöre bayilerine, bayileri satıştan
düşürmemek/GÜBRETAŞ’a talebi kaydırmamak/ ve diğer üreticilere fiyatı indikleri 800
sürece Toros’un da aynı seviyelere geleceğini özellikle vurgulamak açısından,
bugün rekabet için gerekli fiyatları verebilirsiniz.

Bu akşam yarın ki Şeker fabrikaları ihalesinin açık eksiltmesi öncesi Ankara’da
tüm üreticiler toplanıyoruz. Gerek şeker fab. Gerekse ve daha önemlisi bayi
piyasası fiyatları üzerine bir kez daha uzlaşma ortamı yaratılması için toplantı
yapılıyor. Gelişmeler yarın tüm bölgelere iletilebilecektir.”

21.9.1998 tarihinde gübre üreticilerinin yaptığı herhangi bir Dernek toplantısı
bulunmadığından, bu biraraya gelişin, gizli bir toplantı olduğu açıktır. 810

Yavuz Kuran tarafından 23.9.1998 tarihinde saat 13:35’de Bölge Müdürlüklerine
gönderilen yazıda aynen:

“Konu:Bayi fiyatları hk.

Pazartesi Ankara’da Gübre üreticisi kuruluşların genel müdürleri ile yapılan
toplantıda bayi pazarındaki şu anki gereksiz rekabetin sona erdirilmesi konusunda
tekrar mutabakat sağlanmıştır. TÜGSAŞ’ın bayilere son sirküleri (25 gün ve 40
gün vade) 25 Eylül’e kadar geçerli olduğundan, 28 Eylül Pazartesi gününden 820
itibaren tüm firmaların birlikte –daha önce mutabık kalınan ancak uygulanamayan
fiyatlara- geçmesi kararı alınmıştır.

Bilgi edinilmesini, Pazartesi yeni fiyatlara geçilecek şekilde bayi sipariş dengesinin
ayarlanmasını, bir terslik olmadığı sürece de Pazartesi kesin olarak yeni fiyatların
uygulanmasını rica ederim.

Ayrıca GÜBRETAŞ’tan belli noktalardaki son 31.000 ve 51.000 fiyat
uygulamasından vazgeçmesi istenmiş, Gn. Md. Bu sabah arayarak 32.000 ve
52.000 altında fiyat uygulamayacaklarını teyid etmiş, bizim de gün içerisinde bu 830
uygulamanın bayilerden teyidini alıp asgari 32.000 ve 52.000 fiyatları
uygulamamız gerekiyor.” denilmektedir.

Yavuz Kuran tarafından Toros Gübre Bölge Müdürlüklerine 25.9.1998 tarihinde
(saat 18:01) gönderilen yazıda, aşağıdaki bilgilere yer verilmektedir:

“Konu:Bayi Satış Fiyatları Hk.

23.9.1998 tarihli L. Notes mesajında Gübre Üreticisi kuruluşların 28.8.1998
Pazartesi gününden itibaren daha önce (7.9.1998) uygulamaya alınamayan 840
fiyatların uygulanmasına geçilmesi kararı aldığı ve bu hafta içerisinde satışların
bayiler nezdinde bu geçişi temin edecek şekilde ayarlanması iletilmişti.

07-62/738-266
19
28.9.1998 Pazartesi gününden itibaren tüm siparişlerin 4.9.1998 tarihli sirküler
çerçevesinde alınmasını, pazarda diğer üreticilerin hareketlerinin de dikkatle
izlenmesini rica ederim.”

7.9.1998 tarihinde, Yavuz Kuran’a Esin Gökan’ın bilgisi için gönderilen Lotus
Notes mesajında ise aynen;
850
“Konu: Rakip Satış Uygulamaları Hak.

GÜBRETAŞ: Şu an itibarı ile satış yapmamakta ve satışın durduğunu bayilerine
söylemektedir. Ayrıca bizim uygulamalarımızı izleyeceğini ve piyasa altında bir
fiyat uygulaması halinde aynı fiyat ile mal vereceğini deklere etmektedir.

BAGFAŞ: Bizimle aynı fiyatlar deklare edilmektedir. Şu ana kadar aksine bir bilgi
alınmamıştır.

TÜGSAŞ: Fiyatları bizimle aynı seviyede fakat 10-15 gün arası opsiyon 860
vermektedir.

Bilgilerinize arz ederim.” denilmektedir.

Bu belgedeki ifadeler, söz konusu fiyat anlaşmasına rakiplerin uyup uymadığına
yönelik, Toros Gübre tarafından yapılan bir kontrolü göstermektedir.

Yine benzer şekilde, Yavuz Kuran’ın el yazısıyla alınmış notlarında aşağıda yer
verilen ifadeler bulunmaktadır:
870
“Bülent b. (Ege Gübre)13
DAP 52.5 53.5 KDV dahil
DAP 310 $
190
141”

Bu belgede yer alan 53.500 TL.’lik DAP fiyatından çıkarılan sonuca göre, yine söz
konusu anlaşmanın yapıldığı dönemde Ege Gübre ve Toros Gübre arasında,
anlaşma yapılan fiyatlara yönelik iletişimin sürdüğü anlaşılmıştır.
880
Yukarıda yer verilen belgeler, özellikle 1998 yılının Eylül-Ekim-Kasım aylarında,
özellikle kompoze gübrelerle ilgili olarak, altı gübre üreticisi kuruluş arasında
yapılan bir fiyat tespiti anlaşmasının varlığını açıkça kanıtlamaktadır. Aşağıda, bu
fiyat anlaşmasının uygulamasına ilişkin söz konusu teşebbüslerin gübre
fiyatlarındaki artış miktar ve tarihlerine yönelik tespitlere yer verilmiştir:

- Anlaşma esas olarak kompoze gübrelerde yapılmıştır. Örnek olarak, DAP
gübresinin fiyatı 53,500 TL., 20.20.0 gübresinin fiyatı ise 33,500 TL. olarak, 18
Ağustos 1998’den önce tespit edilmiştir. Toros Gübre ve TÜGSAŞ 24 Temmuz,
Ege Gübre 29 Temmuz, GÜBRETAŞ 31 Temmuz tarihlerinde DAP’ın fiyatını 890
53,500 TL/kg olarak uygulamaya başlamışlardır.

13 Bülent Çakın Ege Gübre’nin Genel Müdürü’dür.
07-62/738-266
20

- 20.20.0 kompoze gübresi için; Toros Gübre ve TÜGSAŞ 27 Temmuz,
GÜBRETAŞ 31 Temmuz ve Ege Gübre 28 Temmuz 1998 tarihlerinde 33,500
TL.’lik satış fiyatlarını uygulamaya başlamışlardır.

- BAGFAŞ; TKK’ya olan eksik satışı nedeniyle gübre üreticilerince yapılan birlikte
fiyat artışlarına, 3 Eylül 1998’de katılmış ve DAP ile 20.20 gübresi için sırasıyla,
53,500 TL. ve 33,500 TL.’lik fiyatları uygulamaya koymuştur. Ancak, 14 Eylül’de
BAGFAŞ’ın, söz konusu fiyat anlaşmasını ihlal edici tavır aldığı ve DAP ile 20.20 900
gübresi fiyatlarını düşürdüğü ve müteakiben 21 Eylül 1998 tarihinde gübre
üreticilerinin fiyat konusunda yeniden anlaşmaya varmalarından sonra BAGFAŞ’ın
da 25 Eylül 1998’de DAP ve 20.20 fiyatlarını, yeniden 53,500 TL. ve 33,500 TL.
seviyelerine çektiği anlaşılmaktadır.

- İGSAŞ, fiyatlarını fabrika veya depo teslimi (FOT) olarak açıklamaktadır. İGSAŞ,
DAP fiyatını 12 Ağustos 1998’de 48,800 TL. olarak açıklamıştır. Yine, 20.20
gübresi satış fiyatlarını 3 Ağustos 1998’de 27,500 TL.’ye çıkarmıştır. İGSAŞ’ın
48,800 TL. ve 27,500 TL. olan fiyatlarının FOT olduğu ve üzerine nakliye fiyatının
eklenmesi gerektiği dikkate alınırsa, Temmuz ayında başlayan fiyat anlaşmasına, 910
İGSAŞ’ın bu tarihlerde katıldığı anlaşılmaktadır. Raportörlerce Toros Gübre’de
elde edilen ve yukarıda yer verilen Lotus Notes mesajlarında fiyat tespiti
anlaşmasına tüm gübre üreticilerinin katılıp mutabakata vardıkları, ortak bir irade
uyuşmasının mevcut olduğu göz ardı edilmemelidir. Başka bir ifadeyle, İGSAŞ’ın
48,800 TL. ve 27,500 TL. olarak açıkladığı DAP ve 20.20.0 kompoze gübre
fiyatları, üzerlerine eklenecek nakliye maliyetleriyle, diğer 5 teşebbüsün uyguladığı
53,500 ve 33,500 TL.’lik fiyatlara yakın veya eşit düzeye gelmektedir.

- Gübre üreticileri arasındaki fiyat anlaşmasının, kompoze gübreler dışında da
genel olarak tüm gübre çeşitleri için yapıldığı açıktır. Ancak, azotlu gübrelerin 920
kullanım sezonunun esas itibarıyla Şubat-Mart-Nisan aylarının olması, sonbahar
aylarında bu gübrelerin satışının azlığı önemli bir unsurdur. Ancak, azotlu
gübrelerde de benzer fiyat artışları görülmektedir. Örneğin, Toros Gübre ve
TÜGSAŞ 27 Temmuz, GÜBRETAŞ 24 ve 31 Temmuz tarihlerinde CAN gübresi
için benzer fiyat artışları yapmışlardır. BAGFAŞ ve Ege Gübre’nin de, 2 Eylül ve
21 Eylül tarihli Dernek toplantılarından sonra, BAGFAŞ’ın 7 Eylül ve 14 Eylül, Ege
Gübre’nin 22 Eylül’de CAN fiyatlarını artırdıkları görülmektedir. Keza, AN33
gübresi için; Toros Gübre ve TÜGSAŞ’ın 27 Temmuz 1998’de fiyatlarını
artırdıkları, Toros Gübre’nin ve BAGFAŞ’ın, 2 Eylül ve 21 Eylül tarihli Dernek
toplantılarından sonra, sırasıyla, 3 Eylül ve 7 Eylül tarihlerinde fiyatlarını, 24,000 930
TL./kg seviyesine çektikleri tespit edilmiştir.

- Yine azotlu gübrelerden olan AS21 gübresi fiyat hareketlerine bakıldığında;
Toros Gübre, BAGFAŞ ve Ege Gübre’nin, 2, 3 ve 7 Eylül tarihlerinde fiyat
değişiklikleri yaptıkları anlaşılmaktadır. Benzer fiyat değişiklikleri üre gübresi için
de söz konusudur. Toros Gübre ve TÜGSAŞ 27 Temmuz 1998 tarihinde fiyat
artışı yapmışlardır.

Söz konusu altı teşebbüsün bayilere gübre satış faturalarının incelenmesi
sonucunda çıkarılan fiyat uygulamalarından bazı örnekler, aşağıda verilmektedir: 940

07-62/738-266
21
- GÜBRETAŞ, 31 Temmuz- 10 Aralık 1998 tarihleri arasında DAP gübresi fiyatını
53,500 TL. olarak 728 adet faturada,
- GÜBRETAŞ, 5 Ağustos-31 Aralık 1998 tarihleri arasında 33,500 TL.’lik 20.20.0
gübre fiyatını 755 adet faturada,
- Toros Gübre, 30 Temmuz-30 Aralık 1998 tarihleri arasında DAP gübresi fiyatını
53,500 TL. olarak 277 adet faturada,
- Toros Gübre, 30 Temmuz-30 Aralık 1998 tarihleri arasında 33,500 TL.’lik
20.20.0 gübresi fiyatını 2335 adet faturada,
- BAGFAŞ, 7 Eylül-25 Kasım 1998 tarihleri arasında 53,500 TL.’lik DAP gübresi 950
fiyatını 284 adet faturada,
- BAGFAŞ, 8 Eylül-27 Kasım 1998 tarihleri arasında 33,500 TL.’lik 20.20.0
gübresi fiyatını 397 adet faturada,
- Ege Gübre, 29 Temmuz-27 Kasım 1998 tarihleri arasında 53,500 TL.’lik DAP
gübresi fiyatını 268 adet faturada,
- Ege Gübre, 28 Temmuz-18 Aralık 1998 tarihleri arasında 33,500 TL.’lik 20.20.0
gübresi fiyatını 1102 adet faturada,
- İGSAŞ, 3 Ağustos-31 Aralık 1998 tarihleri arasında 27,500 TL.’lik FOT 20.20.0
gübresi fiyatını 1473 adet faturada,
- İGSAŞ, 12 Ağustos-4 Kasım 1998 tarihleri arasında 48,800 TL.’lik FOT DAP 960
gübresi fiyatını 814 adet faturada,

uygulamıştır. Gübre üreticilerinin fatura fiyatlarına ilişkin yapılan incelemeler
neticesinde, üreticiler arasında yapılan anlaşmaya varılan fiyatların 1998 Temmuz
ayından sonra en yüksek oranda uygulanan satış fiyatları olduğu ve varılan söz
konusu anlaşmayla, özellikle arz fazlası olan kompoze gübrelerde, 1998 yılı
kompoze gübre kullanım sezonunda yüksek bir fiyat birlikteliği ve istikrarı
sağlandığı açıktır.

Yukarıdaki tespitler ve açıklamalar neticesinde; özellikle kompoze gübrelerde 970
Temmuz 1998 tarihinde başlayan ve devam eden süreçte, Toros Gübre,
BAGFAŞ, TÜGSAŞ, Ege Gübre, İGSAŞ ve GÜBRETAŞ arasında fiyat tespiti
anlaşması yapıldığı sonucuna ulaşılmıştır.

I.2.1.2. Fiyat Tespiti (1999 Yılı)

Raportörlerce GÜD’de yapılan yerinde incelemede elde edilen ve Dernek Genel
Sekreteri Fevzi Gönen’in çalışma masasındaki bloknottan alınan 3 sayfalık
belgede yer alan, kendi el yazısıyla alınmış notlarda aynen;
980
“ İstanbul 28.05.1999

- IFA azotlu gübrelerde fiyat düşebilir. DAP ve kompozelerde de problem olabilir
mi? Hiç bilinmeyen traderler piyasaya çıkabilir.
- İthalatçıların, dağıtıcıların bayileri bizim bayilerimiz. Ayrıca bayilerimiz özgür
olsun.
- T.K.K şartnamesi çıkmadan Sn. Esin Gökan ve Sn. Bülent Çakın T.K.K yetkilileri
ile görüşecekler.
- İhaleden sonra bayiler konusunda İzmir’de toplantı yapılacak. Fiyat tespiti ve
anlaşma. 990
…
07-62/738-266
22
- Ege Gübre bayi listesi vermedi. Sn. Erhan Öner sonradan verdiklerini söylüyor.
İncelenecek.” ifadeleri yer almaktadır.

Belgenin, 28.5.1999’da Toros Gübre’nin Genel Merkezi’nde yapılan Dernek
toplantısında alınan kararları içerdiği açıktır. Ancak, ifadelerdeki en dikkat çekici
taraf, TKK ihalesinden sonra İzmir’de bayiler konusunda toplantı yapılacağı ve
“fiyat tespiti ve anlaşma” sözcüklerinin yer almasıdır.

TKK’nın 1999 Sonbahar ihalesinin açık eksiltmesi 25.6.1999 tarihinde yapılmış ve 1000
Toros Gübre, BAGFAŞ, Ege Gübre, TÜGSAŞ ve İGSAŞ ihaleye katılmamışlardır.
Aynı ihaleye ilişkin 1.7.1999 tarihinde pazarlık görüşmeleri yapılmıştır. 2.7.1999
tarihinde ise GÜD toplantısı gerçekleştirilmiştir.

28.5.1999 tarihli GÜD toplantısında, ihaleden sonra fiyat tespiti ve anlaşma
yapılacağına dair bir ibare vardır. Ancak, söz konusu toplantı, bahsedildiği gibi
İzmir’de değil, Ankara’da yapılmıştır. Bu toplantıda fiyat tespiti yapılıp
yapılmadığına ilişkin aşağıdaki belge önemlidir:

Raportörlerce yapılan incelemede, İGSAŞ Genel Müdür Yardımcısı Yavuz 1010
Tütüncü’nün odasında “GÜBRE ÜRETİCİLERİ DERNEĞİ” başlıklı, adı geçen
kişinin kendi el yazısıyla yazılmış iki sayfadan oluşan toplantı notları bulunmuştur.
Söz konusu toplantı notları Gübre Üreticisi kuruluşların Dernek çatısı altında
yaptıkları konuşmalara ait ifadeler içermektedir. Aşağıda tam metni verilen
belgede görülen Esin Hanım, Ercüment Bey, Bülent Çakın, Yavuz Tütüncü, Kemal
Gençer isimlerinin sırasıyla Esin Gökan (Toros Gübre Genel Müdürü), Ercüment
Güler (TÜGSAŞ Genel Müdür Yardımcısı ve Yönetim Kurulu üyesi), Bülent Çakın
(Ege Gübre Genel Müdürü), Kemal Gençer (BAGFAŞ Genel Müdürü) ve Yavuz
Tütüncü (İGSAŞ Genel Müdür Yardımcısı)’nı belirtmektedir. Belgede aşağıdaki
ifadeler yer almaktadır: 1020

“GÜBRE ÜRETİCİLERİ DERNEĞİ

ESİN HANIM: Piyasadaki fiyat hareketleri konusunda söz almak istiyoruz. TKK’ne
ihalede tavır aldık, İGSAŞ ve TÜGSAŞ’da resmi kuruluş olarak yanımızda yer
aldılar, müteşekkiriz. Türkiye’de ürünlerin az, fiyatların düşük olması gübre
tüketiminin az olacağını göstermişti. Dünya gübre fiyatlarının düşüklüğü de ayrı bir
kriz konusu.

TKK’ne aldığımız tavrı devam ettireceğiz derken Temmuz’da fiyatları bu mantalite 1030
ile belirlemiş idik. Ancak BAĞFAŞ bilinmeyen nedenlerle fiyat indirdi. $=TL.
dengesinin bozulması nedeniyle hepimiz zarar eder hale geldik, bu bizi rahatsız
ediyor.

Aksine fiyatların düşmesi, piyasada da olumsuzluk yaratıyor, fiyatlar biraz daha
düşer beklentisine giren piyasa alacağı malı da almıyor.

Çiftçinin alım gücü düşük, onu da rahatsız etmeden ufak ufak zamlarla
stoklarımızı eritip zarar etmemizi önleyelim.
1040
07-62/738-266
23
Öncelikle fiyatlarımızı $ bazında Temmuz ayı baz fiyatlarına getirelim. Zararlardan
kurtulalım. CAN konusu ithalat 400.000 Ton, nerdeyse bizim yıllık üretimimiz
kadar. Biz stok olmasın diye üretimi kısıyoruz, bu da sabit masraflarımızı arttırıyor.

GÜBRETAŞ Trakya teslimi 130 $/Ton torbalı aldı. 138-140 $/Ton TKK’ye yerinde
teslim maliyeti oluyor. Bizler bu fiyata veremezdik.

Üretici kuruluşların CAN ihtiyaçlarını karşılayabiliriz. Ege Gübre BAĞFAŞ’tan
sülfürik asit alıyor bu da memnuniyet verici.
1050
KEMAL GENÇER: Bu arada Ege Gübre ile DAP alışverişi de oldu.

BÜLENT ÇAKIN: Esin Hanım’ın görüşlerine katılıyorum. Ayrıca GÜBRETAŞ
bayileri diğer bayileri haberdar edip üreticiler toplanıyor GÜBRETAŞ'ı da
çağırmamışlar, bunlar fiyat ayarlayacaklar,stok yapalım.

2.sayfa…
Çiftçi çok feci durumda. EGE gübre bile verdiği buğdayın TMO’dan parasını
alamamışlar. Geçen seneye göre %15-20 satışlarda düşme oluyor. Bayilerin
teminatları doldu (çiftçiden para dönmüyor o da çok büyük sıkıntı yaratıyor ve 1060
satışları olumsuz etkiliyor)

ERCÜMENT BEY: Dernek üyelerinden biri kurallara uymayınca Başkana şikayet
ediyoruz, Başkan yapıyorsa kime şikayet edeceğiz. Şu anda DAP fiyatları 73-80
arasında 5 ayrı fiyat var. Şu anda fiyatlara %15 zam yapmak gerekiyor.

ESİN HANIM: BAĞFAŞ’ın 77.500.000 TL./Ton’dan baz alırsak fazla zamma gerek
yok.

KEMAL GENÇER: DAP fiyatlarını belirlerken TÜGSAŞ’a haber vermememiz 1070
büyük HATA. Ancak ABD’den döndüm. DAP Dünya fiyatları çok düştü. Ancak ben
elemanlarıma görev verdim. TOROS fiyatlarımız çiftçilere satış fiyatlarıdır. Bu
nedenle biz de fiyatları indirmek zorunda kaldık.

BÜLENT ÇAKIN:Birlikte hareket edelim.

ESİN HANIM: (Kemal Beye) DAP konusunda değil her çeşit gübrede fiyatlarda
konuşarak karar verelim.

SONUÇ: Bütün üreticiler birbirlerinden mal alsınlar, işbirliği yapsınlar. 1080

TOROS: Düşündüğümüz

20.20.0 Kompoze 151 $ bugün 149 $ 158 (süper)
15.15.0 Kompoze 155 147 $ 166 (süper)
DAP 220
CAN 85 $
AN 88
ÜRE 107”
1090
07-62/738-266
24
BAGFAŞ, yukarıda yer verilen notlarda geçen 77,500,000 TL.’lik DAP gübresi
fiyat seviyesine, Ağustos-Eylül 1999’da ulaşmıştır. Ayrıca, TKK’ya tavır aldık
ifadesi, TKK’nın 25.6.1999 tarihinde yaptığı 1999 Sonbahar Gübre Alım İhalesine
GÜBRETAŞ dışındaki 5 firmanın iştirak etmediğini teyit etmektedir.

Belgede, Toros Gübre Genel Müdürü Esin Gökan, TKK’ya tavır aldıklarını ve
Temmuz’da fiyatları bu mantalite ile belirlediklerini ifade etmektedir. Gübre
üreticilerinin, TKK ihalesi sonrasında, ortaklaşa olarak fiyat artışı yaptıkları açıktır.
BAGFAŞ Genel Müdürü Kemal Gencer, DAP fiyatlarını belirlerken TÜGSAŞ’a
haber vermemelerini büyük bir hata olarak nitelendirmektedir. 1100

Gübre üreticilerinin 2 Temmuz tarihli GÜD toplantısından sonra 1999 fiyat
hareketlerinden bazıları aşağıdaki şekildedir:

- DAP gübresi için; 6 Temmuz (BAGFAŞ, 83,000 TL.), 7 Temmuz (GÜBRETAŞ,
86,000 TL.), 12 Temmuz (Toros, 83,000 TL.), 26 Temmuz (İGSAŞ*, 84,000 TL.)
- 20.20.0 gübresi için; 6 Temmuz (BAGFAŞ, 54,000 TL.), 12 Temmuz (Toros,
54,000 TL.), 19 Temmuz (TÜGSAŞ, 54,000 TL.), 7 Temmuz (GÜBRETAŞ,
56,000), 8 Temmuz (Ege Gübre, 54,000 TL.), 24 Ağustos (GÜBRETAŞ, 54,000
TL.). 1110

Yukarıda yer verilen belgede, Toros Gübre Genel Müdürü Esin Gökan’ın açıkça
“Temmuz ayında fiyatları belirlemiştik” ifadesi görülmektedir. Bu cümle, Temmuz
1999 tarihinde gübre üreticileri arasında yapılan bir fiyat tespiti anlaşmasının
delilidir. Ayrıca, Esin Gökan, BAGFAŞ’ın bilinmeyen nedenlerle fiyat indirdiğini
söylemektedir. Gerçekten de, BAGFAŞ’ın fiyat tespiti anlaşmasını, DAP fiyatını 28
Temmuz 1999’da 76,250 TL.’ye indirerek ve 24 Ağustos’da tekrar 77,250 TL.’ye
yükselterek bozduğu görülmektedir. TÜGSAŞ Yönetim Kurulu üyesi Ercüment
Güler, belgede, BAGFAŞ’ın fiyat indirmesi ile ilgili olarak, “Dernek kurallarından”
bahsetmekte ve “üyelerden biri kurallara uymayınca Başkana şikayet ediyoruz, 1120
Başkan yapıyorsa kime şikayet edeceğiz” demektedir. Güler’in ifadeleri,
BAGFAŞ’ın fiyat anlaşmasını bozarak, aldatmaca içine girdiğini göstermektedir.
Ercüment Güler, DAP fiyatlarına %15 zam yapmak gerektiğini de açıkça ifade
etmiştir.

GÜD Başkanı Kemal Gençer’in, “DAP fiyatlarını belirlerken TÜGSAŞ’a haber
vermememiz büyük HATA.” ifadesinden açıkça görüleceği üzere, Dernek üyeleri,
DAP fiyatını belirlerken TÜGSAŞ’a haber vermemişler ve TÜGSAŞ, 19 Temmuz
1999’da, 20.20.0 kompoze gübre fiyat artışına (54,000 TL.) katılırken, Temmuz
ayında DAP fiyatlarını artırmamıştır. 1130

Ayrıca, Esin Gökan, GÜD Başkanı ve BAGFAŞ Genel Müdürü olan Kemal
Gençer’e, sadece DAP konusunda değil, her çeşit gübrede fiyatlarda konuşarak
karar vermelerini söylemektedir. Belgenin en sonunda, Toros Gübre’nin Genel
Müdürü Esin Gökan’ın “Düşündüğümüz” ifadesinden sonra Amerikan Doları
bazında gübre fiyatlarının yazıldığı görülmektedir.


14 İGSAŞ’ın yaklaşık CİF fiyatı.
07-62/738-266
25
Belgede, Esin Gökan’ın, “öncelikle fiyatlarımızı $ bazında Temmuz ayı baz
fiyatlarına getirelim” ifadesini dikkate alıp, 1999 yılına ait faturalardan elde edilen
gübre fiyat hareketleri incelenecek olursa; 1140

- DAP Gübresi için; Toros Gübre ve TÜGSAŞ 13 Eylül 1999’da 83,000 TL.,
BAGFAŞ 15 Eylül’de 83,000 TL., GÜBRETAŞ 14 Eylül’de 83,000 TL., İGSAŞ 6
Eylül’de 83,000 TL. (FOT fiyat olarak 77,000 TL.) ve Ege Gübre 28 Eylül’de
85,000 TL. olmak üzere fiyatlarını yükseltmişlerdir. DAP gübresinde fiyat artışları
bu tarihten sonra da yapılmaya devam etmiştir. DAP gübresi için teşebbüsler
bazında fiyat artışları ve tarihlerinden örnekler aşağıda gösterilmektedir:

İGSAŞ 20 Eylül 85,000 TL.
Toros Gübre 27 Eylül 85,000 TL. 1150
GÜBRETAŞ 27 Eylül 85,000 TL.
Ege Gübre 28 Eylül 85,000 TL.
TÜGSAŞ 30 Eylül 84,500 TL.
Toros 14 Ekim 87,000 TL.
BAGFAŞ 14 Ekim 85,000 TL.
GÜBRETAŞ 14 Ekim 87,000 TL.
İGSAŞ 18 Ekim 87,000 TL. (CİF)
Ege Gübre 20 Ekim 87,000 TL.
Toros Gübre 1 Kasım 89,000 TL.
BAGFAŞ 8 Kasım 88,000 TL. 1160
TÜGSAŞ 9 Kasım 89,000 TL.

- 20.20.0 Kompoze gübre için; 13 Eylül 1999 tarihinde Toros Gübre ve TÜGSAŞ
fiyatlarını 56,500 TL.’ye, İGSAŞ satış fiyatını 56,000 TL.’ye (CİF), GÜBRETAŞ 14
Eylül’de satış fiyatını 56,500 TL.’ye, BAGFAŞ 15 Eylül’de satış fiyatını 56,500
TL.’ye çıkarmışlardır. Yine, DAP gübresindeki artışlar 20.20.0 gübresinde de
devam etmiştir. Gübre üreticilerinin 20.20.0 gübresi için fiyat artış örnekleri
aşağıda gösterilmektedir:

20 Eylül 1999: İGSAŞ (57,000 TL.) (CİF) 1170
23 Eylül 1999: BAGFAŞ (58,000 TL.)
27 Eylül 1999: Toros, GÜBRETAŞ (58,000 TL.)
28 Eylül 1999: Ege Gübre (58,000 TL.)
30 Eylül 1999: TÜGSAŞ (58,000 TL.)
13 Ekim 1999: Ege Gübre (60,000 TL)
14 Ekim 1999: Toros, BAGFAŞ, GÜBRETAŞ (60,000 TL.)
18 Ekim 1999: İGSAŞ (59,000 TL.) (CİF)
25 Ekim 1999: TÜGSAŞ (60,000 TL.), BAGFAŞ (62,000 TL.)
27 Ekim 1999: Ege Gübre (62,000 TL.)
1 Kasım 1999: Toros, TÜGSAŞ, GÜBRETAŞ (62,000 TL.) 1180

- Teşebbüslerin, 20.20.0 gübresi için, 13 Eylül’de başladıkları fiyat artışlarını, 1999
yılının sonuna kadar aynı veya yakın tarihlerde gerçekleştirmeye devam ettikleri
görülmektedir.

- Aynı şekilde CAN, AN33, AS21 ve üre gübrelerinde fiyat artışlarının, esas olarak
13 Eylül 1999 tarihinde başladığı ve 1999 yılına ait fiyat hareketlerinden de
07-62/738-266
26
anlaşıldığı üzere üzere aynı veya benzer tarihlerde gerçekleştirildiği tespit
edilmiştir. Örneğin Toros ve TÜGSAŞ 13 Eylül 1999, BAGFAŞ 15 Eylül 1999’da
CAN fiyatlarını 28,000 TL.’ye yükseltmişlerdir. Yine, 27 ve 30 Eylül 1999, 1 Kasım, 1190
9 Kasım 1999 tarihlerinde Toros ve TÜGSAŞ’ın aynı fiyatı uyguladığı
görülmektedir.

28.5.1999 tarihli GÜD toplantısında yer alan “Fiyat tespiti ve anlaşma” hususunun,
TKK’nın 1 Temmuz 1999 tarihli ihalesinden sonra, 2 Temmuz 1999 tarihinde
GÜD’de yapılan toplantıda gerçekleştirildiği, İGSAŞ’ta bulunan belgeden
anlaşılmaktadır. Toros Gübre Genel Müdürü Esin Gökan, açıkça, “Temmuz’da
fiyatları bu mantalite ile belirledik” ifadesini kullanmıştır. Daha sonra, Temmuz’da
yapılan bu anlaşmada, BAGFAŞ’ın bir süre sonra DAP gübresinde fiyat kırması
nedeniyle tekrar anlaşma gereği duyulduğu, İGSAŞ’ta bulunan belgeden 1200
görülmektedir. Belgede yer alan, Temmuz ayında fiyat tespiti, BAGFAŞ’ın fiyat
kırması, TÜGSAŞ’a DAP gübresine zam yapılırken haber verilmemesi ve
Temmuz ayındaki fiyat seviyelerimize dönelim gibi ifadeler dikkate alındığında ve
teşebbüslerin fiyat hareketlerinden görüldüğü üzere, altı gübre üreticisi kuruluş
arasında bir irade uyuşmasının mevcut olduğu ve aralarında gübre fiyatlarının
tespitine yönelik anlaşmaya varıldığı açıktır.

Yukarıda yer verilen tespitler ve açıklamalar neticesinde; Temmuz 1999 tarihinde
başlayan ve devam eden süreçte, Toros Gübre, BAGFAŞ, TÜGSAŞ, Ege Gübre,
İGSAŞ ve GÜBRETAŞ arasında, fiyat tespiti anlaşmasının varlığı kanıtlanmış ve 1210
söz konusu teşebbüslerin Kanun’un 4 üncü maddesini ihlal ettikleri sonucuna
varılmıştır.

1999 yılında yapılan fiyat tespit anlaşmalarından bir diğeri ise; TKK’nın
23.11.1999 tarihinde gerçekleştirdiği 2000 İlkbahar İhalesi öncesinde
gerçekleşmiştir.

Toros Gübre tarafından TÜGSAŞ, GÜBRETAŞ, BAGFAŞ, Ege Gübre ve İGSAŞ’a
21 Ekim 1999 tarihinde gönderilen faks mesajının ekinde yer alan anlaşma
metninin önemli kısımlarına aşağıda yer verilmektedir: 1220

“Türkiye Tarım Kredi Kooperatifleri ile Üretici Kuruluş arasında aktedilecek
anlaşma içeriğinde yer alması beklenen ana maddeler:

Taraflar: TKK (İdare)

Üretici Kuruluş (Müteahhit)

Miktar:
… 1230

Fiyat:

Müteahhit, aşağıda cins ve miktarları yazılı gübreleri karşılarında yazılı peşin
fiyatlardan İdareye satmayı öngörmektedir.


07-62/738-266
27
CAN % 26 $ 110/ton
AN % 33 $ 100/ton
AS % 21 $ 100/ton 1240
Üre % 46 $ 125/ton
Kompoze 20.20.0 $ 155/ton
Kompoze 15.15.15 $ 155/ton
DAP 18.46.0 $ 220/ton

Yukarıdaki fiyatlar ilk peşin alış fiyatları olup, Müteahhit dönem içerisinde cari
piyasa koşullarını değerlendirerek peşin fiyat değişikliğini bir hafta önceden
İdareye haber vermek kaydıyla uygular. Müteahhit aynı tarihte yeni peşin fiyatı
kendi bayisine de uygulayacaktır. İdare destekleme dahil KDV hariç peşin
fiyatların üzerine asgari % 10 ilave ederek Ortak çiftçilerine Satış Fiyatını belirler. 1250
Müteahhit kendi bayilerine satış fiyatlarını bu fiyatlarla uyumlu tutmakla
yükümlüdür.
(İGSAŞ bayi fiyatları FOT esaslı olduğundan karşılaştırmada bayi fiyatlarına …$
ortalama navlun eklenecektir.)

İki fiyatın uygulama dönemindeki uygunluğu İdarenin belirleyeceği ancak İdare ile
organik bağı olmayan bir bağımsız denetim kuruluşu tarafından ayda bir
denetlenecek ve denetim ücreti İdare tarafından karşılanacaktır.
Bayi piyasasındaki fiyatlarla İdareye fatura edilen fiyatların mukayesesinde şu
esaslar takip edilecektir: Müteahhidin bayisine uyguladığı KDV hariç destekleme 1260
dahil iki fiyat arasındaki dönemin ortalama TL. fiyatı TCMB’nin aylık döviz satış
kurunun aritmetik ortalamasına bölünerek Dolar fiyatı bulunur. İdareye fatura
edilen peşin esaslı Dolar fiyatı ile müteahhidin bayiye uyguladığı aynı döneme ait
ortalama dolar fiyatı mukayese edilecektir. Müteahhidin bayi piyasasında Türk
Lirası bazlı satış yapması nedeni ile ortaya çıkabilecek kur farkından dolayı,
mukayese neticesinde İdare aleyhine % 3’den fazla bir fark olması halinde bu
oranı aşan kısım ve o döneme ilişkin tonaj üzerinden denetim raporu neticesi,
İdarenin talebini izleyen 15 gün içerisinde ödeme tarihindeki kur üzerinden TL.
olarak Müteahhit tarafından ödenir. Aynı kapsamda İdarenin alış fiyatlarına asgari
% 10 ilave etmeyip mukayese neticesi farkın İdare lehine % 3’den fazla olması 1270
halinde Müteahhit sevkiyatları durdurma hakkına sahiptir.

1. Ancak genel piyasa koşullarının dışında oluşan ve ithalatçı fiyatlarından
kaynaklanabilecek pazarı bozucu fiyat hareketlerine karşı Müteahhit, önceden
İdareye miktar ve fiyatı haber vererek noktasal fiyat hareketleri yapabilecektir. Bu
miktar için yapılan fiyat uygulamaları denetimde değerlendirmenin dışında
tututlacaktır.

…
1280
Bu Anlaşma taslağında belirtilmeyen diğer maddeler ve detaylar karşılıklı güven
ve iyiniyet esasları çerçevesinde taraflar arasında netleştirilecektir.”

2 Kasım 1999 tarihinde, Toros Gübre tarafından Ege Gübre ve İGSAŞ’a
gönderilen protokol metinleri ortak olarak incelendiğinde, bu metinler üzerinde
Ege Gübre ve İGSAŞ yetkililerinin aldığı notlardan, yukarıda yer verilen
anlaşmada bazı değişiklikler yapıldığı görülmektedir. Şöyle ki:
07-62/738-266
28

1. “TKK’ya, üretici kuruluşlar tarafından verilecek peşin ve 90 gün vadeli fiyatlar
arasında % 15 fark olacak. 1290
2. Üretici kuruluşlar, bayilerine uyguladığı peşin fiyatlarda indirim veya artırım
yapmak istediği takdirde, bunu uygulama tarihinden 7 gün önce İdareye yazılı
olarak bildirir ve bu fiyatlar İdare için de geçerli olur. Müteahhidin kapalı pazar
mahiyetinde olan kuruluşlara yapacağı toplu satışlar ve genel piyasa koşulları
içerisinde dampingli satışları peşin fiyatları üzerinden yapacağı anti damping
fiyatlar bunun dışındadır. Ancak, müteahhit bu uygulamalara ilişkin fiyatlarını,
satış yapacağı miktarı önceden İdareye bildirmesi gerektiği gibi bu şekilde satışı
yapılacak miktarlar uygulama bölgesindeki tüm satışların % 1’ini geçemez.

Müteahhit bu maddede belirtilenler dışında, bayilerine her ne nam altında olursa 1300
olsun; indirim, komisyon, teşvik, ikramiye, prim, komisyon, mal fazlası ve sair
uygulama yapamaz. Müteahhit pazarlama firması ise, bu hususta üretici firması
da müteselsilen sorumludur. Böyle bir durumun tespiti halinde sözleşme herhangi
bir ihtar yapmaya gerek kalmaksızın münfesih olur.

İdare müteahhidin alacağı gübrelerin peşin fiyatları üzerine en az % 5 kar ilavesi
ile satış fiyatını belirleyecektir.”

Toros Gübre Genel Müdür Yardımcısı Yavuz Kuran tarafından Bölge
Müdürlüklerine 13 Kasım 1999 tarihinde gönderilen Lotus Notes mesajında ise 1310
aşağıdaki ifadeler yer almaktadır:

“Geçtiğimiz birkaç hafta üreticiler adına Ankara’da TKK ile yoğun temaslarımız
oldu. TKK, her ihale sonrasında düşük bayi fiyatları ile pazarda mağdur edildiğini,
özellikle siyasi bir yapı olması nedeniyle ortaklarına karşı bu duruma
düşürülmemesi konusunda çözüm talep etmekte, üreticiler de ihalelere her önüne
gelenin katılmaması gerektiği konusunu ve çok ağır ihale şartlarından
yakınmaktaydı.

Çözüm olarak TKK’nın sadece üreticilerle çalışması, üreticilerden (sabit olmayan) 1320
bayi fiyatı ile mal alması, tüm üreticilerin de piyasada TKK’ya ve bayilerine aynı
fiyatı uygulaması konularında ve böyle bir anlaşmanın nasıl yürütülebileceği
şartları üzerinde günler süren görüşmeler oldu.”

Toros Gübre tarafından 21 Ekim 1999 ve 2 Kasım 1999 tarihlerinde diğer gübre
üreticilerine gönderilen metinler ve 13 Kasım 1999 tarihli Yavuz Kuran’ın Lotus
Notes mesajı göz önüne alındığında Toros Gübre, BAGFAŞ, İGSAŞ,
GÜBRETAŞ, TÜGSAŞ ve Ege Gübre’nin;

1. TKK’nın 2000 İlkbahar İhalesi öncesinde biraraya gelerek TKK’ya yapacakları 1330
toplu satışların fiyatlarını ve diğer tüm satış koşullarını tespit ettikleri,

2. TKK’ya yaptıkları toplu satışlarda verecekleri fiyatları, bayilerine yönelik satış
fiyatlarında da uygulamaya karar verdikleri,

3. TKK’ya ve bayilerine verdikleri fiyatların uyumlaştırılmasını ve bu fiyatlar
arasında belli bir farkın korunmasını sağladıkları,
07-62/738-266
29

4. İthalatçı fiyatlarından kaynaklanabilecek, bayi pazarındaki farklı fiyatları,
pazarı bozucu faaliyetler ve dolayısıyla aralarındaki fiyat anlaşmalarının 1340
uygulanmasına tek engel olarak olarak gördükleri,

anlaşılmıştır.

TKK, Toros Gübre tarafından hazırlanan ve gübre üreticilerinin üzerinde
uzlaşmaya vardığı anlaşılan metni kabul etseydi, bu anlaşmadaki fiyatları tüm
gübre üreticileri, hem TKK’ya verdikleri hem de bayilerine verdikleri gübre çeşitleri
için ortaklaşa olarak uygulayacaklardı. Dolayısıyla, TKK ihaleleri ve bayilere
yönelik satışlarda uygulanan üretici fiyatları eşitlenecekti. Ancak, TKK Yönetim
Kurulu, bu metni kabul etmemiş ve önceki yıllarda olduğu gibi ihale yoluyla 2000 1350
yılı ilkbahar sezonu gübre tedariğini gerçekleştirmiştir. Bu durum, söz konusu
anlaşmanın gübre üreticileri arasında yapılmış olduğunu, fiyatlar ile satış
koşullarını tespit eden ve nihayetinde bir toplu alım ihalesindeki rekabeti bozucu
amaç taşıyan niteliğini ortadan kaldırmamaktadır. Ayrıca söz konusu anlaşma,
toplu gübre alımı ihalelerinden önce tamamen bağımsız irade ve davranışlarıyla
hareket etmeleri gereken gübre üreticisi/dağıtıcısı kuruluşların, toplu alım
ihalelerinde kolaylıkla bir araya gelerek, rekabeti sınırlayıcı kararlarda
uzlaştıklarını göstermesi bakımından da önemlidir.

Yukarıda yer verilen tespit ve değerlendirmeler neticesinde, Toros, BAGFAŞ, 1360
GÜBRETAŞ, İGSAŞ, TÜGSAŞ ve Ege Gübre’nin, 1999 yılında, TKK’nın 2000
İlkbahar İhalesi öncesinde biraraya gelerek fiyat tespiti anlaşması yaptıkları ve
Kanun’un 4 üncü maddesini ihlal ettikleri sonucuna ulaşılmıştır.

Toros Gübre ve GÜBRETAŞ arasında düzenlenen, birbirlerinden gübre alım
koşullarını belirleyen “Gübre Tedarik Anlaşmaları”nda yer alan bazı hükümler
aracılığıyla da, fiyat tespiti yapıldığı saptanmıştır. Buna ilişkin değerlendirme ve
bulgulara aşağıda yer verilmiştir:

Önaraştırma döneminde, GÜBRETAŞ’ın Toros Gübre’ye gönderdiği 26 Kasım 1370
1999 tarihli faksla, 29 Kasım 1999 tarihi itibarıyla geçerli olacak fiyatlarını önceden
bildirdiği tespit edilmiştir. GÜBRETAŞ’ın bu belgeye ilişkin ilk yazılı savunmasına
aşağıda yer verilmektedir:

“Sektördeki tüm üreticiler zaman zaman birbirlerinden kendilerinin üretmedikleri
gübreleri veya acil ihtiyaçları olan gübreler için alımda bulunmaktadırlar. Genelde
bu tür alımlar teşebbüslerin bayilerine uyguladıkları sirküler fiyatları esas alınarak
gerçekleştirilmektedir.

Yukarıda tırnak içerisinde belirtilen 26 Kasım 1999 tarihli sirkülerimiz Toros Gübre 1380
ile teşebbüsümüz arasında akdedilen 1999 yılı için geçerli 4000 ton TSP alımı ile
ilgili protokolün fiyat maddesi ile ilgilidir.”

Toros Gübre’nin ise aynı belgeye ilişkin savunmasında, aynen;

“Toros Gübre ile GÜBRETAŞ arasında tarafların gereksinim duydukları ürünlerin
diğer tarafın stokları bakımından mümkün olması halinde piyasa şartları üzerinden
07-62/738-266
30
belirli bir indirim uygulamak suretiyle, ticari şartlara göre satın alınacağı yönünde
bir mutabakat vardır. Bu çerçevede ilgili teşebbüsler arasında bir alışveriş
yapılmıştır. Ek 47’de yer verilen 25.11.1999 tarihli belge Toros Gübre’nin 1390
GÜBRETAŞ’tan satın aldığı TSP gübreleri ile ilgili olarak GÜBRETAŞ tarafından
satışın hangi fiyat üzerinden yapılacağının bildirilmesi amacını taşıyan bir
belgedir. Tarım ve Köy İşleri Bakanlığı’nın gübre piyasaları ile ilgili
düzenlemelerine karşı herhangi bir aykırılık oluşturmayan ilgili satış işlemleri,
rekabetin sınırlandırılması amacı ile ilişkisi bulunmayan bir uygulama
niteliğindedir.” denilmektedir.

Ancak, GÜBRETAŞ’ın ve Toros’un fiyat sirkülerinin gönderilmesi ile ilgili
savunmasına katılmak mümkün değildir; çünkü GÜBRETAŞ, Toros’a yalnızca
TSP’nin sirküler fiyatını değil, satışını yaptığı tüm gübrelerin dört gün sonra 1400
uygulanacak fiyatlarını göndermiştir.

Toros ve GÜBRETAŞ arasındaki gübre tedarik protokollerinde dikkati çeken
husus, “Bayilere Satış” maddesindeki “Taraflar birbirlerinden tedarik ettikleri
gübreleri kendi bayilerine, diğer tarafın uyguladığı bayi fiyatının altında bir fiyatla
satmamayı taahhüt ederler. Diğer tarafın farklı bir uygulama yaptığını veya kendi
bayi piyasasını rahatsız edecek bir fiyatla satış yaptığını tespit eden taraf sevkiyatı
derhal durdurma hakkına sahiptir.” ifadeleri olmuştur.

Söz konusu protokoller ve bunların rekabeti ihlal edici unsurları aşağıda tarihlerine 1410
göre verilmektedir:
- 1997 yılına ait Toros-Gübretaş arasındaki TSP sözleşmesinin 9 uncu
maddesinde, “Alıcının, satıcının bayileri ile rekabete girmek suretiyle, satıcının
bayi satış fiyatının altında satış yapması ve alınan bu gübrelerin bayiler dışında
(dağıtıcı kuruluşlara) satışının yapılmasının tespit edilmesi durumunda teslimatlar
derhal durdurularak sipariş iptal edilecektir.” hükmü yer almaktadır.
- 1999 yılına ait (1 Ocak-31 Aralık 1999) Toros-GÜBRETAŞ arasındaki CAN ve
TSP tedarik sözleşmesinde, “Taraflar birbirlerinden tedarik ettikleri gübreleri kendi
bayilerine, diğer tarafın uyguladığı bayi fiyatının altında bir fiyatla satmamayı
taahhüt ederler. Diğer tarafın farklı bir uygulama yaptığını veya kendi bayi 1420
piyasasını rahatsız edecek bir fiyatla satış yaptığını tesbit eden taraf sevkiyatı
derhal durdurma hakkına sahiptir.” hükmü yer almaktadır.
- 1999 yılına ait (1 Temmuz-31 Aralık 1999) Toros-GÜBRETAŞ arasındaki CAN
ve TSP alım-satım sözleşmesinde, “Taraflar birbirlerinden tedarik ettikleri gübreleri
kendi bayilerine, diğer tarafın uyguladığı bayi fiyatının altında bir fiyatla satmamayı
taahhüt ederler. Diğer tarafın farklı bir uygulama yaptığını veya kendi bayi
piyasasını rahatsız edecek bir fiyatla satış yaptığını tesbit eden taraf sevkiyatı
derhal durdurma hakkına sahiptir.” hükmü yer almaktadır.

Bu çerçevede, Toros ve GÜBRETAŞ arasında gerçekleştirilen 1997 ve 1999 1430
yıllarına ait söz konusu protokollerde, yeniden satış fiyatını belirlemeye yönelik bir
fiyat tespiti anlaşması yapıldığı sonucuna ulaşılmıştır.

I.2.1.3. Fiyat Tespiti (2000 Yılı)

Raportörlerce yapılan yerinde incelemede TÜGSAŞ’da, fiyat tespiti şeklindeki
rekabet ihlalinin gübre üreticileri arasında 2000 yılında da devam ettiğini gösteren
07-62/738-266
31
bir belge bulunmuştur. TÜGSAŞ Genel Müdür Yardımcısı Faruk Gözen’in 1999
yılı ajandasında aşağıda yer verilen notlar tespit edilmiştir:
1440
“ (4 Şubat 1999 tarihli sayfa)
Gübreye zam hazırlığı yapalım. Toros ne düşünüyor?Pazarlama ne düşünüyor?”

“DAP-20.20.0 fiyatlarını 11 09 itibarıyla toros –bagfaş görüşmeleri fiyat
ayarlamaları

Toros ve bagfaş fiyat ayarlamaz ise 15 günlük bayilere
(peşin 15 günlük 15 günlük bir ay gibi)”

“28.3.2000 fiyatlarımız bayi toros öneri bizim öneri 1450

A.Sülfat 55000 56
26 AN 62 62 kalsın
33 AN 70 70 kalsın
Üre 78 78
DAP 118 120 120
20.20.0 86 88 88
15.15.15 88 90 90
25.5.10 88 - 90”
1460
Yukarıda yer alan notlar, 1999 tarihli ajandaya aittir. Ancak, notların 2000 yılındaki
fiyat değişimleri ile ilgili olduğu açıktır.

Yukarıdaki belgelerden görüleceği üzere, TÜGSAŞ zam yapmadan önce Toros
Gübre ile iletişim içerisine girmiştir. 4 Şubat 1999 tarihli ajanda sayfasındaki
ifadeden de görüldüğü üzere TÜGSAŞ, gübre fiyatlarına yapmayı düşündüğü
zamlardan önce Toros Gübre ile fiyat tespiti hususunda ortak bir iradeye
ulaşmaya çalışmış ve koordinasyon içerisine girmiştir.

28.3.2000 tarihinde, her iki teşebbüsün de CAN26 fiyatını 62,000 TL/kg olarak 1470
yükselttiği tespit edilmiştir. Ayrıca, Toros Gübre, 10.4.2000 tarihinde ve TÜGSAŞ
11.4.2000 tarihinde 120,000 TL/kg’lik DAP, 90,000 TL/kg’lik 15.15.15 ve 56,000
TL’lik AS21 fiyat artışlarını birlikte gerçekleştirmişlerdir.

Yukarıda yer verilen tespitler sonucunda, TÜGSAŞ ve Toros Gübre’nin 1998 ve
1999 yıllarındaki fiyat tespitine yönelik anlaşmaları 2000 yılında da sürdürdükleri
sonucuna ulaşılmıştır.

I.2.2. TOPLU GÜBRE ALIM İHALELERİNE YÖNELİK REKABET İHLALLERİ
1480
I.2.2.1. Toplu Gübre Alımı Yapan Kuruluşlar ve İhale Sistemleri

Gübre sektöründe dağıtım sistemi, bayilere yapılan ve çiftçilere doğrudan yapılan
satışlar şeklinde özetlenebilir. Çiftçilere yapılan satışlarda esas pay gübre
dağıtıcısı kuruluş statüsündeki Tarım Kredi Kooperatifleri Merkez Birliği, Türkiye
Şeker Fabrikaları Anonim Şirketi, Tariş Pamuk Tarım Satış Kooperatifleri Birliği,
Tariş Üzüm Tarım Satış Kooperatifleri Birliği, Tariş Zeytinyağı Tarım Satış
07-62/738-266
32
Kooperatifleri Birliği, Çukurova Pamuk Tarım Satış Kooperatifleri Birliği, Trakya
Yağlı Tohumlar Tarım Satış Kooperatifleri Birliği, Karadeniz Yağlı Tohumlar Tarım
Satış Kooperatifleri Birliği ve Tarım İşletmeleri Genel Müdürlüğü (TİGEM) 1490
kuruluşlarına aittir.

Bu kuruluşlar, her sene açtıkları toplu gübre alım ihaleleri ile üyelerinin ihtiyacı
olan gübreleri Türkiye’deki yerli üreticilerden ve dağıtıcı/ithalatçı kuruluşlardan
satın almaktadırlar. Toplu satışlar, gübre üreticilerine satış, depolama ve stok
maliyetlerinin düşürülmesi ve finansman kolaylıkları gibi avantajlar sağlamaktadır.
Ancak, özellikle TKK, aynı zamanda gübre üreticilerinin dağıtım aşamasında
rakibi konumundadır. TKK, çoğunu üreticilerden aldığı gübrelerin satışını ortakları
olan çiftçilere, düşük faizli kredi imkanlarıyla da satabilmektedir. Anılan
kuruluşların gerçekleştirdikleri toplu gübre alım ihaleleri ile tedarik etttikleri 1500
gübreleri üyeleri olan çiftçilere satmaları, üretici ya da ithalatçı konumundaki diğer
teşebbüslerin bayileri vasıtasıyla yaptıkları satışlar göz önüne alındığında farklılık
arz etmektedir. Türkiye gübre satışı piyasasında pazar paylaşımına yönelik tespit
ve değerlendirmeler, esas itibarıyla, söz konusu toplu gübre alımı yapan
kuruluşların gerçekleştirdikleri ihaleleri kapsamaktadır.

Toplu alım ihaleleri yapan kuruluşların Türkiye toplam gübre satışlarında yıllar
itibarıyla pazar payları şu şekildedir:

Kuruluşun Adı Pazar Payı (%)
1998 1999 2000
TKK 28,31 25,86 28,93
Şeker Fab. 3,66 3,07 3,17
Tariş 1,89 1,94 1,33
Trakya Birlik 0,89 0,86 1,09
Pankobirlik 0,31 0 0,63
TOPLAM 35,06 31,73 35,15
1510
Yukarıda yer verilen pazar paylarından görüldüğü üzere; Türkiye’de satışı yapılan
gübre miktarının yaklaşık %35’i, toplu gübre alımı yapan kuruluşlarca
gerçekleştirilmektedir. Gübre üretici/dağıtıcı ve ithalatçı/dağıtıcı kuruluşların
bayileri kanalıyla satışını yaptığı gübreler ise, toplam gübre tüketiminin yaklaşık
%65’ini oluşturmaktadır.

TKK ve Türkiye Şeker Fabrikaları, Türkiye gübre satışı pazarında toplam %32
pazar payına sahiptir. Toplu gübre alım ihalelerindeki miktarın büyük bölümünü
talep eden bu kuruluşların ihalelerinde gerçekleşen pazar paylaşımına yönelik
rekabet ihlali iddialarına ilişkin önaraştırma ve soruşturma dönemlerinde elde 1520
edilen bulgulara aşağıda yer verilmiştir.

I.2.2.1.1. TKK ve İhale Sistemi

TKK 1581 sayılı Kanun’la kurulmuş, bir kooperatif kuruluştur. Kuruluşun amacı,
ortaklarının işleri ile ilgili olarak tarımsal üretim sürecinde ihtiyaç duydukları
tarımsal girdiler ile geçimleri ile ilgili olarak zaruri tüketim maddesi ihtiyaçlarını,
kalite başta gelmek şartı ile zamanında, yeterince, uygun fiyat ve şartlarla
karşılamaktır.
1530
07-62/738-266
33
TKK, %90’ı köy seviyesinde olmak üzere 2506 birim kooperatifine bağlı çiftçilerinin
tarımsal amaçlı gübre ihtiyacını;

1. Her sene ilkbahar ve sonbahar gübre kullanım sezonları için iki defa toplu
gübre alımı ihalesi gerçekleştirmek suretiyle,
2. 1999 İlkbahar ihale dönemine kadar ihalelere kapalı zarf ve açık eksiltme
usulü ile, 2000 yılı ilkbahar döneminden itibaren de tahmini birim fiyat belirlenerek
doğrudan açık eksiltme yapılarak oluşan fiyatlar üzerinden,
3. İç piyasadan yaptığı alımlarda, kooperatif rampası teslimi esasına göre,
4. İhale sözleşme fiyatları peşin ve 90 gün vadeli, KDV hariç, devlet destekleme 1540
dahil Amerikan Doları bazında,
5. Söz konusu ihaleler dışında ise, sahibi olduğu GÜBRETAŞ vasıtasıyla veya
kamu kuruluşu olan TÜGSAŞ’dan doğrudan gübre alımıyla,

karşılamaktadır.

TKK’nın 1996-2000 yılları arasındaki gübre ihalelerinin tarihleri aşağıda verilmiştir:

TKK KİMYEVİ GÜBRE İHALE TARİHLERİ
1550
Dönem Kapalı Teklif Tarihi Açık Eksiltme Tarihi Pazarlık Tarihi
1996 İlkbahar 22.11.1995 24.11.1995 29.11.1995
1996 Sonbahar 29.05.1996 04.06.1996 -
1997 İlkbahar 25.10.1996 5.11.1996 -
1997 Sonbahar 06.06.1997 17.06.1997 -
1998 İlkbahar 21.10.1997 24.10.1997 10.11.1997
1998 Sonbahar 17.06.1998 18.06.1998 -
1999 İlkbahar 14.10.1998 16.10.1998 -
1999 Sonbahar 24.06.1999 25.06.1999 01.07.1999
2000 İlkbahar - 23.11.1999 30.11.1999
2000 Sonbahar - 22.06.2000 -

TKK, gerçekleştirdiği gübre alım ihaleleri ve genel olarak gübre sektöründeki
rekabet koşulları ile ilgili görüşlerini;

“ Türkiye gübre sektöründeki 6 üretici kuruluş, hem ham madde ithalatçısı
olmaları, üretimleri için gerekli olan ham maddelerin % 95’ini ithal etmek
mecburiyetinde bulunmaları, ham madde aldıkları firmaların aynı zamanda mamül
gübre de satmaları üreticilerin ithalatını kolaylaştırdığı gibi, üreticiler dışındaki
kooperatif ve ithalatçı dağıtıcı konumunda bulunan firmaların ithalatını, üreticilerin
baskıları nedeniyle zorlaştırmaktadır. Çünkü ülkemizdeki tekel durumuna paralel 1560
olarak yurt dışı pazarın da ülkeler ve gübre cinsleri itibarıyla centilmenlik
anlaşmaları ile sınırlandırıldığı bir vakıadır. Zaman zaman bu anlaşmaların ihlali
veya eski doğu bloğu ülkelerinin ekonomik zorlukları sebebiyle dampingli satışlara
yönelmesi söz konusu olabilmektedir.

Türkiye’de TKK, Şeker Fabrikaları, Pancar Ekicileri İstihsal Kooperatifleri Birliği
gibi kooperatif kuruluşların gübre dağıtımındaki avantajları;

- Toplu alım yapmaları
- Piyasa fiyatlarını regüle etmeleri 1570
07-62/738-266
34
- Hizmeti, yaygın kooperatif ağı ile ortağın ayağına götürmeleri,
- Piyasaya nazaran düşük faizler ile kredili satış yapabilmeleri,
- Bürokratik işlemlerin bankalara nazaran azlığı,
- Mal alımında kalite kontrolü yapmaları,

şeklinde sayılabilir.

1997 yılı sonunda destekleme kararnamesi değişmeden önce, ithalatçı dağıtıcılar
bir taraftan kooperatif kuruluşlarının toplu alımlarında rekabet şartlarını zorlayan
fiyatları ile pay almaları, diğer taraftan da bayi pazarında üreticilere rakip olmaları 1580
üretici kuruluşları oldukça zorlamış, ancak üretici firmalar, hem 97/10244 sayılı
Kararnamenin desteği ile önce aralarında işbirliği yapıp (4054 sayılı Kanun’a
aykırı olarak) ithalatçı dağıtıcı kuruluşların toplu alımlardaki etkinliğini
kaybettirmişlerdir.

TKK’nın en büyük satıcı konumunda bulunması, pazarda faaliyet gösteren
firmaları, TKK ihalelerinden pay almaya çalışmalarının yanında, bu ihalelerde
teşekkül edecek fiyatların belirlenmesinde etkin olmaya itmiştir. Çünkü, TKK,
çiftçinin ayağında ucuz kredi ile mal satarken, TKK fiyatının üzerinde, firmaların,
bayi piyasasında üstelik peşin fiyatla mal veremeyeceklerinden elbette ki TKK 1590
ihalesi fiyatlarının en üst seviyede belirlenmesi için çalışacaklardır. Çünkü, TKK
dışında bayi pazarında hem TKK fiyatları hem de birbirleri ile rekabet etme
mecburiyeti altında mal satacaklardır.

Bu durum çerçevesinde, firmalar, ihalelerde TKK’ya verdikleri fiyatların altında,
bayilerine mal satarak TKK’ya karşı haksız rekabete girişmektedirler. Kısaca TKK
ihalelerinde geniş rekabet ortamı sağlanarak düşük fiyatla mal temin edilmesi,
firmaların bayi pazarındaki karlarını da aşağıya çekeceğinden, destekleme rejimini
kullanarak rekabet ortamını ortadan kaldırmaya çalışmışlar ve bunda da muvaffak
olmuşlardır. Ne yazık ki, bu faaliyetleri, kamu ve özel sektöre ait üretici firmalar el 1600
ele vererek gerçekleştirmişlerdir.”

şeklinde ifade etmiştir.

TKKMB Tedarik ve Pazarlama Daire Başkanı Hüseyin Kıyıcı ise, 6.12.2000
tarihinde yapılan görüşmede, konuyu inceleyen raportörlere TKK'nın ihale
sistemine yönelik olarak aşağıdaki bilgileri vermiştir:

“Gübre alım ihalelerini kooperatiflerimizin bulunduğu bölgeler bazında
yapmaktayız. Bu ihalelerde üretici firmaların birbirlerinin fabrikalarının bulunduğu 1610
doğal pazarlara girmeme eğiliminde oldukları görülmektedir. Dolayısıyla ithalatçı
firmaların katılmadığı ihalelerde üretici kuruluşlar kendi bölgelerinde yüksek
fiyatlarla ihaleyi alırlar. İthalatçıların katıldığı bölgelerin ihalelerinde düşük fiyat,
ithalatçıların katılmadığı, fabrikaların doğal pazarı niteliğindeki bölgelerde ise
yüksek fiyatlarla ihaleler sonuçlanmaktadır. Biz üyelerimize gübre tedarik etmek
zorunda olduğumuz için yüksek fiyatla da olsa almak zorunda kalıyoruz. İthalatçı
firmaların katıldığı ihalelerde açık eksiltmeler uzun sürmekte ve daha düşük
fiyatlarla sonuçlandığı gözlenmektedir.”

1620
07-62/738-266
35
I.2.2.1.2. Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş.’nin İhale Sistemi

Dosya mevcudu bilgilere göre, Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş., teşekküllerinin
ihtiyaç duyduğu üre ve kompoze gübreleri serbest rekabet kuralları içerisinde,
ihale şartnameleri ve yönetmelikleri esasları dahilinde en ucuz teklifte bulunan
firmalara sipariş vermek suretiyle gerçekleştirmektedir.

Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş., toplu gübre alım ihalelerinde, ihaleye katılan
teşebbüslerin fiyat tekliflerini kapalı zarf usulü ile almakta; verilen bu teklifler
üzerinden daha sonra açık eksiltme yapmakta ve en ucuz fiyat teklifi veren 1630
firmalar ihaleyi kazanmaktadır.

Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş. Satınalma Dairesi Başkanı Yunus Çelik, söz
konusu kuruluşun gübre alımlarına yönelik, 12.2.2001 tarihinde raportörlere şu
hususları ifade etmiştir:

“Şirketimiz, ihtiyacı olan gübreleri, önceki yıllarda, Tarım Bakanlığı tahsisi ile
almaktaydı. İhalelerimize Türkiye’deki gübre üreticileri ve ithalatçılar (az da olsa,
özellikle üre gübresinde) katılıyorlar. İhalelerimiz öncelikle kapalı zarf usulü teklif
almak ve mukabil şartlar kaldırıldıktan sonra (şartnamemize uymayan) açık 1640
eksiltmeye gitmek suretiyle sonuçlandırılmaktadır. İhalelerimiz, tüm
fabrikalarımızın ihtiyacı için çıkılmakta ve daha sonra fabrika bazında açık
eksiltme yapmak suretiyle sonuçlandırılmaktadır. Yılda ortalama yaklaşık
150.000-200.000 ton civarında gübre alıyoruz, bu miktar pancar ekim alanlarının
durumuna göre değişmektedir. Son 3-5 senedir üre ve bize özel üretilen 1 çeşit
(kompoze 12.30.12) gübre satın alıyoruz.

Alımını yaptığımız kompoze gübre bize yönelik üretildiği için, ithalatçılar biz
almazsak, ellerinde kalır diye bu gübreyi ithal edip, ihalelerimize girmemektedirler.
İhalelerimize katılanlar nakliye ve yukarıda bahsi geçen diğer unsurlar 1650
çerçevesinde rekabet etmektedirler. Ancak, ihale sonuçlarında, üreticilerin
fabrikaların olduğu bölgelerde kazandıkları, başka bir ifadeyle, bölgesel bir durum
gözlemlenmektedir. Rekabet daha çok üre gübresinde olmaktadır.”

I.2.2.2. Pazar Paylaşımı

Şikayet başvurusunun sahibi, Türkiye Ziraat Odaları Birliği Yönetim Kurulu
Başkanı Faruk Yücel, kendisiyle yapılan görüşmede raportörlere, gübre
üreticilerinin TKKMB’nin gübre alımı için açtığı ihalelerde birlikte hareket ettiklerini,
ihaleleri miktarsal ve bölgesel bazda aralarında paylaştıklarını, gübre üreticilerinin 1660
TKKMB’nin yurt dışından gübre temin etmesini protesto etmek için, geçen
dönem15 açmış olduğu ihaleye katılmadıklarını ileri sürmüştür. Yücel ayrıca, gübre
üreticisi kuruluşların, faaliyette bulunacakları bölgeleri centilmenlik anlaşması
çerçevesinde belirlediklerini de iddia etmiştir.

Raportörlerce yapılan yerinde incelemede Toros Gübre’nin Genel Müdürü Esin
Gökan’ın not defterinde, 30.9.1996 tarihli ve Dernek toplantısı başlıklı metinde,
toplu alım ihaleleri ile ilgili olarak, “Resmen yapmamakla birlikte anlaşılabiliyorsa,

15 Bahsedilen TKK ihalesi, daha önce “H.2.1.2. Fiyat Tespiti (1999 Yılı)” başlığı altında yer alan
TKK’nın 1999 Sonbahar ihalesidir.
07-62/738-266
36
görüşmelere açık. Çiftçiyi ezmeyecek, ithalata cevaz vermeyecek bir fiyatta
anlaşabiliriz.” denilmiş ve gübre üreticilerinin katıldığı bu toplantıda toplu gübre 1670
satım ihalelerinde uygulanacak fiyatlarda anlaşılabileceği ifade edilmiştir.

GÜBRETAŞ’ın eski Genel Müdür Yardımcısı Osman Yılmazcan’ın 7.11.1996
tarihinde, Toros Gübre’den Sezai Bayraktar’a gönderdiği yazıda, “Üreticilerin
birbirlerinin doğal pazarlarında kurumsal ve bayi satışlarında daha makul rekabet
içinde olmaları, sektörel dayanışmayı olumlu kılabileceği gibi uzlaşmalarında uzun
ömürlü olmasına fırsat verebilir.” denilmektedir. Gübre üreticilerinin, doğal pazar
olarak gördükleri fabrikalarının olduğu bölgelerde, özellikle toplu gübre alım
ihaleleri vasıtasıyla yapılan satışlar olmak üzere rekabet edilmemesi yönündeki
niyetlerini 1996 yılında ortaya koydukları görülmektedir. 1680

17 Haziran 1998 tarihli TKK ihalesi öncesinde, 9 Haziran 1998 tarihinde
BAGFAŞ’ın İstanbul’daki genel merkezinde yapılan GÜD toplantısından sonra,
raportörlerce Toros Gübre Genel Müdür Yardımcısı Yavuz Kuran’ın, defterine
aşağıdaki notları aldığı tespit edilmiştir :

“ 9.6.1998

TKK Toplantısı/Gübre Üreticileri Derneği toplantısı sonrası
E.G/S.B16 1690
- Karşı sevk yazarak teklif verilecek veya bir önceki şartnamede aleyhimize
-Teklif normal fiyatlarla verilecek
Açıldığında çok tonaj varsa duruma bakılacak
…

Normal teklife eklenecek şartlar

TÜGSAŞ ve İGSAŞ teminata itiraz edecek
TÜGSAŞ ve İGSAŞ doğal gazı force major ilan edecek”
1700
Yavuz Kuran’a ait notlardaki en dikkat çekici nokta; 9.6.1998 tarihinde BAGFAŞ
Genel Merkezinde yapılan GÜD toplantısından hemen sonra, Toros Gübre’nin üst
düzey yöneticilerinin, TKK’nın 17.6.1998 tarihli ihalesine verecekleri teklifle ilgili
hususları konuşmaları ve Yavuz Kuran’ın, GÜD toplantısı sonrası diye bir ifadeyi
not düşmesidir. Nitekim, TÜGSAŞ ve İGSAŞ’ın 17.6.1998 tarihinde hangi
konulara itiraz edeceklerini gösteren cümlelerden de, 9.6.1998 tarihinde gübre
üreticilerinin, 17 Haziran tarihli TKK ihalesi ile ilgili çalışmalar yaptığı anlaşılmıştır.

Yine, Yavuz Kuran’a ait notlarda; “Yarın 10.00’da BAGFAŞ’da toplantı. Oktay
Vural TKK ihalesine girmemeyi düşünüyor. TÜGSAŞ’a kompoze düşüncesi 1710
28.000 olarak iletildi.” ifadeleri ve “TKK yeni ihale değişiklikleri” başlığı altında,
aynı sayfa boyunca TKK ihalesi ile ilgili çalışmalar yer almaktadır. Bu belgenin de
9.6.1998 tarihinde BAGFAŞ Genel Merkezinde, 17.6.1998 tarihli TKK ihalesi için,
GÜD üyeleri arasında yapılmış söz konusu toplantıya hazırlık çalışmaları
mahiyetinde olduğu açıktır. Özellikle, TÜGSAŞ Genel Müdürü Oktay Vural’ın TKK
ihalesine girmeme düşüncesini, Toros Gübre’nin, söz konusu ihale öncesi

16 Esin Gökan ve Sezai Bayraktar.
07-62/738-266
37
öğrenmiş olması, ihalede oluşması beklenen rekabet ortamına zarar verebilecek
rakipler arasındaki koordinasyonu göstermesi bakımından önemlidir.

Keza, raportörlerce yapılan incelemlerde,17.6.1998 tarihli TKK ihalesinden önce; 1720

1. 20.4.1998 tarihli “1998 Sonbahar Dönemi TKK İhalesi ve Uyumlu
Fiyatlandırma Prosedürü” başlıklı, GÜBRETAŞ ve BAGFAŞ’da bulunan
belgelerden17, gübre üreticilerinin TKK’nın çiftçiye satış fiyatları ile kendi bayilerine
uyguladıkları satış fiyatları arasında % 10’un altında oluşacak bir fiyat farkı
yaratmak için bazı fiyat belirleme sistemleri üzerinde çalıştıkları,

2. Gübre üreticisi firmaların ortak mutabakatı ile hazırlanan “TKK İhale
Şartnamesindeki Değişiklik Talepleri”nin yazılı olarak, GÜD tarafından, 7.5.1998
tarihinde TKK’ya bildirildiği, 1730

3. BAGFAŞ Genel Müdürü Kemal Gencer tarafından, 12.6.1998 tarihinde
TÜGSAŞ Genel Müdürü Oktay Vural’a, biri Toros Gübre’den gelen “ Teklifimizi
Tamamlayıcı Şartlar” diğeri de “Teklif Mektubu” başlıklı 17.6.1998 TKK ihalesine
yönelik yazılar gönderildiği,

4. Yine, Toros Gübre tarafından, TKK ihalesine yönelik, 15.6.1998 tarihinde,
İGSAŞ’a “Teklifimizi Tamamlayıcı Şartlar”, belgesinin fakslandığı,

5. BAGFAŞ tarafından İGSAŞ’a, 12.6.1998 tarihinde, “Teklif Mektubu” 1740
belgesinin gönderildiği,

tespit edilmiştir. Yukarıda yer verilen belgeler bir bütün olarak göz önüne
alındığında, 17.6.1998 tarihli TKK ihalesinden önce, gübre üreticileri arasında söz
konusu ihaleye yönelik yoğun bir koordinasyon olduğu anlaşılmaktadır.

Yavuz Kuran’ın defter notlarının bir başka sayfasında;

“ TAHMİNİ
1750
Can 280 İhale toplamı 740000 ton seviyesinde
As 85 öngörülüyor
An 105
DAP 35
Üre 145

Kompoze
Ercüment Beyin Önerisi18 Kemal Güven19
TKK’ya verilen son yılların
% 29 Tü (TÜGSAŞ) firmaların fiili Pazar payı 1760
% 31 To (Toros) (000 t.)
% 16 B. (BAGFAŞ) 206 Tüg.

17 “TKK İhalesi ve Uyumlu Fiyatlandırma Prosedürü” hakkında, “H.2.1.1. Fiyat Tespiti (1998 yılı)”
başlığı altında, daha detaylı bilgi yer almaktadır.
18 TÜGSAŞ Yönetim Kurulu üyesi.
19 GÜBRETAŞ Genel Müdürü.
07-62/738-266
38
% 15 İg. (İGSAŞ) 190 Tor.
% 5 Güb. (GÜBRETAŞ) 148 B.
% 2 Ege (Ege Gübre) 60 İgs.
30 Ege”

Belgenin geri kalan bölümlerinde 15.15.15, DAP, 20.20.0, üre gübreleri ve diğer
gübreler için firmalar bazında bazı tonaj hesaplamaları olduğu düşünülen
rakamlar yer almaktadır. 1770

Kemal Beyin önerisinin20
Toplam
Tor 166000 % 27
Tüg. 218000 % 29
B. 147000 % 19
G. 119000 % 16
İg. 84000 % 11
Ege 30000 % 4
---------------------------- 1780
764000 T. % 100”

Yukarıda sunulan belgelerdeki ifadelerden, TKK ihalesi öncesi Toros Gübre,
GÜBRETAŞ ve TÜGSAŞ arasında ihaleden hangi firmanın ne kadar pay alacağı
hususunda görüşmeler yapıldığı ortaya çıkmaktadır. Özellikle, “Kemal Güven ve
Ercüment Güler’in önerileri” ifadeleri, bu durumu kanıtlar mahiyettedir. Yavuz
Kuran’ın defter notlarının incelenmesinden, söz konusu ifadelerin, 1998 yılında
gerçekleşen TKK ihalelerinden önce yapılmış bir toplantıda alınmış olduğu
sonucuna ulaşılmıştır. Bu notlar, adı geçen teşebbüsler arasında, TKK
ihalesinden önce, miktar paylaşımına ilişkin işbirliğini göstermektedir. 1790

Toros Gübre Genel Müdür Yardımcısı Yavuz Kuran’a ait notlarda tespit edilen
diğer ifadeler şu şekildedir:

“Paylaşım tamamen coğrafi (Herkes fiyatında serbest üreticiler bölgeler de
birbirlerini zorlamıyor ithalatçı ile uğraşıyor)

1997 Sonbahar 98 yeni ihale

… 1800
(Belgenin bu bölümünde 1997 yılı Sonbahar TKK ihalesi ile ilgili bazı bilgiler ile
1998 yılı ihalesi ile ilgili bazı çalışmalar görülmektedir.)

Bu sene bölgeler kendi içinde bölünmemeli çok aleni oluyor.”

Belgedeki ifadelerden, gübre üreticilerinin TKK ihalelerinde, bölgesel bir paylaşım
içinde oldukları ve belirlenen bölgelerinde (üreticilerin fabrika ve yakın bölgeleri)
birbirlerini zorlamayarak, daha çok, ithalatçıların girdiği ihalelerde bu firmalar ile
rekabete girdikleri anlaşılmaktadır. Ayrıca, bölge birlikleri bazında yapılmakta olan
TKK ihalelerinde bölgelerin kendi içinde bölünmemesi gerektiği ifade edilmektedir. 1810

20 GÜBRETAŞ Genel Müdürü Kemal Güven.
07-62/738-266
39
Örneğin, Mersin Bölge Birliği Hatay, Adana ve İçel gibi illerden oluşmaktadır.
Dolayısıyla Yavuz Kuran, bölge birliklerinin kendi içinde de, iller bazında coğrafi
olarak, gübre üreticilerince paylaşılmasının dikkat çekebileceğini vurgulamaktadır.

Gübre üreticilerinin toplu alım ihaleleri öncesinde toplanarak ihale fiyatları ve
miktar paylaşımı hususlarında koordinasyon içerisinde olduklarını gösteren bir
diğer önemli belge ise, Toros Gübre’nin Genel Müdür Yardımcısı Yavuz Kuran’ın
Toros Bölge Müdürlerine gönderdiği 21.9.1998 tarihli Lotus Notes mesajıdır.
Mesajda aynen;
1820
“Bu akşam yarın ki Şeker fabrikaları ihalesinin açık eksiltmesi öncesi Ankara’da
tüm üreticiler toplanıyoruz. Gerek şeker fab. gerekse ve daha önemlisi bayi
piyasası fiyatları üzerine bir kez daha uzlaşma ortamı yaratılması için toplantı
yapılıyor.”

denilmektedir.

Yavuz Kuran’a ait mesajdan görüldüğü üzere; 22 Eylül 1998 tarihli Türkiye Şeker
Fabrikaları gübre alım ihalesinden önce, 21 Eylül 1998 tarihinde, tüm üreticilerin
biraraya gelerek ihale fiyatları üzerinde gizli işbirliğine yönelik bir toplantı yaptıkları 1830
açıktır. Gübre Üreticileri Derneği toplantı tarihlerine bakıldığında, resmi olarak
böyle bir toplantı görülmemektedir. Yavuz Kuran’ın 23 Eylül 1998 tarihli;

“Konu:Bayi fiyatları hk.

Pazartesi Ankara’da Gübre üreticisi kuruluşların genel müdürleri ile yapılan
toplantıda bayi pazarındaki şu anki gereksiz rekabetin sona erdirilmesi konusunda
tekrar mutabakat sağlanmıştır.” ifadelerinin yer aldığı belgeden anlaşıldığına
göre; söz konusu toplantı gübre üreticilerinin Genel Müdürleri seviyesinde
yapılmıştır. 1840

Bu noktada; gübre üreticisi şirketlerin, TKK ve Şeker Fabrikaları’nın gübre alım
ihalelerinde, bölge ve miktar paylaşımına yönelik danışıklı bir ilişki içerisinde olup
olmadığının tespiti amacıyla, 1996-2000 yılları arasında söz konusu kuruluş
ihalelerinin bölgesel kazanım ve fiyat düzeyleri açısından analizler yapılmıştır. Söz
konusu analizlerde, TKK’nın 1996-2000 yılları arasında, ilkbahar ve sonbahar
gübre alım ihalelerinde DAP, AN33, Üre, 20.20.0, CAN gübreleri için hangi
teşebbüsün hangi ilde ve hangi fiyattan kazandığı, TKK’nın 1997-2000 yılları
arasındaki bölge birliği bazındaki ihalelerine kaç firmanın katıldığı ve açık
eksiltmelerin kaç tur sürdüğü; TKK ihalelerinde, teşebbüslerin ürün çeşidi bazında 1850
aldıkları ihale payları ve miktarları hususları incelenmiştir. Bütün bu analizler
neticesinde yapılan tespitler şu şekildedir:

- BAGFAŞ, fabrikasının olduğu Balıkesir bölgesinde, 20.20.0, DAP ve AS21 gübre
çeşitleri için katıldığı ihalelerin tümünü almıştır.

- TÜGSAŞ, fabrikasının olduğu Samsun bölgesindeki tüm ihaleleri, 20.20.0
gübresi için kazanmıştır. TÜGSAŞ, CAN gübresini yalnızca Kütahya ve Gemlik
Fabrikalarında üretmekte ve özellikle Gemlik’te üretilen CAN’ın satışını
yapmaktadır. Gemlik’in Samsun’a olan uzaklığı 709 CAN gübresindeki en 1860
07-62/738-266
40
büyük rakibi olan Toros Gübre’nin CAN üretimini yaptığı Mersin Fabrikası’nın
Samsun’a olan uzaklığı 703 km. iken, Toros Gübre’nin Samsun İli CAN
ihalelerinden hiçbirini kazanamamış olması dikkat çekicidir. CAN gübresi, yalnızca
Toros Gübre ve TÜGSAŞ tarafından üretilen ve ithal olanakları kısıtlı olan bir
gübre çeşididir. Gübre üreticilerinin nakliye avantajı sebebiyle doğal pazar
oluşması normaldir şeklindeki savunmalarını çürütücü bu durum, Samsun İli CAN
ihalelerinde görülmektedir.

- TÜGSAŞ, Tekirdağ, Trabzon ve İzmir illerinde, TKK’nın CAN gübresi; Samsun,
Trabzon illerinde ise DAP gübresi ihalelerini sürekli olarak kazanmıştır. 1870

- Toros Gübre, fabrikasının olduğu Mersin iline yönelik tüm CAN gübresi ihalelerini
kazanmıştır. Aynı teşebbüs, 1996 İlkbahar İhalesinde, Erzurum, Gaziantep,
Malatya, Mersin, Sivas ve Trabzon illerinde tek fiyat (225,4 $) ile CAN ihalelerini
kazanmış ve hatta Mersin’e uzaklığı 317 km. olan Kayseri iline 224,74 $ ile Mersin
iline göre daha düşük bir fiyat vermiştir.

- Toros Gübre’nin, 20.20.0 kompoze gübre için, Mersin ve Gaziantep illerindeki
TKK ihalelerinde birçok kez kazandığı görülmektedir.
1880
- TÜGSAŞ, fabrikasına yakın olan Balıkesir ilinde, 1996 Sonbahar ihalesinde,
CAN gübresi için 155 $ fiyat uygularken, Gemlik’e 553 km. mesafedeki Antalya’da
134 $ CAN fiyatı ile ihale kazanmıştır.

- CAN gübresinin, 1996-2000 yılları arasındaki ihalelerde, büyük bir çoğunlukla,
Toros Gübre ve TÜGSAŞ tarafından tedarik edildiği görülmektedir. Toros Gübre,
Mersin dışında, Gaziantep, Malatya ili CAN ihalelerinin de tümünü almıştır. Toros
Gübre, Kayseri İli CAN ihalelerinin de büyük bir kısmını üst üste kazanmıştır.

- Öte yandan TÜGSAŞ, 1998 İlkbahar ihalesinde, fabrika bölgesi olan Bursa’da 1890
148 $/ton fiyat ile CAN ihalesini kazanırken; bu gübrenin Edirne’de 123,7 $ ve
İzmir’de 139,95 $ fiyat seviyelerinde TKK’ya satışını gerçekleştirmiştir.

- Toros Gübre, 1998 ilkbahar ihalesinde, CAN gübresini Mersin’de 127 $ ile
TKK’ya vermiştir. Aynı ihale ve gübre çeşidi için, Toros’un fabrikasına olan
uzaklığı, sırasıyla, 270 ve 269 km. olan, Gaziantep ve Nevşehir illerine ise 131,95
$ ve 153 $ fiyat ile CAN satışı, söz konusu teşebbüs tarafından gerçekleştirilmiştir.
Toros Gübre’nin , Mersin Fabrikasının Gaziantep iline gerçek ton başına gübre
taşıma maliyeti yaklaşık 10 $/ton ve Nevşehir ili için bu maliyet yaklaşık 11 $/ton
seviyelerindedir. Toros Gübre’nin, 127 $’lık fiyatının üzerine, Nevşehir nakliye 1900
maliyeti eklendiğinde bile, 153 $ olan fiyatı açıklamak güçtür. Ayrıca, 1998
İlkbahar İhalesinde Toros ve TÜGSAŞ’ın CAN fiyatları arasında, aynı iller için
mevcut olan fiyat farklılıklarının, 1998 Sonbahar İhalesinde oldukça azaldığı
görülmektedir.

- BAGFAŞ, AS21 gübresini ürettiği fabrikasının bulunduğu Balıkesir’de, 1997
İlkbahar ihalesinde, bu gübre için 152,1 $ teklif fiyatı ile kazanırken, fabrikasına
olan uzaklığı 945 km. olan Adana ilinde 123,75 $, 908 km. olan İçel ilinde 133 $ ile
kazanmıştır. 1997 Sonbahar ihalesinde, BAGFAŞ, fabrikasının olduğu
Balıkesir’de 135 $ ile AS21 ihalesini kazanırken, Bandırma’ya olan uzaklıkları 1910
07-62/738-266
41
daha fazla olan, Gaziantep, Mersin, Malatya illerinde sırasıyla, 115 $, 106 $ ve
120 $ teklif fiyatları ile ihaleleri almıştır. Bu örnekler, TKK ihalelerine verilen teklif
fiyatlarının, nakliye avantajı ile alakalı olarak belirlenmediğini göstermesi
bakımından önemlidir. 1998 İlkbahar İhalesinde BAGFAŞ, Balıkesir’de 88$ ile
ihaleyi alırken, fabrikasına olan uzaklığı 1323 km. olan Erzurum’da 86 $ teklif fiyatı
ile ihalede rakiplerini geçmiştir.

- 1999 Sonbahar İhalesinde tüm illerde, AS21 gübresi için ihaleyi kazanan Ost-
Olgun firması, hemen hemen tüm illerde aynı fiyatı vermiştir. Ayrıca, 2000 İlkbahar
döneminden itibaren, TKK’nın kendi belirlediği tavan fiyat üzerinden, ihaleye 1920
katılan firmaları açık eksiltmeye katma sistemine geçmesi ile birlikte, tüm bölge
birlikleri için kazanan teklif fiyatları arasındaki farklılıkların azaldığı görülmektedir.

- BAGFAŞ’ın, AS21 gübresi ihalelerinde, Tekirdağ ve Sakarya illerinde de üst üste
kazandığı tespit edilmiştir.

- BAGFAŞ, 1997 İlkbahar ihalesinde DAP gübresi için, Balıkesir’de 299,5 $ ve
Tekirdağ’da 294,9 $ fiyatla ihaleyi alırken, fabrikasına uzak iller olan İzmir ve
Ankara’da sırasıyla, 277,4 $ ve 280,5 $ teklif fiyatları seviyesinde DAP ihalelerini
kazanmıştır. Benzer şekilde BAGFAŞ’ın, 1997 Sonbahar, 1998 İlkbahar, 1998 1930
Sonbahar İhalelerinde de fabrika bölgesinde yüksek, diğer uzak illerde, DAP
gübresi için düşük fiyat uyguladığını görmek mümkündür.

- BAGFAŞ’ın İzmir ilinde DAP gübresi için, 1997-2000 yılları arasındaki tüm
ihaleleri kazandığı göz önüne alındığında, Ege Gübre’nin fabrikasının olduğu bir
bölgeye girebilmesi, nakliye dezavantajı yönünden zorluk olmadığını
göstermektedir.

- İthalatçı firmaların, gübre üreticileriyle rekabet edebildiği bir gübre çeşidi olan
AN33 gübresi için, TKK ihalelerindeki fiyat ve bölge dağılımına bakıldığında, bölge 1940
birliklerini oluşturan illerde diğer gübre çeşitlerinde olduğu kadar, aynı firmanın üst
üste yıllar boyunca kazandığı bir bölgesellik bulunmamaktadır.

- İGSAŞ’ın, üre gübresinde tek üretici firma olarak, 1996-2000 yılları arasındaki
TKK ihalelerinde, yalnızca üre ihalelerinde teklif verdiği, genel olarak fabrikasının
olduğu Sakarya ili başta olmak üzere, Tekirdağ ve Balıkesir illerinde ihale aldığı
görülmektedir.

- İGSAŞ, 1998 İlkbahar İhalesinde, fabrikasının olduğu Yarımca’ya 66 km.
mesafede olan Sakarya’da üre gübresi için, 144, 5 $ ile TKK’ya mal satmıştır. 1950
Ancak, İGSAŞ’ın üre gübresini aynı ihalede, Yarımca’ya uzaklıkları 556 km. olan
Yozgat iline 132,25 $, 611 km. olan Nevşehir’e 132,25 $, 570 km. olan Konya’ya
130 $, 355 km. olan Ankara iline 136, 4 $ fiyat seviyelerinden verdiği
görülmektedir. Sakarya ilindeki ihaleye 5 üretici firma katılmış ve 4 tur sürmüştür.
Oysa, daha düşük fiyatların oluştuğu Ankara’da ihaleye, ithalatçı firmanın da
olduğu 5 teşebbüs katılmış ve açık eksiltme 25 tur olarak gerçekleşmiştir. Keza,
İGSAŞ’nin 130 $ ile kazandığı Konya ilinde, açık eksiltme ithalatçı firmaların dahil
olduğu 8 teşebbüs arasında 30 tur olarak yapılmıştır. Bu örnekten de anlaşıldığı
üzere, TKK ihalelerinde, firmalar gerçek nakliye maliyetlerini dikkate alarak teklif
vermemektedirler. İthalatçıların katıldığı bazı ihalelerde, tur sayılarının yüksekliği 1960
07-62/738-266
42
dikkate alınırsa, yeni firma katılımlarının rekabeti artırdığı ve fiyatların düşmesine
yol açtığı şeklinde yorumlamak yanlış olmayacaktır.

- Ege Gübre, 1996-2000 yılları arasındaki TKK ihalelerinde, incelenen 8 gübre
çeşidi için, toplam 197.749 tonluk gübre satışıyla, en az paya sahip olan üretici
kuruluştur. Ege Gübre genellikle, 20.20.0, 15.15.15 kompoze gübreleri ve AS21
azotlu gübre çeşidinde TKK’ya satış yapmıştır. Ege Gübre’nin daha çok,
fabrikasının olduğu İzmir ile Antalya illerinde ihale kazandığı görülse de; söz
konusu teşebbüs için, belirli iller ve gübre çeşitleri için, bölgesel bir üstünlüğe
sahip olduğunu söylemek güçtür. Ancak 2000 Sonbahar İhalesinde, Ege 1970
Gübre’nin fabrika bölgesi olan İzmir’de 154,74 $/ton fiyat ile 20.20.0 gübresini
TKK’ya verdiği görülürken, aynı gübrede Antalya’da 151,49 $ fiyat seviyesinde
ihaleyi kazanmış olması, Ege Gübre’nin de fabrika bölgesinde yüksek fiyat
uyguladığının kanıtıdır.

- GÜBRETAŞ, TKK’nın TSP gübresi ihtiyacının tamamını karşılamaktadır.
TKK’nın sahibi olduğu GÜBRETAŞ, diğer 5 gübre üreticisinin girmedikleri, 1999
Sonbahar ihalesinde, TKK’nın gübre ihtiyaçlarını karşılamada önemli pay sahibi
olmuştur.
1980
- Ancak, GÜBRETAŞ’ın, 2000 İlkbahar İhalesinde Gaziantep ve Mersin illerinde,
CAN gübresi ihalesini kazanması ilginçtir. GÜBRETAŞ, Toros Gübre’nin bu
ihalede CAN teklifi vermemesi üzerine 1996 yılından beri yapılan ihalelerde ilk
defa bu bölgelere girmiştir. Keza, 1999 Sonbahar İhalesinde diğer firmaların
katılmaması üzerine GÜBRETAŞ, BAGFAŞ’ın fabrika bölgesi olan Balıkesir İlinde
ilk defa 20.20.0 gübresi için teklif verip ihaleyi almıştır. 2000 Sonbahar ihalesinde
ise, BAGFAŞ’ın Balıkesir’de, 20.20.0 ihalesini yeniden kazandığı görülmektedir.
Benzer şekilde, 1999 Sonbahar İhalesinde GÜBRETAŞ, ilk defa olarak,
TÜGSAŞ’ın Samsun ile Trabzon ve BAGFAŞ’ın Tekirdağ illerinde sürekli olarak
kazandığı 20.20.0 gübresi ihaleleri için teklif vermiş ve kazanmıştır. Bu örnekler, 1990
GÜBRETAŞ’ın her ne kadar TKK’nın kontrolünde bir firma da olsa, diğer gübre
üreticileri ile uyumlu eylem içinde olduğunu ve rakiplerinin fabrika bölgelerine
girmediğini göstermektedir. Ayrıca GÜBRETAŞ, TKK’nın 1998 Sonbahar İhalesi
öncesinde, gübre üreticilerinin TKK’ya bildirdikleri, şartname değişiklikleri ile ilgili
talepler konusunda ortak harekete uymuştur.

- TKK ihaleleri, açık eksiltme usulü ile yapılmaktadır. TKK’nın 1997-2000 yılları
arasındaki açık eksiltme tutanakları, ihalelerde ithalatçıların girdiği zamanlarda,
açık eksiltme turlarının sayısında artış ve yalnızca üreticilerin katıldığı ihalelerin
tur sayısında azalmalar olup olmadığı açılarından incelenmiştir. 2000

- 1998 yılı Sonbahar ve 2000 Sonbahar CAN açık eksiltme ihalelerine yalnızca
üreticiler katılmış ve ihale 3 tur sürmüş iken; 1997 Sonbahar CAN İhale turlarında,
ithalatçıların da katıldığı açık eksiltmelerin en az 3 tur olmak üzere 26 tura kadar
çıktığı görülmektedir.

- 1997, 1998 ve 1999 İlkbahar İhalelerinde, CAN gübresi için, ithalatçıların da
katıldığı ihalelerde açık eksiltme turlarındaki fazlalık göze çarpmaktadır.
İthalatçıların katıldığı ihalelerde nispeten daha yoğun bir rekabet yaşandığı
gözlemlenmektedir. 2010
07-62/738-266
43

- 1997, 1998 ve 2000 yılları DAP gübresi için sonbahar ihaleleri açık eksiltme
turları incelendiğinde, yalnızca üreticilerin katıldığı eksiltmelerin en fazla 6 tur
sürdüğü, oysa ithalatçıların da dahil olduğu açık eksiltmelerde 43 tura kadar
çıkıldığı görülmektedir.

- 1997, 1998 ve 1999 Yılları İlkbahar İhaleleri 20.20.0 gübresi için yapılan açık
eksiltme turlarında da, Tekirdağ, Balıkesir, İzmir, Gaziantep ve Mersin gibi,
üreticilerin bölgesel olarak ihale kazanımlarının yüksek olduğu illerde, ithalatçıların
katılımının yüksek tur sayılarına ulaşılmasını sağladığı tespit edilmiştir. 2020

- TKK’nın 2000 Sonbahar İhalesinde, 20.20.0 gübresi için, Konya ilinde üretici ve
ithalatçı olmak üzere 3 teşebbüs teklif vermiş ve açık eksiltme 106 tur sürmüş,
BAGFAŞ bu ihaleyi Konya Merkez’de 152,98 $ ve Aksaray’da 149, 95 $ fiyat ile
kazanmıştır. BAGFAŞ aynı gübreyi, fabrika bölgesi olan Balıkesir’de 3 üreticinin
katıldığı ve 7 tur süren ihalede 154,69 $ fiyat ile TKK’ya vermiştir.

- TKK ihalelerinde, 1996-2000 yılları arasında, 8 gübre çeşidi için, gübre
üreticilerinin pazar payları incelendiğinde; Toros Gübre, TÜGSAŞ ve
GÜBRETAŞ’ın pay oranlarının değişkenlik gösterdiği, İGSAŞ, BAGFAŞ ve Ege 2030
Gübre’nin de nispeten daha düzenli pazar paylarına sahip olduğu görülebilmektir.
Toros Gübre ve TÜGSAŞ 2000 İlkbahar ve Sonbahar İhalelerinde önceki yıllara
göre daha az pay almışlardır.

Gübre üreticilerinin, Türkiye Şeker Fabrikaları’nın 1996-1999 yılları arasında
12.30.12 ve üre gübreleri için hangi bölgelerde kazandıklarına ilişkin yapılan
tespitlere ise aşağıda yer verilmiştir:

- İGSAŞ’ın üre gübresinde fabrika bölgesi olan Adapazarı ilinde ve Alpullu
ilçesinde sürekli olarak ihale aldığı, 2040

- TÜGSAŞ’ın Çorum, Samsun, Kars, Ağrı ve Erzincan illerinde 12.30.12 kompoze
gübre ihalelerinde kazanma oranın yüksek olduğu,

- Toros’un Konya, Malatya, Elazığ, Kahramanmaraş gibi Akdeniz Bölgesinde,
fabrikalarına yakın bölgelerde daha çok ihale kazandığı,

- BAGFAŞ’ın Afyon, Ankara, Eskişehir, Balıkesir illerinde, 12.30.12 gübresi için,
üst üste tüm ihaleleri aldığı,
2050
- GÜBRETAŞ’ın daha çok 12.30.12 kompoze gübrede, Adapazarı ve Ereğli’de
ihaleleri aldığı,

- Ege Gübre’nin, Şeker Fabrikaları ihalelerinde, yüksek bir pazar payı olmadığı ve
daha çok fabrikasına yakın olan Burdur ve Uşak illerinde ihale alabildiği,

görülmektedir.

Türkiye Şeker Fabrikaları’nın 1996-1999 yılları arasında gerçekleştirdiği ihaleleri
kazanan firmaların fiyatları incelendiğinde ise; 2060
07-62/738-266
44

- BAGFAŞ’ın Bandırma’daki fabrikasına yakın olan Susurluk Bölgesi için, üre
gübresinde 1999 yılı ihalesini 107 $ fiyat ile kazandığı, ancak fabrikasına olan
uzaklığı 246 km. olan Eskişehir’de 105,65 $ ve 273 km. olan Kütahya’da 104,9 $
ile daha düşük fiyatlardan, aynı ihalede üre satışı yaptığı,

- İGSAŞ’ın, 1998 ihalesinde, fabrikasına yakın olan Adapazarı ilinde 138,9 $/ton
fiyat ile üre verirken, fabrikasına uzak olan Kastamonu, Kırşehir, Burdur, Afyon,
Ankara gibi illerde ise daha düşük fiyatlar uyguladığı,
2070
şeklinde verilebilecek örneklerin gübre üreticilerinin gerçek nakliye maliyetlerine
göre toplu alım ihalelerine teklif vermediklerini kanıtlamaktadır.

Türkiye Şeker Fabrikaları ihalelerinde de, TKK ihalelerine benzer şekilde, gübre
üreticilerinin fabrikalarına yakın bölgelerde daha fazla ihale kazandıkları ve İGSAŞ
örneğinde olduğu gibi, fabrika bölgelerinde daha yüksek fiyat uyguladıkları
örnekler görülmektedir. Nitekim gübre üreticilerinin, 22.9.1998 tarihli Şeker
Fabrikaları Açık Eksiltme İhalesi öncesinden bir gün önce, Ankara’da söz konusu
ihale fiyatları üzerinde uzlaşmak için gizli bir toplantı yapmış olmaları, yukarıda yer
verilen tespitlerin doğruluğunu kanıtlar mahiyettedir. 2080

İhalelerde danışıklı bir davranış içerisine girilmesi, ihaleye katılan teşebbüslerin
aralarında işbirliği konusunda anlaşarak, ihaleye verecekleri teklifleri
uyumlaştırmaları şeklinde algılanabilir. İhalelerde yer alanların teklifleri, kendi
iktisadi tasarı veya hesapları sonucunda değil, diğer teklifler hakkındaki bilgileri ve
diğer katılımcılarla olan uyumlu ilişkileri sonucunda çıkıyorsa bu durum rekabetin
bozulmasına ve kısıtlanmasına sebebiyet verir.

Rekabet hukuku perspektifinden, danışıklı ihale ilişkilerinin varlığına yönelik
olarak; 2090

- Teklifleri kazanan teşebbüsün sürekli olarak işi rakiplerine fason olarak vermesi,
- Müzayedede, bir kısım tekliflerin diğer tekliflere nazaran çok yüksek olması ve
bu durumun herhangi bir maliyet farklılığı veya diğer şekillerde açıklanamaması,
- Aynı teşebbüsün, belli bir bölge veya belli bir işte sürekli olarak ihaleyi kazanan
sağlayıcı konumunda olması
- İhaleye yeni bir katılımcının katılması durumunda, teklif fiyatlarında gözlemlenen
düşmeler,

şeklindeki örnekler verilebilir. 2100

Yukarıda yer verilen bilgi ve belgeler çerçevesinde, soruşturma tarafı
teşebbüslerin; TKK ve Şeker Fabrikaları’nın gübre alım ihalelerinden önce
koordinasyon içinde olmaları, miktar paylaşımına ve ihalelere katılmamaya yönelik
işbirliği ve ortak irade içerisinde olmaları, TKK ve Şeker Fabrikaları ihalelerinde
sürekli olarak fabrikalarının bulunduğu bölge ya da yakın bölgelerinde ihale
kazanmaları ve bu durumun nakliye avantajı ile açıklanamaması, nakliye
avantajlarına rağmen kendi fabrika bölgelerinde yüksek fiyatlardan ihale
kazanmaları, ithalatçıların katıldığı ihalelerde uzak bölgeler olmasına karşın daha
rekabetçi fiyat vermeleri ve söz konusu ihalelerdeki açık eksiltme turlarının daha 2110
07-62/738-266
45
uzun sürmesi hususları göz önüne alındığında; Toros Gübre, BAGFAŞ, Ege
Gübre, GÜBRETAŞ, İGSAŞ ve TÜGSAŞ’ın, Tarım Kredi Kooperatifleri Merkez
Birliği ile Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş.’nin gerçekleştirdiği toplu gübre alım
ihalelerinde, belli bölgeleri ve dolayısıyla bu bölgelerde tedarik edilen miktarları
uyumlu eylem halinde paylaştıkları ve Kanun’un 4 üncü maddesini ihlal ettikleri
sonucuna varılmıştır.

I.2.2.3. TKK’nın 1999 Yılı Sonbahar İhalesine Topluca Katılmama

Raportörlerce yapılan yerinde incelemelerde, İGSAŞ Genel Müdür Yardımcısı 2120
Yavuz Tütüncü’nün odasında “GÜBRE ÜRETİCİLERİ DERNEĞİ” başlıklı, adı
geçen kişinin kendi el yazısıyla yazılmış iki sayfadan oluşan toplantı notları gübre
üreticisi kuruluşların Dernek çatısı altında yaptıkları konuşmalara ait ifadeler
içermektedir. Belgede yer verilen 77,500,000 TL.’lik DAP gübresi fiyatından
toplantının Ağustos-Eylül 1999 tarihleri arasında yapıldığı anlaşılmaktadır.
Toplantıya Esin Gökan (Toros Gübre Genel Müdürü), Ercüment Güler (TÜGSAŞ
Genel Müdür Yardımcısı ve Yönetim Kurulu üyesi), Bülent Çakın (Ege Gübre
Genel Müdürü), Kemal Gençer (BAGFAŞ Genel Müdürü) ve Yavuz Tütüncü
(İGSAŞ Genel Müdür Yardımcısı) katılmıştır. Belgede aşağıdaki ifadeler yer
almaktadır: 2130

“GÜBRE ÜRETİCİLERİ DERNEĞİ

ESİN HANIM: Piyasadaki fiyat hareketleri konusunda söz almak istiyoruz. TKK’ne
ihalede tavır aldık, İGSAŞ ve TÜGSAŞ’da resmi kuruluş olarak yanımızda yer
aldılar, müteşekkiriz. Türkiye’de ürünlerin az, fiyatların düşük olması gübre
tüketiminin az olacağını göstermişti.

TKK’ne aldığımız tavrı devam ettireceğiz derken Temmuz’da fiyatları bu mantalite
ile belirlemiş idik. 2140


BÜLENT ÇAKIN:Birlikte hareket edelim.”

Yukarıda yer verilen ifadelerde, Toros Gübre Genel Müdürü Esin Gökan, TKK’nın
açmış olduğu gübre alım ihalesinde bu kuruluşa karşı ihaleye katılmayarak tavır
aldıklarını ve İGSAŞ ile TÜGSAŞ’ın da söz konusu ihaleye katılmadığını ifade
etmektedir. Belgedeki konuşmaların Ağustos-Eylül 1999 tarihinde gerçekleştiği
göz önüne alındığında ve TKK’nın ihale tarihleri ve bu ihalelere katılan firmalar
incelendiğinde, Haziran-Temmuz 1999 döneminde gerçekleştirilen TKK’nın 1999 2150
Sonbahar ihalesine Toros Gübre, İGSAŞ, TÜGSAŞ, Ege Gübre ve BAGFAŞ’ın
katılmadıkları anlaşılmaktadır. Bu noktada, aşağıda yer verilen belgeler, söz
konusu ihaleye katılmayan teşebbüslerin hangi amaçlarla katılmadıklarını ve
aralarındaki işbirliğini göstermesi bakımından önemlidir. Toros Gübre’de elde
edilen ve 11.11.1999 tarihinde GÜD’ün Ankara’daki merkezinde yapılan toplantıda
Esin Gökan tarafından alınan notların yer aldığı belgede aşağıdaki ifadeler yer
almaktadır:

“ GÜNDEM
2160
07-62/738-266
46
1. Açılış
2. İlkbahar ve sonbahar gübre sezonlarının değerlendirilmesi
3. Dilek ve temenniler


16.Genel Kurulun tarihinin belirlenmesi
…
İlk toplantı 12 Ocak 2. 7 gün sonra 19 Ocak Çarşamba (ilkinde toplanılmıyor)

2) TKK, TÜGSAŞ gelişmeleri onur kırıcı buluyor. Son değerlendirmeyi Dernek 2170
Genel kararına göre yapacak.

Toros olarak TÜGSAŞ ile ortak harekete uyarız. Ancak, arz-talep dengesine
dikkat edip/tartışmalı
TÜGSAŞ= İhaleye girilir ise usul haline döner

İGSAŞ= Yine DAP’la kompozeler yok bu usulde bir ihaleye girmeyelim

BAGFAŞ.
2180
Üreticiler TKK’dan alamadığı pazarı düşürmemek için birbirlerine destek olmalı”

İGSAŞ’da tespit edilen 11.11.1999 tarihli belgede, GÜD toplantısında, İGSAŞ
Genel Müdürü Yavuz Tütüncü tarafından tutulmuş notlarda ise aşağıdaki ifadeler
yer almaktadır:

“…
Gündem 2.

İlkbahar Sezonu Değerlendirmesi 2190

TÜGSAŞ (Ercüment Bey)21
- TKK’leri ile uzun müzakereler yaptık. Ancak biz görüşmelere devam ederken
ihale kararı aldılar. TKK ayıp etti, üreticiler gece yarılarına kadar çalıştılar. TKK
onur kırıcı davranıyor. Fiyat empoze ediyorlar. Şartnameyi hafifleteceklerine daha
da ağırlaştıryorlar. Siz anlaşamazsınız diyorlardı, anlaştık yan çiziyorlar.
- Sonuç: Biz, TÜGSAŞ olarak ihaleye iştirak etmeyelim. Bu politikayı TÜGSAŞ’ta
kabul ettirmeye çalışyorum genelde kabul gördü.

ESİN HANIM 2200
Raşit Bey samimi idi. Bunların en büyük rahatsızlığı TKK ve bayi fiyatları
arasındaki fark idi. Raşit Bey bunu kaldırın diye samimi davrandı. Biz de kabul
ettik. Ancak YÖNETİM KABUL ETMEDİ. Aralarındaki çelişki bize de yansıdı. Biz
de kendilerine 95 $/ton CAN ürünümüz olmadığını, böyle bir şartnameye teklif
veremeyeceğimizi açıkça belirttim.

- Arz talep dengesi CAN’da önemli, biz arzı kısabiliriz.
- Bir dayatma getirdikleri için biz ihaleye girmeyip, alınacak karara uyarız.

21 Ercüment Güler, TÜGSAŞ Yönetim Kurulu Üyesi.
07-62/738-266
47
- Veya düşük teminat verir kendi fiyatımızı belirleyerek teklif veririz
- Sonbahardaki DAP’ta olan olaylar CAN+AS ve ÜRE’de de olabilir. 2210
- 1999 yılını TOROS kötü geçirdi ne karlılık ne de tonaj nedeniyle tatmin olmadık.
2000 yılı daha da zor geçecek.

Yavuz Tütüncü

Bunlar samimi değil. DAP ve kompozeleri gene ihale dışı bırakmışlar. Biz
sonbaharda DAP’ı ihale dışı bıraktıkları, şartnamede istediğimiz değişiklikleri
yapmadıkları için girmemiştik. Şimdi böyle bir durum yanında fiyat empozesi de
var. Bu onur kırıcı bir durum. Girmeyelim ihaleye.
2220
Ercüment Bey: 150.000 ton CAN’ı bayi piyasasında satamayacak.

TOPLANTI: 19 Kasım Cuma Saat 11.00’de TOROS binasında kuruluşlar bazında
yapılacak.”

Yukarıda yer verilen ve 11.11.1999 tarihli belgelerde, GÜD’e üye olan gübre
üreticilerinin, 23.11.1999 tarihinde açık eksiltmesi gerçekleşen TKK’nın 2000
İlkbahar gübre alım ihalesinden önce, yine bu ihaleye iştirak edip etmemeyi
konuştukları ve bir uzlaşıya varmaya çalıştıkları görülmektedir. Belgedeki
ifadelerden, TKK’nın 1999 Sonbahar İhalesine de gübre üreticilerince atıfta 2230
bulunulduğu ve bu ihaleye DAP’ın ihale dışı kalması ve şartnamede istenilen
değişikliklerin TKK tarafından yapılmaması nedeniyle katılmadıklarının söz
konusu teşebbüslerce teyidi açıkça görülmektedir. Yine, 23.11.1999 tarihli TKK
ihalesine de girmemek için ihale gününden 5 gün önce bir toplantı yapılmaya
karar verdiği de anlaşılmaktadır. 19 Kasım 1999 tarihli bir GÜD toplantısı,
soruşturma süresince Rekabet Kurumu’na sunulan resmi bilgiler arasında yoktur.
Dolayısıyla 19 Kasım 1999 tarihli toplantının, 23 Kasım 1999 tarihli TKK ihalesi ile
ilgili görüşmelerin yapıldığı gizli bir toplantı olduğu sonucuna ulaşılmıştır.

Bu çerçevede, TKK’nın kontrol ettiği GÜBRETAŞ dışındaki soruşturma tarafı beş 2240
gübre üreticisinin ihaleye katılmama sebebi, 1999 Sonbahar İhalesinde TKK’nın
DAP gübresini ihale dışı bırakması ve gübre üreticilerinin şartnamede yapılmasını
istediği değişiklikleri yapmamasıdır. Gübre üreticisi beş teşebbüsün söz konusu
ihaleye katılmama nedeninin, bireysel iradeleri ile verdikleri bir karar olmadığı
açıktır. Toros Gübre, Ege Gübre, İGSAŞ, TÜGSAŞ ve BAGFAŞ’ın 1996 yılından
beri sürekli olarak TKK ihalelerine katıldıkları göz önüne alındığında, söz konusu
ihaleye aynı anda iştirak etmemelerinin tesadüf olamayacağı doğaldır ve adı
geçen teşebbüslerin arasındaki koordinasyon da buna işaret etmektedir. TKK’nın
1999 Sonbahar gübre alım ihalesine GÜBRETAŞ dışındaki üreticilerin girmemesi,
söz konusu ihaleye daha az teşebbüsün katılmasına yol açmıştır. TKK’nın 2250
gerçekleştirdiği tarzda açık eksiltme usulü ihalelerde, ihaleye kimin girip
girmeyeceği ya da kaç kişinin katılacağı, rakipler açısından büyük önem taşımakta
ve fiyatların oluşumunda rekabeti bozucu etkilere sebep olabilmektedir.
Dolayısıyla, söz konusu beş teşebbüsün işbirliği halinde ihaleye katılmamasının,
bahse konu ihale açısından rekabeti bozucu ve kısıtlayıcı bir sonuç yarattığını
söylemek mümkündür. Sonuç itibarıyla, TKK’nın 1999 Sonbahar ihalesine, Toros
Gübre, İGSAŞ, TÜGSAŞ, BAGFAŞ ve Ege Gübre’nin ortak bir iradeyle birlikte
hareket ederek uyumlu eylem halinde katılmadıkları sonucuna ulaşılmıştır.
07-62/738-266
48

I.2.3. İTHALATÇILARIN FAALİYETLERİNİN ZORLAŞTIRILMASI 2260

Dosyada yer alan bilgilere göre, gübre üreticileri, Türkiye toplam mamül gübre
ithalatının 1998 yılında %68’ini ve 1999 yılında, %76,16’sını gerçekleştirmişlerdir.
Üreticiler dışında kalan ithalatçı kuruluşlar tarafından ise, toplam ithalatın 1998
yılında %32’si, 1999 yılında yaklaşık %24’ü gerçekleştirilmiştir. Türkiye gübre
ithalatında esas pay sahipleri gübre üreticisi kuruluşlardır.

Üreticiler, zaman zaman da ithalatçılardan mamul gübre tedarik etmektedirler.
İthalatçı kuruluşların, mamul gübrenin yanı sıra ithal ettikleri gübre ham
maddelerinin önemli bir bölümünün müşterisi de gübre üreticisi şirketlerdir. 2270
Üreticiler, gübre ham maddelerini ithalatçı kuruluşların yanısıra uluslararası gübre
ticareti yapan “trader”lardan da sağlamaktadırlar.

İthalatçı kuruluşların sayısı soruşturmanın yapıldığı yıllarda oldukça azdır. Bu
kuruluşlardan satış hacmi olarak en büyüğü Ost Olgun firmasıdır. Arabanlılar,
Attarlar gibi firmalar ise daha çok bölgesel, küçük hacimli satış yapan
ithalatçılardır.

Konuyu inceleyen raportörlerce Toros Gübre’nin Genel Müdürü Esin Gökan’ın not
defterinden alınan ve “Dernek Toplantısı 30.9.1996 İstanbul” başlıklı bir belgede, 2280
Standart Satış Şartnamesi’nin imzalandığı günkü toplantının notları yer almakta
ve aynen,

“….
3)Tonaj ve fiyat rekabete açık. Resmen yapmamakla birlikte anlaşılabiliyorsa,
görüşmelere açık. Çiftçiyi ezmeyecek, ithalata cevaz vermeyecek bir fiyatta
anlaşabiliriz.” ifadesi yer almaktadır. Gübre üreticilerinin TKK ihaleleri gibi toplu
gübre alım ihalelerinde, ithalatçılara pazar payı vermemek için uzlaşma niyetinde
oldukları, bu ifadelerden görülmektedir.
2290
GÜBRETAŞ’ta bulunan, 1997 yılından sonraki bir tarihe ait olduğu düşünülen22
belgenin “SWOT ANALİZİ” başlığı altında;

“…
ZAYIF YÖNLER

Ürün
BDT’dan ithal edilen ürünler, Türkiye’deki üretici kuruluşlarında pazarda monopol
olabilmek için yurt dışından getirerek sattığı ürünlerdir. Bu nedenle uluslararası
traderlara üreticiler baskı yaparak hammadde alımlarının yanısıra bu ürünleri de 2300
temin etmelerini istemektedirler.

Model
Türkiye’deki üretici kuruluşların ekonomik ve siyasi baskısı ithalatçı kuruluşların
faaliyetlerinin daraltılması yönündedir.

22 Belgenin ilk sayfasında yer alan devlet desteklemesi hususunda yapılan yorumlardan; belgenin
tarihinin, desteklemenin çiftçi yerine üretici/dağıtıcılara yapılmaya başlandığı 1997 yılı Aralık
ayından sonraki bir tarih olduğu anlaşılmıştır.
07-62/738-266
49
….”

ifadeleri yer almaktadır. “Ürün” başlığı altındaki ifadeler, üreticilerin “trader”lar
aracılığıyla yurt dışından gübre temin etmek istediklerini, böylelikle pazarda
monopol olmaya çalıştıklarını anlatmaktadır. “Model” başlığı altındaki ifadeler ise, 2310
üreticiler tarafından ekonomik ve siyasi baskılarla ithalatçıların zayıflatılmaya
çalışıldığını kabul etmektedir. Söz konusu ifadeler, gübre üreticileri arasında
ithalatçıların pazar dışına itilmesi amacıyla işbirliği yaptıklarını destekleyici
niteliktedir.

Raportörlerce İGSAŞ’ta yapılan yerinde inceleme sırasında alınan, 2.9.1998
tarihli, GÜD’de gübre üreticisi kuruluşlar arasında yapılan toplantıya ait
“GÜNDEM” başlıklı yazının arka sayfasında yer alan el yazısı notlardaki,

“Suni gübre ve ham madde ithal eden kuruluşların üyelerimize mal sattıktan sonra 2320
ticari ahlak kurallarına uyarak iç piyasalardaki ihale ve alımlara kesinlikle
girmedikleri, Ost Olgun firmasının ise üyelerimiz için ithal ettikleri malları sattıktan
sonra iç piyasadaki mübayalara da girerek haksız rekabet ortamı yarattığı çeşitli
ikazlara rağmen bu tutumunun üreticilerimizin zararına yol açacak şekilde
sürdürdüğü tesbit edildiğinden;

Üyelerimizin bu firma ile ilişkilerinde titiz davranmalarına, şartlar oluştuğunda
müeyyide uygulanmasına,"

ifadeleri; üreticilerin 2.9.1998 tarihinde Dernek’te yaptıkları toplantıda, 2330
ithalatçılardan Ost Olgun firmasının yurt içindeki toplu satış ihalelerine
girmesinden rahatsızlık duyduklarının, söz konusu şirketi bu konuda uyardıklarının
kabulünün ve bu nedenle de Dernek üyesi olan üreticilerin, yani Türkiye’de gübre
üreten tüm şirketlerin, bu şirketle olan ticari ilişkilerinde titiz davranmaları ve
mümkün olduğu takdirde yaptırım uygulamaları konusunda uzlaşmaya
vardıklarının göstergesidir.

Keza, İGSAŞ’ın 25.11.1998 tarihinde, yani 2.9.1998 tarihindeki Dernek
toplantısından yaklaşık iki buçuk ay sonra aldığı 486 sayılı Yönetim Kurulu
Kararı’nın 9’uncu maddesi dikkat çekicidir. Karar’da; 2340

"Ost Olgun Dış Tic. A.Ş.’nin, T.T.K.K. Merkez Birliği, T. Şeker Fabrikaları, Tigem,
Tariş, Antbirlik vb. kuruluşların açtığı ihalelere iştirak ettiğini, aynı ihalelere katılan
Şirketimizle, iç pazarda fiyat kırarak bayilerimizle rekabet ettiğini, bu tutumlarıyla
Şirketimize ve bayilerimize zarar verdiğini beyan etmiştir.

Satınalma Malzeme İkmal Yönetmeliği’nin 2.23.4 Satıcı veya firmalara boykot
maddesinde “Sözünde durmayan, işini geciktirmeyi alışkanlık haline getiren,
piyasadaki fiyat hareketlerinden yararlanmak amacıyla sipariş hükümlerini yerine
getirmemekte direnen satıcı ve firmalarla ticari ilişkiler tamamen kesilir. Bu konuda 2350
karar verme yetkisi, satınalmayı onaylayan makama aittir.” hükmü mevcuttur.

Söz konusu Yönetmelik hükmü satınalınacak mal ve hizmet alımları ile ilgili
olmasına rağmen Şirketimizin ihtiyacı olan gübre ve gübre hammaddelerinin
satınalınmasına ilişkin yapılan ihalelerine iştirak eden Ost Olgun Dış Tic. A.Ş.’nin
07-62/738-266
50
bu tutum ve davranışı nedeniyle kara listeye alınmasını, 23.11.1998 – 23.11.1999
tarihleri arasındaki gübre ve gübre hammaddeleri ihalelerine iştirak
ettirilmemesini, bu hususu da karar istihsali için konunun Yönetim Kurulu’nun
onayına sunulmasını….” denilmektedir.
2360
Bu kararla İGSAŞ, Ost Olgun firmasının, toplu satış ihalelerine girmesi ve fiyat
kırarak İGSAŞ bayileriyle rekabet etmesi nedeniyle 23.11.1998 – 23.11.1999
tarihleri arasında kara listeye alınmasına karar vermiştir. Kara listeye almanın
yaptırımı olarak da, mamul gübre ithalatının yanısıra gübre ham madde ve
aramaddesi ithalatı da yapan ve bu hammadde ve ara maddelerin en büyük
müşterisi gübre üreticileri olan Ost Olgun firmasının, 1 yıl süreyle İGSAŞ’ın gübre
ve gübre ham maddesi ihalelerine katılmasının engellenmesi karara bağlanmıştır.

Raportörlerce İGSAŞ’ta bulunan 7.10.1999 tarihli iç yazışma belgesinde,
İGSAŞ’ın 486/9 sayılı Yönetim Kurulu Kararı hatırlatılarak, Ost Olgun’un kara 2370
listeye alınma gerekçelerinin devam edip etmediğinin araştırılması istenmekte,
8.10.1999 tarihli iç yazışmada ise;

“Söz konusu firma, bir dağıtıcı kuruluş olarak Türkiye çapında oluşturduğu
bayiliklerle Kuruluşumuzla piyasada yoğun bir rekabet içerisinde gübre
pazarlamaya devam etmektedir. Bugünlerde bayilerimizden aldığımız
duyumlarda; Hatay ve civarındaki İGSAŞ bayilerine 40.000.000 Tl/ton CİF fiyatla
T. üre gübresi vermeyi teklif etmektedir.

Yine aynı firma; şirketimizin de katıldığı T. Şeker Fabrikalarının, Ekim 2000 yılı için 2380
açmış olduğu 76.370 ton (+/-%20) T. üre ve 91.000 (+/-%20) ton (12.30.12)
Kompoze Gübre ihalesine de (son teklif verme 04.10.1999) teklif verdiği
öğrenilmiştir.

Yukarıda arz edildiği üzere; söz konusu firma kuruluşumuzla gerek ihalelerde,
gerek ise bayileri kanalıyla bayilerimizle, iç piyasada yoğun bir şekilde rekabet
ederek fiyat kırmakta ve kuruluşumuza zarar vermektedir.

Bu bağlamda; söz konusu şirketin kara listeye alınma gerekçeleri devam
etmektedir.” ifadeleri yer almaktadır. 2390

İGSAŞ’ın müdürlükleri arasındaki bu yazışmalardan ise, İGSAŞ’ın Yönetim Kurulu
Kararı’nın bir yıl süreyle uygulandığı ve kara listeye alınma gerekçelerinin devam
edip etmediğinin araştırıldığı, sonuçta da söz konusu gerekçelerin devam ettiğinin
tespit edildiği anlaşılmaktadır.

İGSAŞ’ın, yukarıda bahsedilen 2.9.1998 tarihli GÜD toplantısında, üreticiler
arasında ithalatçılarla ilgili olarak yaptıkları anlaşmadan iki buçuk ay sonra bir
ithalatçı firmayı kara listeye almasının, GÜD üyesi kuruluşların ithalatçılara karşı
belirledikleri ortak politikanın uygulandığının göstergesi niteliğinde olduğu açıktır. 2400

Raportörlerce İGSAŞ’ta yapılan yerinde inceleme sırasında alınan el yazısıyla
“Üre Üreticileri” başlığı konulmuş olan diğer bir belgedeki;

07-62/738-266
51
“…İGSAŞ, TÜGSAŞ dağıtıcı kuruluşlarla ilişkiler gözden geçirilecek ve
bayilerimize mal satmaları önlenecek. İhalelere girmelerinin önlenmesi...”

ifadeleri de; ithalatçıların, üreticilerin bayilerine mal satmasını ve toplu satış
ihalelerine girmesini engellemeye yönelik faaliyetlerini kanıtlar mahiyettedir.
2410
Ayrıca, raportörlerce Toros Gübre’den alınan “Bölge Müdürleri ve Satış
Temsilcileri Toplantı Notları, 13-14 Ocak 2000” başlıklı belgede şu ifadeler yer
almaktadır:
“….
- GÜBRETAŞ’tan 2800 ton TSP alıp 800 ton CAN verdik. Dışarıdan ithalatı
önlemek için içerdeki üreticiler, kendi aralarında bu tür mübadelenin yararlı
olacağı konusunda fikirbirliğine vardılar.
….”

Bu belgede, üreticiler birbirlerinden gübre alışverişi yapmalarının esas amacının 2420
ithalatı önlemek olduğunu ifade etmişlerdir.

Raportörlerce TÜGSAŞ’ta bulunan bir belgede, GÜD’de yapılan bir toplantının
notlarına yer verilmekte ve aynen,

“Bu ülkelerden yapılacak ithalata kota, fon, antidamping vergisi uygulatabilir
miyiz? İthalatçı kuruluşları destek kapsamından çıkartabilir miyiz?”

ibareleri yer almaktadır. Bu belge, üreticilerin, kendileri dışındaki ithalatçıların
faaliyetlerini zorlaştıracak mevzuat değişiklikleri yaptırmaya yönelik amaçlarının 2430
varlığını göstermesi açısından dikkat çekicidir.

Yukarıda yer alan belgelerden anlaşıldığı üzere; gübre üreticilerinin ithalatçıların
bayi ve toplu gübre alım ihalelerindeki ticari faaliyetlerini daraltmaya yönelik genel
bir uzlaşma içerisinde oldukları görülmektedir. Gübre üreticilerinin bu eylemlerinin
arkasında yatan sebep, gübre sektöründeki pazar paylarının azalmasına engel
olma çabasıdır. Üreticilerin, Türkiye gübre ithalatında en büyük pazar payına,
güçlü dağıtım ağlarına, soruşturmanın yapıldığı dönemde destekleme ödemelerini
ithalatçılardan farklı olarak üç-dört ay önce avans şeklinde almalarından
kaynaklanan finansal avantajlara sahip olmaları nedeniyle, ithalatçıların bayi 2440
pazarında ve toplu satış ihalelerinde faaliyetlerini zorlaştırmaya yönelik
işbirliklerini gerçekleştirmelerinin zor olmadığı sonucuna ulaşılabilir.

Sonuç itibarıyla; 2.9.1998 tarihinde gübre üreticilerinin Dernek’te yaptıkları toplantı
notlarından, ithalatçıların faaliyetlerinin zorlaştırılması hususunda anlaştıkları
sonucuna ulaşılmıştır. Bu anlaşmadan iki buçuk ay sonra, İGSAŞ’ın bir ithalatçı
firmayı kara listeye alması da, bu toplantıda gübre üreticilerinin aldığı karar
çerçevesinde, ithalatçıların faaliyette bulunmalarını zorlaştırmaları yönünde
yapılan anlaşmanın uygulandığına ilişkin bir gösterge olarak kabul edilmiştir. Bu
çerçevede; Toros Gübre, BAGFAŞ, Ege Gübre, GÜBRETAŞ, İGSAŞ ve 2450
TÜGSAŞ’ın, 1998 yılında, rakip konumundaki ithalatçı kuruluşların faaliyetlerini
zorlaştırmaya yönelik olarak anlaşmak suretiyle 4054 sayılı Kanun’un 4 üncü
maddesini ihlal ettikleri sonucuna ulaşılmıştır.

07-62/738-266
52
I.2.4. BİLGİ DEĞİŞİMİ

I.2.4.1. Gübre Üreticilerinin Birbirleriyle Doğrudan Yaptıkları Bilgi Alış Verişi

Dosya mevcudunda yer alan bilgi ve belgelere göre; gübre üreticisi şirketler, GÜD
aracılığıyla bazı bilgilere ulaşmalarının yanısıra birbirlerine doğrudan fiyat 2460
bilgilerini, TKK ihalesi öncesi teklif mektuplarını, ihalelerde uygulanacak standart
satış koşullarını göndermektedirler.

İlk olarak, 15.10.1996 tarihli "Gübre Üreticileri Derneği Üyelerinin Standart Satış
Şartnamesi Taslağı-II.Aşama" başlıklı yazıda ,

".....
2- Bayi pazarında,

- kuruluşların ilan ettiği fiyatlara sadık kalarak, fiyat değişikliklerinden birbirlerini 2470
haberdar etmesi,
...

hususları benimsenmiştir..”

denilmiştir. 15.10.1996 tarihli bu belgede, üreticilerin ilan ettikleri fiyatlara sadık
kalması istenmiş, fiyat değişikliklerinden diğer üreticilerin haberdar edilmesi
kararlaştırılmıştır.

Önaraştırma ve soruşturma dönemlerinde raportörlerce yapılan yerinde 2480
incelemelerde elde edilen bazı belgeler, üretici kuruşların birbirlerine fiyat
listelerini aynı gün birbirlerine göndererek bilgi değişiminde bulunduklarını
doğrulamaktadır. Raportörlerce elde edilen söz konusu belgeler aşağıda
sunulmuştur:

- Ege Gübre Sanayii A.Ş Genel Müdürü Bülent Çakın tarafından, Toros Gübre
Genel Müdürü Esin Gökan’a gönderilen 9 Eylül 1998 tarihli 2 sayfalık bir faksta,
TÜGSAŞ’a bağlı Kütahya Gübre Sanayii A.Ş’nin 9 Eylül 1998 tarihinden itibaren
geçerli gübre fiyatlarını gösterir liste bulunmaktadır.
2490
- TÜGSAŞ’da bulunan 1998 yılına ait iki belgede , BAGFAŞ’ın kimyevi gübre satış
fiyatlarının ayrıntılı bir şekilde yer aldığı görülmektedir. Ancak, belgenin en altında,
“BAGFAŞ Gn. Md. Yard.cısı Sayın Müfit Özer’le yapılan görüşmede alınmıştır.”
denilmektedir. Benzer şekilde diğer belgede de BAGFAŞ Genel Müdür Yardımcısı
Müfit Özer’den TÜGSAŞ yetkilisinin aldığı BAGFAŞ’ın satış fiyatları görülmektedir.

- Toros Gübre Genel Merkezi’nde bulunan, GÜBRETAŞ’ın Toros Gübre’ye
hitaben yazdığı 1.11.1999 tarihli yazısı ekinde 1.11.1999 tarihli 10 çeşit gübrenin
bayiye satış fiyat listesi yer almaktadır.
2500
- Toros Gübre Genel Merkezi’nde bulunan, GÜBRETAŞ’ın Toros Gübre’ye
hitaben yazdığı 29.11.1999 tarihli yazısı ekinde 29.11.1999 tarihli 10 çeşit
gübrenin bayiye satış fiyat listesi yer almaktadır. Üretici kuruluşlar arasında,
zaman zaman gübre alış verişi gerçekleşmektedir. Üreticiler bu alışverişe ilişkin
07-62/738-266
53
olarak birbirlerine, satacakları ürünün fiyatlarını göndermektedirler. Ancak Toros
ve GÜBRETAŞ arasındaki iletişimde görüldüğü üzere ürün sayısının çokluğu, yani
sadece satacakları ürünün yanısıra tüm ürünlerin fiyatlarının birbirlerine
gönderilmesi, amacını aşan bir uygulamadır. Bu durumda rakipler arasında
birbirlerinin satış fiyatları konusunda bilgi değişimi gerçekleşmektedir.
2510
- TÜGSAŞ Genel Merkezi’nde bulunan Toros Gübre başlıklı, 12.5.2000 (Cuma)
tarihli belgede ise;

“Mehmet SADIKOĞLU

PAZARTESİNDEN GEÇERLİ OLMAK ÜZERE,” yazısının altında Toros Gübre’nin
11 çeşit gübresinin bayi satış fiyat listesi yer alması, üreticilerin ileri tarihlerde
yürürlüğe girecek olan satış fiyatlarını birbirlerine gönderdiklerinin kanıtı
niteliğindedir.
2520
- İGSAŞ Genel Müdür Yardımcısı Yavuz Tütüncü'nün iş ajandasında, aşağıda yer
verilen not tespit edilmiştir:

“Gübrelere zam. Toplantıda gübre üreticileri dile getirirler.”

Yavuz Tütüncü’ye ait bir başka notta ise, "Toros zam kokusunu almış. TÜGSAŞ
zam konusunu benle görüştü (Ahmet Bey)" ifadesi yer almaktadır

Yukarıda yer verilen belgeler, birbirlerine rakip konumda olan gübre üreticilerinin
birbirlerine fiyat bilgilerini göndererek veya fiyatları konuşarak bilgi değişiminde 2530
bulunduğunu kanıtlar mahiyettedir.

15.10.1996 tarihli anlaşmadaki, gübre üreticilerinin birbirlerine fiyat bilgilerini
göndermelerine yönelik hükmün, bilgi değişimini sağlamaya yönelik olduğu açıktır.
Aynı pazarda faaliyette bulunan teşebbüslerin fiyat değişimlerinden birbirlerini
haberdar etmelerine yönelik bu hüküm sonuçları itibarıyla rekabeti kısıtlayıcı
niteliktedir.

Gübre üreticilerinin Dernek’te yapılan toplantılar aracılığıyla, Derneğe gönderilen
bilgiler aracılığıyla veya doğrudan birbirlerine gönderdikleri bilgiler aracılığıyla 2540
gerçekleştirdikleri bilgi değişimi, gübre pazarını şeffaf bir yapıya kavuşturmakta;
bu durumda rakiplerin gelecekteki rekabetçi davranışları konusundaki belirsizlik
ortadan kalkmakta ve rekabet ihlallerinin gerçekleşmesi için uygun bir ortam
hazırlanmaktadır.

I.2.4.2. GÜD Bünyesinde Gerçekleştirilen Bilgi Değişimi

Teşebbüs birlikleri, üyesi olan şirketlerin tecrübelerini, uzmanlıklarını
paylaşılabileceği bir ortam yaratmak amacıyla kurulmaktadır. Şirketler bilgilerini
paylaşarak teknolojilerini geliştirme, sektördeki kalite standardını artırma, büyük 2550
ölçekli organizasyonun avantajlarından faydalanma gibi nedenlerle teşebbüs
birliklerine katılmış olabilirler. Diğer yandan teşebbüs birlikleri, rekabete duyarlı
bilgilerin değişimine aracılık ederek bilgi değişimine ortam hazırlama riski
taşımaktadır. Aynı pazardaki şirketler arasında yapılan ticari toplantılar ve bilgi
07-62/738-266
54
değişimi, rakiplerin geleceğe ilişkin kararlarını daha tahmin edilebilir kıldığından ve
uygun fiyat seviyelerine göre ortak ana hatlar sağladığından oligopolistik fiyat
ayarlamasını kolaylaştırabilir.

Dosya mevcudundaki bilgilere göre, sektörde, bilgi değişiminin sağlanmasında
GÜD’ün önemli bir yeri vardır. GÜD merkezli bilgi değişimi, Dernek toplantıları, 2560
aylık istatistik bülten oluşturulması ve diğer kuruluşların istediği bilgilerin
gönderilmesi amacıyla Derneğe gönderilen bilgiler yoluyla gerçekleşmektedir.

Gübre üreticisi şirketlerin genel müdürlerinin katılımıyla GÜD’de düzenli olarak
Yönetim Kurulu toplantıları düzenlenmektedir. Toplantıların bazıları şirketlerin
genel merkezlerinde yapılmaktadır. Bu toplantılarda, aşağıda yer alan toplantı
gündemlerinden de anlaşılacağı üzere, sezon değerlendirmesi, arz-talep durumu,
satış politikaları, fiyatlar, maliyetler, satış sistemleri gibi pazara ilişkin ve şirketlere
yönelik konularda görüşmeler yapılmaktadır. Özellikle 1992 yılı Nisan ayında
yapılan toplantı kararı (142 no’lu karar) dikkat çekicidir. Bu toplantıda, “üretim 2570
dengesinin, kapasite kullanımının maksimum düzeyde tutulabilecek şekilde, pazar
payları, maliyetler ve bayiler için standart oluşturulması hususlarında…”
GÜBRETAŞ haricindeki üretici kuruluşların yöneticilerinin katıldığı bu toplantıda,
pazar payları, maliyetler ve bayiler konusunda bir çalışma yapılması
kararlaştırılmıştır. Rekabet ortamında piyasada kendiliğinden oluşması gerekli
olan bu konularda standart oluşturma çabası, altı tane üretici şirketin bulunduğu,
dolayısıyla yoğunlaşmanın fazla olduğu gübre pazarında, rakiplerin davranışları
konusunda gelecekteki belirsizlikleri ortadan kaldıracak niteliktedir.

Derneğin daha sonra yapılan diğer toplantı gündemlerindeki konular da 1992 2580
yılındaki bu toplantı gündemine benzerdir. Derneğin;

6.5.1996 tarihindeki toplantısının gündeminde, “Sonbahar sezonunda gübre
tedariki, kompoze ve DAP gübrelerinde arz-talep durumu,…”,

13.11.1996 tarihindeki toplantısının gündeminde ise, “Sonbahar sezonu gübre
arz-talep durumunun ve fiyatların görüşülmesi,” yer almaktadır. Görüldüğü üzere,
pazarın arz-talep durumu ve fiyatlar gibi rekabete duyarlı ve piyasada
kendiliğinden oluşması gereken konular, rakipler arasında yapılan toplantıların
gündemini oluşturmaktadır. 2590

Dosyada yer alan bilgilerde Derneğin 1997 ve 1998 yıllarındaki bazı kararlarına
bakıldığında, gündemlerin içeriğinin benzer olduğu görülmektedir. Derneğin 1997
ve 1998 yılındaki bahse konu kararları aşağıdaki gibidir:

28.4.1997 tarih ve 212 sayılı Karar:
“… İlkbahar ve Sonbahar Gübreleme Sezonları hakkında görüş teatisinde
bulunularak ve bu hususun ileride yapılacak toplantılarda tekrar görüşülmesine,..”

16.6.1997 tarih ve 213 sayılı Karar: 2600
“…1997 yılı Sonbahar Gübre Sezonu sektörün arz ve talep durumu, tedarik
programları ve benzeri yönlerden incelenerek bu husustaki çalışmaların
sürdürülmesine,..”

07-62/738-266
55
10.07.1997 tarih ve 214 sayılı, 22.08.1997 tarih ve 215 sayılı tek maddelik aynı
içerikli Karar:
“… 1997 yılı Sonbahar Gübre Sezonu sektörün arz ve talep durumu, tedarik
programları ve benzeri yönlerden incelenerek, Türk çiftçisinin bu dönemde
gübresiz kalmaması için elden gelen tüm tedbirlerin alınmasına devam
edilmesine, ” 2610

10.03.1998 tarih ve 223 sayılı Karar:
“1998 yılı ilkbahar gübre sezonu’nun genel bir değerlendirmesi yapılmış, bu arada
daha önceki destekleme sistemi sebebiyle çiftçiye yapılan ödemenin
tamamlanması, desteklemede avans sisteminin uygulanması ve iklim şartlarının
etkisiyle gübre talebinde hissedilir bir artış gözlendiği, bu trendin önümüzdeki
aylarda da devam etmesi halinde gübre tüketiminde önemli bir yükselme
olabileceği hususu görüşülmüştür. …”

02.09.1998 tarih ve 230 sayılı Karar: 2620
“…1998 Sonbahar Gübre Sezonunun genel bir değerlendirmesi yapılarak bu
husustaki çalışmaların devam ettirilmesine,…”

Görüldüğü üzere Dernek kararlarında, “gübreleme sezonu”, “sektörün arz-talep
durumu, tedarik programı”, “sezonun genel değerlendirmesi” ifadeleriyle yer alan
bu toplantılarda, üreticilerin genel müdürleri seviyesinde piyasa şartları hususunda
görüşmeler yapıldığı anlaşılmaktadır. Sektördeki arz durumunun konuşulması,
üretilen ve ithal edilen gübrelerin miktarının bilinmesi ile mümkün olabilecektir. Bu
durumda, üretimin tamamını, ithalatın ise çok büyük bir bölümünü gerçekleştiren
üreticilerin, kendi üretim, ithalat bilgilerini birbirleriyle paylaştıkları sonucuna 2630
ulaşılabilecektir.

Bilindiği üzere oligopol pazarlarda rakipler, satıcı sayısının az olması nedeniyle,
rakiplerinin pazar davranışlarını takip ederek kendi pazar stratejilerini
belirleyebilmektedirler. Ancak rakiplerin biraraya gelip, pazar hakkında bilgi alış
verişinde bulunmaları halinde belirsizlikler ortadan kalkacak, rekabeti
sınırlandırabilecek bir zemin oluşacaktır.

Önaraştırma ve soruşturma süreçlerinde raportörlerce elde edilen belgelerden de
anlaşıldığı üzere, gübre üreticisi şirketlerin üst düzey yöneticilerinin katılımıyla 2640
GÜD’de gerçekleştirilen toplantılarda, fiyat tespiti, pazar paylaşımı gibi rekabet
ihlallerinin gerçekleştirilmesine zemin oluşturabilecek bilgi değişimi, yıllar boyunca
devam etmiştir.

GÜD’de yapılan toplantıların niteliği incelendikten sonra, bu aşamada Derneğin
yapısına bakmak yerinde olacaktır. Derneğin personeli olarak Dernek Genel
Sekreteri (Fevzi Gönen), bir sekreter ve bir hizmetli bulunmaktadır. Derneğin asıl
işlevini ise, gübre üreticisi şirketlerin genel müdürleri seviyesinde katılımın
gerçekleştiği Yönetim Kurulu Toplantıları yerine getirmektedir. Bu yapı Derneği,
gübre üreticisi şirketlerin düzenli olarak toplanıp, rekabete duyarlı konularda da 2650
bilgi değişiminde bulunduğu bir konuma getirmektedir.


07-62/738-266
56
I.2.4.3. GÜD’e Gönderilen Bilgiler Aracılığıyla Bilgi Değişimi

Gübre üreticisi şirketler GÜD’e, aşağıda yer verilen bilgileri gönderdiklerini
Rekabet Kurumu’na bildirmişlerdir:

1) Ege Gübre;
2660
- Her ayın 20’sine kadar aylık stok cetvellerini, il bazında bayiye gübre sevk
icmallerini, dağıtıcı kuruluşlara yapılan satışların icmallerini, aylık gübre satış
fiyatlarıni, aylık toplu satış rakamlarını ve 3 aylık tahmini üretim ve tedarik
miktarlarını,
- Her ayın 10’una kadar gerçekleşen üretim, tedarik, ve stok miktarlarını,
- Ay içerisinde bayiliği biten veya yeni bayi olanların adres ve ünvanlarını (varsa
takip eden ayın ilk haftasında),

GÜD’e göndermektedir.
2670
2) TÜGSAŞ;

- Aylık üretim durumu,
- Aylık satış durumu,
- Yıllık üretim durumu (tahmini),
- Yıllık hammadde ve aramadde ithalat gerçekleşmesi,
- Yıllık hammadde ve aramadde kullanım gerçekleşmesi,
- Yıllık gübre hammaddeleri üretim gerçekleşmesi,

bilgilerini GÜD’e gönderdiğini ifade etmiştir. 2680

3) İGSAŞ GÜD’e, aylık gerçekleşen tedarik, üretim ve satış tablolarını, ayrıca üç
aylık üretim ve ithalat programlarını göndermektedir.

4) Toros Gübre raportörlere verdiği bilgilerde ,“Gübre Üreticileri Derneği’ne her ay
üretim ve satış miktarları bildirilmektedir.” ifadesi yer almıştır.

5) GÜBRETAŞ tarafından gönderilen yazıda, gübre cinsi bazında üretim, bayi
satış ve kurum satışlarını gösteren 2000 yılı Ağustos ayında Derneğe gönderilen
bir sayfalık bir tablo yer almaktadır. Bu tablonun dip notunda ise “ NOT; RAPOR 2690
AYLIK OLARAK GÜBRE ÜRETİCİLERİ DERNEĞİNE GÖNDERİLMEKTEDİR. BU
BİLGİLER TARIM BAKANLIĞINA GÖNDERİLEN RAPORLARDA DA
MEVCUTTUR.” denilmektedir.

6) BAGFAŞ, GÜD’e aylık üretim, tüketim, stok raporlarını ve ayrıca bayi değişiklik
bilgilerini göndermektedir.

Görüldüğü üzere, üretici kuruluşların üretim, tedarik (ithalden veya başka
kuruluşlardan hammadde, aramadde ve mamul tedariki), her türlü satış, stok, 3
aylık tahmini üretim ve tedarik miktarları ve satış fiyatlarını düzenli olarak GÜD’e 2700
gönderdikleri anlaşılmaktadır. 3 aylık tahmini üretim ve tedarik miktarları, üretilen
gübrelere, üretimden 3 ay önce verilen destekleme avanslarının hesaplanabilmesi
için Tarım Bakanlığı’na iletilmek üzere Derneğe gönderilmektedir. Üretim, satış ve
07-62/738-266
57
kapasite kullanım oranları bilgileri ise aylık istatistiki bültenlerde yer alması
amacıyla gönderilmektedir.

GÜD’e gönderilen bilgiler, başlıca iki ana başlık altında toplanabilir. Bunlar; GÜD
tarafından yayınlanan aylık istatistiki bültenlerde yer alması amacıyla ve Tarım
Bakanlığı, Hazine Müsteşarlığı, TKK gibi kuruluşlara göndermek amacıyla gübre
üreticisi şirketlerin GÜD’e gönderdikleri bilgilerdir. 2710

I.2.4.3.1. İstatistiki Bültenlerde Kullanılmak Üzere GÜD’e Gönderilen Bilgiler

GÜD, üretici şirketlerin, aylık ve kümülatif üretimlerini, kapasitelerini ve kapasite
kullanım oranlarını, aylık ve kümülatif gübre satış miktarlarını içeren bilgileri aylık
istatistiki bülteninde yayınlamaktadır. Ayrıca 3 aylık gübre ithalat ve ihracat
miktarları da ürünler bazında bu istatistiklerde yer almaktadır. Dernek bu bilgilerin
bir kısmını Tarım ve Köyişleri Bakanlığı’ndan, bir kısmını da üretici şirketlerden
istemektedir. Dernek, üretici şirketlerden istenecek bu bilgilerin içeriği ve usulüne
ilişkin düzenlemeleri de kararlarıyla sağlamaktadır. Raportörlerce yapılan yerinde 2720
incelemeler sırasında bu bilgilerin üreticilerden toplanması hakkında elde edilen
Dernek Kararları ve yazışmalar aşağıda sunulmuştur:

Derneğin 25.8.1993 tarih ve 159 sayılı Yönetim Kurulu Kararı’nda, “Dernekçe
yayınlanan Aylık İstatistiki Bilgiler Bülteni bazı sayfa formatlarında değişiklik veya
bazı ilaveler yapılması hususundaki üyelerimiz teklifleri görüşülerek, Bülten’de
ayrıca yer alacak sayfada her üretici – dağıtıcı kuruluşun birbirlerine yaptıkları
satışlar + toptan satışlar + bayiye yapılan satışlar + ihracatına aylık ve kümülatif
olarak yer verilmesine ve üretici dağıtıcı kuruluşlarca her aya ait bu bilgilerin
müteakip ayın 20 nci gününe kadar Derneğe bildirilmesine,” denilerek, üretici 2730
kuruluşların yaptıkları tüm satış bilgileri ve ihracat bilgilerinin bültende yer alacağı
ve bu bilgilerin müteakip ayın 20’sine kadar Derneğe bildirileceği karara
bağlanmıştır.

Derneğin 16.10.1996 tarih ve 202 sayılı Yönetim Kurulu Kararı’nda ise; “Üye
Kuruluşlarca, bir önceki aya ait üretim, toptan satışlar, bayi satışları ve ihracatla
ilgili bilgilerin içinde bulunulan ayın ilk on günü içersinde, Dernek Merkezi’ne
ulaştırılmasına ve Aylık İstatistiki Bülten’de yer alan ve o ay toplam satışları ile o
ay sonu kümülatif satışları gösteren tablolara, bu türlü satışların teker-teker
toplamını belirtilen bir sütunun eklenmesine,” denilerek üretici kuruluşların üretim, 2740
toptan ve bayi satışları, ihracat bilgilerinin ertesi ayın 10’una kadar Derneğe
bildirilmesine karar verilmiştir. Böylece bu bilgilerin, önceki tarihlerden daha erken
gönderilmesi sağlanmıştır.

Bu aşamada, üreticilerden toplanan bilgilerin, Derneğe gönderilme usulü ve içeriği
hakkında raportörlerce GÜD Genel Sekreteri Fevzi Gönen’le yapılan görüşme
tutanağındaki bilgilere yer verilmesi yararlı olacaktır. 19.4.2001 tarihinde yapılan
söz konusu görüşme tutanağında şu ifadeler yer almaktadır :

“ Dernek olarak, gübre üreticisi kuruluşlardan aylık olarak üretim, satış rakamlarını 2750
istiyoruz. Bir önceki ayın rakamlarını ertesi ayın sonuna kadar Derneğe
ulaştırmalarını istiyoruz. Üç ayda bir ithalat ve ihracat rakamlarını üretici
kuruluşlardan göndermelerini isteriz. Tarım Bakanlığı’ndan da aylık olarak üretici
07-62/738-266
58
kuruluşların tüketim rakamlarını alırız. İthalat miktarlarının teyidi için Tarım
Bakanlığı’ndan istiyoruz. Bu bilgileri aylık bültenlerle yayınlarız. Gübre üreticisi
şirketlerin fiyat bilgileri bize gönderilmez. Bizim böyle bir talebimiz yoktur, şirketler
de göndermezler. Üretici şirketler diğer üreticilere olan satışlarını, kooperatiflere
yaptıkları satış bilgilerini aylık olarak bize gönderiyorlar. Bayilere yaptıkları
satışları da Tarım Bakanlığı’ndan istiyoruz.
2760
Üretici kuruluşlar bayiliğini kabul ettikleri kişileri ve bayiliği sona eren kişileri bize
bildirirler. Biz de diğer üretici kuruluşlara bildiririz. Bayiliklerde olan değişikliklerin
bildirilme sebebi, bir bayinin 3-4 şirketin bayisi olmasının istenmemesi olabilir.

Yukarıda bahsi geçen bilgiler dışında, üretici kuruluşlardan aylık veya 3 aylık gibi
dönemler halinde istenen veya üretici kuruluşlar tarafından Derneğimize
gönderilen bilgi ve belge bulunmamaktadır.….”

Dernek, üreticilerden topladığı üretim, tedarik (ithalden veya başka kuruluşlardan
hammadde, aramadde ve mamul tedariki), her türlü satış, stok, 3 aylık tahmini 2770
üretim ve tedarik miktarları ve satış fiyatları bilgilerinden, gerçekleşen üretim, satış
miktarlarını ve kapasite kullanım oranlarını aylık olarak; ithalat ve ihracat
miktarlarını ise 3 aylık toplamlar halinde üretici kuruluşlar bazında hazırladığı
istatistiki bültenlerde yayınlamaktadır.

Üretici şirketler, her ay yeni bayilik verdikleri ve bayiliği iptal olan bayilerin isimleri
ve adreslerini de Derneğe göndermektedirler. Bu durumun sebebi, raportörlerce
yerinde incelemeler sırasında üreticilere ve ilgili kişilere sorulmuş ve cevap olarak
bazı gerekçeler öne sürülmüştür. Bu gerekçelerden biri, destekleme ödemeleri
sırasında bazı bayilerin yolsuzluklara karışması nedeniyle bu bayilere karşı 2780
dikkatli olunması için bayiliği iptal edilen bu kişilerin diğer üreticilere de
duyurulması olarak ifade edilmiştir.

I.2.4.3.2. Başka Kuruluşlara Gönderilmek Üzere GÜD’e Gönderilen Bilgiler

Gübre üreticisi şirketler, bazı bilgileri Tarım Bakanlığı, Hazine Müsteşarlığı,
TKKMB gibi kuruluşlara gönderilmek üzere GÜD’e göndermektedirler.

Gübre sektöründeki üretici ve dağıtıcı kuruluşlar tarafından gerçekleştirilen bir
önceki ay satış, ithalat, ihracat miktarları, ay ortalarında Dernek tarafından Tarım 2790
ve Köyişleri Bakanlığı’ndan istenmektedir. Tarım ve Köyişleri Bakanlığı tarafından
bu bilgilerin istendiği ayı takip eden ay ortası veya sonunda ise ekli tablolar
halinde bu bilgiler gönderilmektedir. Bu bilgiler aylık istatistiki bültenlerde
yayınlanmaktadır.

Ayrıca her üretici kuruluş, şirketine ait 3 aylık tahmini üretim ve satış miktarlarını
Derneğe göndermekte; Dernek de bu bilgileri, üretici kuruluşlara ödenecek
destekleme avanslarının hesaplanabilmesi için Hazine’ye ulaştırılmak üzere Tarım
Bakanlığı’na göndermektedir.
2800
Raportörlerce yapılan yerinde incelemeler sırasında bulunan bazı belgelerden;
Dernek ile TKKMB arasında yapılacak bir görüşme için 12.3.1998 tarihinde Toros
Gübre’den, ürettikleri tüm gübre çeşitlerinin bayiye satış cari fiyatlarının istendiği
07-62/738-266
59
tespit edilmiştir. Toros Gübre, Derneğe 12.3.1998’de fiyatlarını bildirmiştir.
Derneğin BAGFAŞ Toros Gübre, ve Ege Gübre’ye gönderdiği 13.3.1998 tarihli
yazılardan ise; üreticilerden toplanan o günkü bayiye satış fiyatlarının, Dernek
tarafından tek bir tablo haline getirilerek 13.3.1998 tarihinde, yani ertesi gün,
tekrar tüm üretici kuruluşlara gönderildiği anlaşılmıştır. Böylece tüm üretici
kuruluşlar, rakiplerinin bir önceki günkü fiyatlarını Dernek aracılığıyla öğrenmiştir.
2810
Yukarıda bahsedilen, üreticilerin Derneğe, istatistiki bültenlerin oluşturulması ve
başka kuruluşlara gönderilmesi amacıyla gönderdikleri ve sonunda üreticilerin
öğrendiği bu bilgiler, rekabete duyarlı bilgilerdir. İstatistik bültenlerde yer alacak
bilgiler, bu değerlerin gerçekleştiği aydan bir buçuk ay sonra yayınlanmaktadır. Bu
bilgilerin her üretici bazında yayınlanması, rakiplerin birbirlerinin üretim, satış
miktarlarını öğrenmesini; dolayısıyla rakiplerin durumunu ve pazarda
gösterecekleri davranışların tahmin edilebilirliğini sağlamaktadır. Böylece pazar
şeffaf bir yapıya kavuşturulmaktadır.

Derneğin işlevlerini tek başına yerine getirebilecek bir yapıya sahip olmaması, ana 2820
işlevlerini üreticilerin genel müdürlerinden oluşan Yönetim Kurulu tarafından
gerçekleştiriliyor olması, bu bilgilerin üreticiler tarafından da öğrenebileceği
sonucunu da beraberinde getirmektedir. Nitekim, TKK ile yapılacak görüşmeler
için üreticilerden toplanan bayiye satış cari fiyatları, bir gün sonrasında üreticilere
fakslanarak ulaştırılmıştır. Tahmini üretim ve satış miktarlarının rakipler tarafından
öğrenilmesi, aylık istatistiki bültenden bir buçuk ay önce gerçekleşen üretim, satış
miktarlarının da biliniyor olmasıyla birlikte pazarın tam şeffaf, rakiplerin gelecekteki
davranışlarının çok kolayca tahmin edilebileceği, gizlilik ve belirsizliğin olmadığı,
dolayısıyla da rekabetçi davranışların koordinasyonunu kolaylaştıran bir yapıya
kavuşmasına neden olmaktadır. 2830

Yoğunlaşmanın fazla olduğu, oligopolistik bir piyasa yapısında olan gübre
pazarında bu tür bilgi değişimlerinin yapılması neticesinde, rekabetin oluşabilmesi
için gerekli olan gizlilik ve belirsizlik unsurları gerçekleşememektedir. Bu durum,
pazarda fiyat tespiti, pazar paylaşımı gibi rekabet ihlallerinin oluşması için uygun
bir zemin hazırlamaktadır.

Yukarıda yer verilen tespit ve değerlendirmeler ışığında,

- Gübre üreticilerinin, birbirlerine fiyat sirkülerlerini, TKK ihaleleri öncesinde teklif 2840
mektuplarını gönderdikleri veya aralarında yaptıkları telefon görüşmeleri, Dernek
toplantıları ile sağladıkları iletişimle, bilgi değişiminde bulundukları ve bu değişimin
pazardaki fiyat tespiti, pazar paylaşımı gibi rekabet ihlallerinin oluşumunu
kolaylaştıran bir zemin yarattığı,
- Gübre üreticilerinin GÜD bünyesinde yaptıkları toplantıların şirket genel
müdürleri seviyesinde yapıldığı ve bu toplantılarda , sezon değerlendirmesi, arz-
talep durumu, satış politikaları, fiyatlar, maliyetler, satış sistemleri gibi pazara
ilişkin konuların görüşüldüğü; yoğunlaşmanın yüksek olduğu oligopolistik yapıdaki
gübre sektöründe rakip konumdaki teşebbüsler arasındaki bu görüşmelerin
pazarda rekabetin oluşabilmesi için gerekli olan gizlilik ve belirsizlik unsurlarını 2850
ortadan kaldırılmasına sebebiyet verdiği

07-62/738-266
60
noktalarından hareketle; Toros Gübre, BAGFAŞ, Ege Gübre, İGSAŞ, GÜBRETAŞ
ve TÜGSAŞ’ın gerek kendileri arasında gerekse GÜD vasıtasıyla bilgi alışverişi
yoluyla rekabet koordinasyonuna yol açacak davranışlarda bulundukları sonucuna
ulaşılmıştır.

I.2.5. STANDART SATIŞ ŞARTNAMESİ

Dosya mevcudu bilgilere göre, 14.8.1996 Çarşamba günü saat 10.00'da 2860
Ankara'da Gübre Üreticileri Derneği Merkezi'nde bir toplantı yapılmış ve bu
toplantıda 200 sayılı Yönetim Kurulu Kararı alınmıştır. Bu karardaki konuya ilişkin
madde aşağıda yer almaktadır:

"…….

Daha önce 28.04.1992 gün ve 142 sayılı Yönetim Kurulu Kararı ile kabul edilen
Gübre Üreticileri Derneği Üyelerinin Standart Satış Şartları'nın günün şartlarına
uygun bir şekilde revizesi için Toros Gübre ve Kimya End. A.Ş. den Sn. Sezai
Bayraktar, Bandırma Gübre Fabrikaları A.Ş.'den Sn. Arslan Giray Albuz, Gübre 2870
Fabrikaları T.A.Ş.'den Sn. Müfit Özer, İstanbul Gübre Sanayi A.Ş.'den Sn. Sait
Sarıkabadayı, Türkiye Gübre Sanayi A.Ş.'den Sn. Aşır Çetin'in iştirakiyle kurulan
ve Ege Gübre Sanayi A.Ş.'den yaz tatili ve yoğun iş sebebiyle eleman katılımı
mümkün olmayan Teknik Komite'nin yapacağı çalışma neticesinde hazırlayacağı
metnin 09 Eylül 1996 Pazartesi Günü mesai bitimine kadar Dernek Merkezi'ne
iletilmesine, yapılacak ilk Yönetim Kurulu toplantısı Gündemi'nde yer alacak söz
konusu metnin Ankara Dernek Merkezi'nce, incelemesi için, Toplantıdan bir hafta
önce Yönetim Kurulu Sn. Başkan ve Üyelerine sunulmasına,

Dernek üyesi kuruluşların toplu satışlarda bundan böyle dolar üzerinden fiyat 2880
vermeleri, ödemelerde ise 30 günden fazla vade teklif etmemelerine, mevcudun
oybirliği ile karar verilmiştir."

Raportörlerce yapılan yerinde incelemeler sırasında elde edilen bilgiler aşağıda
sunulmuştur:

27.8.1996 tarihinde Toros Gübre binasında üretici kuruluşların tamamının katıldığı
toplantıda TÜGSAŞ temsilcisi tarafından alınan notlarda şu ifadeler
bulunmaktadır:
2890
"Üretici kuruluşlar olarak birlikte hareket etmediğimizden dolayı, ihalelerde büyük
rekabet sonucu alıcılara ucuz gübre verildiği, ….. alıcıların bu durumu fırsat
bilerek son senelerde istedikleri şartlarda gübre almak istedikleri ve ağır ihale
şartnameleri ile üreticilere gereksiz ağır cezalar tahakkuk ettirmek suretiyle
üzerimize baskı kurmaya çalıştıkları belirtilerek…….. bir an önce biraraya gelerek
tüm toplu satışlarda ortak hareket edilmesinin zaruret haline geldiği ifade edildi.

Bu nedenle Gübre Üreticileri Derneği tarafından oluşturulan çalışma grubumuz
27.08.1996 tarihinde toplanarak belirtilen hususların alıcı kuruluşların
şartnamelerinin gerekli bölümlerine monte edilmek üzere, kuruluşlarımızın 2900
haklarını koruyacak biçimde tüm toplu satışlar için standart satış şartları taslağı
hazırlanmıştır."
07-62/738-266
61

Notların devamından, gübre üreticisi kuruluşların söz konusu toplantıda standart
satış şartnamesi taslağının maddeleri üzerinde görüştükleri anlaşılmıştır. Standart
Satış Şartnamesi Taslağı'nda aşağıdaki ifadeler yer almaktadır:

"Gübre Üreticileri Derneği'ne üye kuruluşların toplu satışlarda ALICI'nın tek taraflı
dikte ettirdiği şartnamelere karşı üreticilerin mağduriyetini önleyici ve haklarını
koruyucu bir şartname taslağı geliştirmek amacıyla görevlendirilen 2910
KOMİSYON'umuz 27.08.1996 günü saat 10.30'da Toros Gübre/İstanbul Merkez
Binasında toplanmıştır. Toplantıya kuruluşları temsilen Dr. Sezai Bayraktar (Toros
Gübre), Müfit Özer (GÜBRETAŞ), Arslan G. Albuz (BAGFAŞ), Sait Sarıkabadayı
(İGSAŞ) ve Aşır Çetin (TÜGSAŞ) katılmıştır. Toplantıda tartışılarak son şekli
verilen ve Dernek Yönetim Kurulu Başkanlığına sunulmasına karar verilen taslak
aşağıda açıklanmıştır.”

11.9.1996 tarihinde Dernek Merkezi'nde yapılan toplantının gündeminde "Gübre
Üreticileri Derneği'nin Standart Satış Şartları" taslak metninin görüşülmesi yer
almaktadır. Toplantı öncesinde söz konusu taslak metin, GÜD Genel Sekreteri 2920
Fevzi G. Gönen tarafından İGSAŞ'a Dernek Sekreteri ve GÜBRETAŞ Genel
Müdürü Kemal Güven'e, Toros Gübre'den Sezai Bayraktar tarafından da, İGSAŞ'a
ve GÜBRETAŞ'a gönderilmiştir. Teknik Komite'den Sezai Bayraktar tarafından
4.9.1996 tarihinde GÜBRETAŞ, BAGFAŞ, Ege Gübre, TÜGSAŞ ve GÜD’e
gönderilen faksta, bazı düzeltmeleri içeren revize taslak metninin gönderildiği ve
eski taslak metnin iptal edilerek son şeklin dikkate alınması gerektiği ifade
edilmektedir.

11.9.1996 tarihinde saat 10.00'da Ankara'da Dernek Genel Merkezi'nde yapılan
toplantıda, 201 no'lu Yönetim Kurulu Kararı alınmıştır. Bu kararda aşağıdaki 2930
hüküm yer almaktadır:

"Teknik Komite'nin hazırlamış olduğu Gübre Üreticileri Derneği Üyelerinin
Standart Satış Şartları'nın bir defa daha Üye Kuruluşlarca tetkiki sonucunun
iletileceği söz konusu komitece hazırlanacak yeni metni havi protokolün
İstanbul'da yapılacak toplantıda Üye Kuruluşlar Genel Müdürleri tarafından parafe
edilmesine mevcudun oybirliği ile karar verilmiştir."

19.9.1996 tarihinde çalışma grubu başkanı Sezai Bayraktar tarafından diğer
üreticilere gönderilen yazıda, taslak çalışmanın Dernek Yönetim Kurulunca 2940
görüşülüp öneriler çerçevesinde gerekli düzeltmelerin yapılarak son şeklinin
verildiği belirtilerek, son görüşlerin 23.09.1996 tarihine kadar bildirilmesi
istenmiştir.

25.9.1996 tarihinde Dernek Genel Sekreteri Fevzi G. Gönen tarafından Dernek
Sekreteri A. Kemal Güven'e gönderilen yazıda, 11.9.1996 gün ve 201 sayılı
Yönetim Kurulu Kararı'nda belirtildiği üzere, Standart Satış Şartnamesi metnine
ilişkin protokolün, İstanbul'da yapılacak toplantıda üye kuruluşlar Genel Müdürleri
tarafından parafe edileceği ifade edilerek, varılan mutabakat üzerine toplantının
30.9.1996 tarihinde İstanbul'da Toros Binasında yapılacağı belirtilmiştir. 2950

07-62/738-266
62
Toros Gübre Genel Müdürü Esin Gökan'ın not defterinden alınan sayfada söz
konusu toplantıya ilişkin aşağıdaki notlar bulunmuştur:

" DERNEK TOPLANTISI 30.09.1996

1) Bu şartlar min23 şartlardır. Her ihaleye verilirken asgari bu şartlar söylenecek.
Ancak her satıcı bundan daha sıkı şartlar ileriye sürebilir.
2) Her ihaleden evvel gözden geçirilecek akaryakıt ve faiz maddeleri
3) Tonaj ve fiyat rekabete açık. Resmen yapmamakla birlikte anlaşılabiliyorsa, 2960
görüşmelere açık. Çiftçiyi ezmeyecek, ithalata cevaz vermeyecek bir fiyatta
anlaşabiliriz.
4) Kemal Gençer24 başka işi olmamasına rağmen GÜBRETAŞ ve Toros
Trakya'da fiyat kırması nedeniyle konuşulacak bir şey olmadığı için gelmiyor.
5) GÜBRETAŞ TKK ihale dışı alım yaparsa bizim yapacağımız bir şey yok.
6) İGSAŞ Panko'ya bayisi bazında satış yapıyor.
7) Ege Gübre bayilere fiyat sirküleri göndermemesinden şikayetçi. Bu protokol
yetmiyor diğer hususlarda bir bütün içinde görüşülmesi gerek.
8) Panko anlaşmaları 1 yıl ve GÜBRETAŞ 2 yıl. Yıl sonu tekrar görüşülecek.
1997 başında iskonto'da serbest kalmak kaydıyla bu şartlara uyulacaktır. 2970
9) Çaycılarda fiyat, tonaj, teminat olmadan bu şartlara uyulacaktır.
10) TKK, Tariş, Trakyabirlik için Ege kabul ediyor.
11) İbrahim Bey etap etap konuları halledelim."

El yazısıyla 30.9.1996 tarihinin atılmış olduğu protokol metninde ise şu ifadeler
yer almaktadır:

"Aşağıda imzaları bulunan gübre kuruluşları, bundan böyle toplu satış ihalelerinde
sektörün sıkıntılarını ve geçmiş ihalelerde yaşanan olayların etkisi ile ekli nottaki
hususları asgari şartname esasları olarak kabul etmeyi ve buna göre hareket 2980
etmeyi tonaj ve fiyat hususlarında serbest olmak üzere kabul etmişlerdir."

Metnin altında, TÜGSAŞ adına İbrahim Kırcı/Doğan Çetin, İGSAŞ adına Feridun
Güray/Yavuz Tütüncü, Ege Gübre adına Tugay Soyçek/Bülent Çakın, Toros
Gübre adına Erhan Öner/Esin Gökan, GÜBRETAŞ adına Osman Yılmazcan ve
BAGFAŞ adına da Kemal Gençer'in imzaları bulunmaktadır. Protokole ekli metin
ise, "Gübre Üreticileri Derneği Üyelerinin Standart Satış Şartnamesi Taslağı" dır.
Aşağıda Şartname’nin tam metnine yer verilmektedir:

“GÜBRE ÜRETİCİLERİ DERNEĞİ ÜYELERİNİN STANDART SATIŞ 2990
ŞARTNAMESİ TASLAĞI

Gübre Üreticileri Derneği’ne üye kuruluşların toplu satışlarda ALICI’nın tek taraflı
dikte ettirdiği şartnamelere karşı üreticilerin mağduriyetini önleyici ve haklarını
koruyucu bir şartname taslağı geliştirmek amacıyla görevlendirilen
KOMİSYON’umuz 27.8.1996 günü saat 10.30’da TOROS GÜBRE/İstanbul
Merkez Binasında toplanmıştır. Toplantıya kuruluşları temsilen;



23 minimum
24 BAGFAŞ Genel Müdürü.
07-62/738-266
63
Dr. Sezai BAYRAKTAR TOROS GÜBRE 3000
Müfit ÖZER GÜBRETAŞ
Arslan G.ALBUZ BAĞFAŞ
Sait SARIKABADAYI İGSAŞ
Aşır ÇETİN TÜGSAŞ

katılmıştır.

toplantıda tartışılarak son şekli verilen ve Dernek Yönetim Kurulu Başkanlığına
sunulmasına karar verilen taslak aşağıda açıklanmaktadır.
3010
1. TARİFLER

Gübre Satışlarında teslim şekilleri aşağıda açıklandığı şekilde anlaşılacaktır.

-FOT :Satıcının fabrika ve/veya deposunda kamyon üzerinde teslim
-FOB:Satıcının fabrika gemide teslim
-FOW:Satıcının fabrika vagon üzerinde teslim
-CF:Alıcının deposunda (mal bedeli ve navlun dahil) kamyon üzerinde teslim
-CIF:Alıcının deposunda (mal bedeli navlun ve sigorta dahil) kamyon üzerinde
teslim 3020

2. MİKTAR OPSİYONU
Miktar opsiyonu + - % 10 olup, ALICI’nın yetkisindedir. +%10 üzerindeki artışlar
SATICI’nın opsiyonundadır. Arttırma/eksiltme talepleri son teslim tarihinden 15
gün önce yazılı olarak bildirilmek kaydıyla ve bakiye miktar üzerinden kabul edilir.
Ek taleplerde 15 gün ilave sevk süresi verilecektir. Yer değiştirme ve iptal talepleri
en geç bir önceki ayın 25. ne kadar yazılı olarak bildirilmesi halinde dikkate
alınacaktır.

3. SÜRE OPSİYONU 3030

Teklif opsiyonları azami 20 gün olacaktır.

4. TERMİN

Gübrelerin termin programı, sonbahar ve ilkbahar alım dönemleri süresince aylara
eşit şekilde dağıtılmış biçimde olacaktır. Aylık sevk programlarının süre sonunda
tamamlanamaması durumunda 15 günlük ek süre verilecek ve gecikmeye yönelik
ceza uygulamaları 16. günden itibaren başlayacaktır.
3040
5. TESLİM/TESELLÜM

Gübreler 1. maddede belirtilen şekillerden birine göre teslim edilebilir. Ancak
ALICI’nın deposunda kamyon üzerinde teslim esastır.

ALICI’nın bir teşkilinin aylık termine göre yapılan sevkiyat bakiyelerinden 10 tonun
altındakiler iptal edilir. 10 tonun üzerindekiler bir kamyon büyüklüğüne (20 ton)
tamamlanarak sevk edilir.

07-62/738-266
64
İşin özelliği nedeniyle teslimatlar iş günleri dışında da devam edebileceğinden 3050
tatil/bayram gibi günlerde gübrelerin teslim alınmaması yoluna gidilmeyecek, bu
hallerde SATICI’dan ALICI’nın personeline fazla mesai, tatil yevmiyesi gibi bir
ödeme talep edilmeyecektir.

Sevk irsaliyelerine istinaden düzenlenen fatura miktarı ile tesellüm edilen miktar
arasında farklılık çıkması halinde, sevk irsaliyelerinin tüm nüshalarının ilgili
bölümlerinde belirtilmek ve şoför imzası alınmak kaydıyla iade faturası
düzenlenmesi yolu ile çözümlenecektir.

6. KALİTE SORUMLULUĞU 3060

Gübreler TSE standartlarına TSE standardı olmayanlar da Tarım ve Köyişleri
Bakanlığı’nca yayınlanan normlara, belirtilen toleranslar çerçevesinde uygun
olacaktır. Bunların dışında ALICI’nın önereceği spesifikasyonlar kabul
edilmeyecektir.

7. KALİTE KONTROLÜ

Gübreler istenildiği takdirde ALICI ve SATICI’nın elemanları tarafından birlikte,
çıkış noktasında kontrol ve denemeye tabi tutulabilir. Usulüne uygun olarak alınan 3070
örnekler SATICI’nın fabrikasında veya deposundaki laboratuvarlarda TSE
standartlarında belirtilen usüllere uygun olarak ALICI’nın elemanlarının hazır
bulunacağı şartlarda analiz edilecek ve sonuçları olumlu bulunan partiler
sevkedilecektir. Teslimattan sonra SATICI’nın kalite sorumluluğu sona erecek ve
hiçbir ceza uygulanmayacaktır.

8. AMBALAJ

Gübreler TSE standartlarına uygun torbalarda ambalajlanacaktır. Torba üzerinde
istendiğinde ALICI’nın isim ve amblemi bulunacaktır. Sevkedilen gübrelerin % 0.5 3080
(binde beşi) oranında boş torba verilecektir.

9. FİYAT

Teklif fiyatları Amerikan Doları bazında verilecektir.

10. SATIŞ ŞEKLİ

Satışlar peşin ve/veya en fazla 30 gün vadeli olacaktır.
3090
11. FATURALAMA

Faturalara her ayın 10., 20., 30/31. günlerinde çıkış noktalarında düzenlenen
teslim/tesellüm protokolleri veya sevk irsaliyelerine (daha sonra ALICI’nın yetkili
kaşe ve imzasını taşıyan irsaliye kopyaları ile irtibatlandırmak kaydıyla) istinaden
ve fatura tarihindeki T.C. Merkez Bankası döviz satış kuru üzerinden Türk Lirasına
çevrilmek kaydıyla düzenlenecektir. İade ve fark faturalarında, o sevkiyata ilişkin
faturalardaki döviz kuru esas alınacaktır.

07-62/738-266
65
12. ÖDEME 3100

12.1. Peşin satışlarda ödeme fatura tarihinden itibaren 5 gün içinde yapılacak, bu
süre için kur farkı talep edilmeyecektir. Ödemelerin bu süre içerisinde
yapılmaması halinde sevkiyata devam edip etmemek SATICI opsiyonundadır.

12.2. 30 gün vadeli satışlarda ödeme fatura tarihinden itibaren 30 gün içinde
yapılacaktır. Ödeme tarihi ile fatura tarihi arasında oluşacak kur farkı ayrıca fatura
edilecek ve 3 gün içerisinde ödenecektir.

12.3. Vadesinde yapılan ödemelerde, ödemenin yapıldığı tarihteki valör ile 3110
SATICI’nın daha önceden bildirileceği bir banka hesabına EFT ile aktarılacak ve
durum faks ile aynı gün saat 11.00’e kadar SATICI’ya bildirilecektir.

Vadeli satışların erken ödemelerinde, ödeme bir gün önceden mesai saatlari
içinde faksla SATICI’ya bildirilecek, ödeme ertesi gün saat 11.00’e kadar kesin
teyidi ile birlikte EFT ile yapılacaktır. Kur farkı hesabında EFT yapıldığı tarihteki
kur esas alınacaktır.

13. GECİKME
3120
Ödemelerin vadesinde yapılmaması halinde peşin satışlarda 6. günden, 30 gün
vadeli satışlarda 31. günden, kur farkı faturalarında 4. günden itibaren, ilk iki ay
için aylık % 12 basit, daha sonraki aylar için ana para ve faiz alacakları toplamına
% 15 bileşik faiz uygulanacaktır. Ödemeler her halukarda 3 ayı geçmesi halinde
borçlar muaccel hale gelecektir.

14. TEMİNAT

SATICI tarafından verilecek kat’i teminat, aylık programlar göz önüne
alınmaksızın, her ay sonu itibarıyla teslim edilen miktarı karşılığı iade edilecektir. 3130

15. AKARYAKIT FİYAT FARKI

Teklif tarihinden sonra akaryakıtın (mazot) 1 litresinde meydana gelecek 1 (BİR)
TL’lık artış gübrenin ton fiyatına (30) (otuz) TL. ilave fark getirecektir.

16. İTHAL VERGİ FONLARINDA DEĞİŞİKLİK

Teklif tarihinden, taahhüdümüzün tamamlanmasına kadar geçen süre içinde
gübre ham maddesi ve mamul gübre ithalatında alınan fonların, vergi ve 3140
rüsumların artması veya yeni fon, vergi ve rüsum getirilmesi halinde doğacak
maliyet artışları KDV’si ile birlikte yerli üretim dahi olsa aynen fiyatlara
yansıtılacaktır.

17. CEZAİ ŞARTLAR

a) Sevkiyattaki gecikmeler sebebiyle gecikme cezası her gecikme günü için
zamanında teslim edilmeyen gübre miktarı bedelinin binde biridir.

07-62/738-266
66
b) Kaliteden dolayı toplam ceza satış bedelinin binde beşini geçemez. 3150

18. MÜCBİR SEBEPLER

İş bitim veya teslim tarihinin uzatılmasını gerektiren yasal mücbir sebepler
haricinde, yasal ve yasal olmayan grev, lokavt gibi etkenler ve doğal gaz kesintisi
de mücbir sebep olarak kabul edilecektir. Mücbir sebep ortaya çıktığında durum
derhal ALICI’ya bildirilecektir.”

Yukarıda açıklanan gelişmeler incelendiğinde, GÜD bünyesinde kurulan teknik
komite tarafından hazırlanan Standart Satış Şartnamesi taslağının üretici 3160
kuruluşlar tarafından üzerinde çalışıldıktan sonra nihai şeklinin oluşturulduğu ve
Genel Müdürler tarafından imzalanarak kabul edildiği görülmektedir.

Üretici kuruluşlar tarafından, GÜD bünyesinde kurulan teknik komite tarafından
hazırlanan Standart Satış Şartnamesi taslağı üzerinde çalışıldıktan sonra, nihai
şeklinin oluşturulduğu ve Genel Müdürler tarafından imzalanarak kabul edildiği
anlaşılmıştır.

GÜD Genel Sekreteri Fevzi G. Gönen tarafından 9.10.1996 tarihinde Dernek
Sekreteri A. Kemal Güven'e gönderilen yazıda, Dernek Yönetim Kurulu'nun, 3170
16.10.1996 Çarşamba günü saat 10.00'da Ankara'daki Dernek Merkezinde
toplanacağı ifade edilmektedir.

Ancak, 16.10.1996 tarihinde yapılacak olan GÜD Yönetim Kurulu toplantısından
bir gün önce, 15.10.1996 tarihinde, gübre üreticilerinin temsilcilerinden oluşan bir
komisyonun, Dernekte bir toplantı yaparak bazı hususlarda görüş birliğine vardığı
anlaşılmaktadır. Söz konusu toplantı sonucunda hazırlanan metin aşağıda yer
almaktadır:

"GÜBRE ÜRETİCİLERİ DERNEĞİ ÜYELERİNİN STANDART SATIŞ 3180
ŞARTNAMESİ TASLAĞI (II. AŞAMA)

Gübre Üreticileri Derneği'ne üye kuruluşların gübre ihalelerine standart bir
şartname ile katılmaları konusunda, Yönetim Kurulunca görevlendirilen Komisyon
tarafından hazırlanan metin üyelerce TKK, Tariş ve Trakya Birlik ihaleleri için
benimsenmiştir. Bu çalışma paralelinde diğer ihaleler ve bayi satışları için bir
çalışma yapılması amacıyla KOMİSYON 15.10.1996 tarihinde Derneğin Ankara
Ofisinde toplanmıştır. Toplantıya kuruluşları temsilen;

Dr. Sezai BAYRAKTAR TOROS GÜBRE 3190
Bülent ÇAKIN EGE GÜBRE
Levent ALKU EGE GÜBRE
Yavuz TÜTÜNCÜ İGSAŞ
İsmail Hakkı GÜRALP BAGFAŞ
Ahmet KARACAOĞLAN TÜGSAŞ
Dr. Osman YILMAZCAN GÜBRETAŞ

katılmışlardır.

07-62/738-266
67
Toplantıda yapılan görüşmeler sonunda, 3200

1. Daha önce hazırlanan metnin; Tarım Satış Kooperatifleri, Tariş, Trakya Birlik,
Çukobirlik, Antbirlik, Marmara Birlik, Karadeniz Birlik, Tigem-Tarım İşletmeleri, T.
Şeker Fabrikaları A.Ş., Konserveciler, TZDK ihalelerinde geçerli olması,

2. Çay kooperatifleri tarafından yapılan gübre alımlarında,

- Fiyatların US $ bazında verilmesi,
- Ödemenin 15 Mayısta yapılması,
- Vade Farkının daha önceki şartnamede belirtildiği şekilde tahakkuk ve tahsil 3210
edilmesi,

3. Bayi Pazarında;

- Herhangi bir kuruluş bayisine diğer bir kuruluşun bayilik vermemesi,
- Kuruluşların ilan ettiği fiyata sadık kalarak fiyat değişikliklerinden birbirlerini
haberdar etmesi,
- FOT satış yapılmaması,
- Bayi piyasasını denetleyecek üst düzeyde temsilcilerden oluşan ortak bir izleme
grubunun oluşturulması, 3220
- Dağıtıcılara gübre satılmaması,
- Dağıtıcılarla serbest pazar koşulları çerçevesinde rekabet edilmesi,
- Bayilere hiçbir ad altında prim, iskonto vs. verilmemesi,

hususları benimsenmiştir."

Yukarıda yer verilen hususların benimsendiği Komisyon toplantısının ertesi günü
olan 16.10.1996 tarihinde, GÜD Yönetim Kurulu toplantısı yapılmıştır. GÜD
Yönetim Kurulu'nun 16.10.1996 tarih ve 202 sayılı Kararı'nın 1 inci maddesinde:
3230
"30.09.1996 tarihinde İstanbul'da yapılan toplantıda, fiyat ve tonaj hususlarında
serbest olmak üzere, toplu satış ihalelerinde uyulması kabul edilen Standart Satış
Şartları bir def'a daha teyid edilerek, Tarım Kredi Kooperatifleri, Tariş ve Trakya
Birlik dışında; Panko Birlik, Konserveciler, Çaycılar, Bayiler, nokta hareketi satış
sistemleri konusunda GÜBRETAŞ'tan Sayın Osman Yılmazcan, Ege Gübre'den
Sayın Bülent Çakın, İGSAŞ'tan Sayın Yavuz Tütüncü, Toros Gübre'den Sayın
Sezai Bayraktar, TÜGSAŞ'tan Sayın Ahmet Karacaoğlan ve BAGFAŞ'tan bilahare
bildirilecek yetkiliden oluşacak Komitenin yapacakları çalışma sonunda
hazırlayacakları Tasarı Metni'nin Yönetim Kurulu'nun ilk toplantısında
görüşülmesine, 3240
……….

mevcudun oybirliği ile karar verilmiştir."

hükmü yer almaktadır.

Gübre üreticisi kuruluşlarca kabul edilen Standart Satış Şartnamesi metni
üzerinde sonradan yapılan çalışmalar sonucu hazırlanan "Standart Satış
Şartnamesi Taslağı (II.Aşama)" üzerinde gerekli değişikliklerin yapılması amacıyla
07-62/738-266
68
dernek üyesi kuruluşların incelemesine sunulmuş ve görüşlerini bildirmeleri 3250
istenmiştir.

Gübre üreticisi kuruluşların GÜD bünyesinde hazırladıkları Standart Satış
Şartnamesi'nin, pratikte uygulanıp uygulanmadığının anlaşılması amacıyla; Tarım
Kredi Kooperatifleri Merkez Birliği Genel Müdürlüğü'nün 1993-2000, Tariş'in 1995-
2000, Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş.'nin 1997-1999 yılları arasında kimyasal
gübre alımı için açtığı ihale şartnameleri, Trakya Birlik'in 1993/1994, 2000/2001
yılı ihale şartnameleri, Çukobirlik'in 1999, 2000, 2001 yıllarına ait gübre alım
protokolleri ile gübre üreticilerinin karara bağladıkları Standart Satış Şartnamesi
arasında yapılan karşılaştırma sonucunda aşağıdaki tespitlere ulaşılmıştır: 3260

* Standart Satış Şartnamesi'nin 2 nci maddesinde, alıcıya tanınan miktar opsiyonu
+ - % 10 olarak belirlenmiştir.

TKKMB Genel Müdürlüğü'nün 1993 yılı Sonbahar İhale Şartnamesi'nde alıcıya
tanınan miktar opsiyonu, + - % 20 olarak belirlenmiş iken, daha sonraki
şartnamelerde bu oran + - % 10'a indirilmiştir.

Tariş'in ihale şartnamelerinde miktar opsiyonu, + - % 10 olarak belirlenmiştir.
3270
Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş.'nin 1997 ve 1998 yılı şartnamelerinde, alıcıya
tanınan miktar opsiyonu + - %10 olarak belirlenmişken, 1999 yılı şartnamesinde
bu oran + - %20 olarak değiştirilmiştir.

Trakya Birlik'in gübre satın alma şartnamesinde, miktar opsiyonu +- % 20 olarak
belirlenmiştir.

* Standart Satış Sözleşmesi'nin 3 üncü maddesinde, teklif opsiyonlarının azami 20
gün olacağı hükmü yer almaktadır.
3280
TKKMB ihale şartnamelerinde, teklif opsiyonlarının en az 30 gün olabileceği ifade
edilmiştir.

Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş.'nin 1997 ve 1998 yıllarına ait şartnamelerinde teklif
opsiyonları 45 gün olarak belirlenmişken, 1999 yılında bu oran 30 güne
indirilmiştir.

Trakya Birlik'in şartnamelerinde teklif opsiyonu en az 20 gün olarak belirlenmiştir.

* Standart Satış Şartnamesi'nin 5 inci maddesinde, alıcının bir teşkilinin aylık 3290
termine göre yapılan sevkiyat bakiyelerinden 10 tonun altındakilerin iptal
edileceği, 10 tonun üzerindekilerin bir kamyon büyüklüğüne (20 ton)
tamamlanarak sevkedileceği hükmü yer almaktadır.

TKKMB 1995 İlkbahar ihale şartnamesinde, aylık termine göre yapılan sevkiyat
bakiyelerinden 5 tona kadar olanlara ceza tahakkuku yapılmayacağı, ancak 5
tonun üzerindeki bakiyelerin sevkinin esas olduğu, bu bakiyelerin idareden izin
almak kaydıyla bir kamyon tonajına tamamlanabileceği hükmüne yer verilmiştir.
1998 yılından itibaren 15 tona tamamlanarak sevk edilebileceği kararlaştırılmıştır.
07-62/738-266
69
3300
Çukobirlik'in sözleşmelerinde, talep bakiyesi 10 ton'a kadar (10 ton dahil) olanların
iptal edilmiş sayılacağı, 10 ton'un üzerinin bir kamyon tonajına tamamlandıktan
sonra sevk edileceği hükmü yer almaktadır.

* Standart Satış Şartnamesi'nin 5 inci maddesinde, teslimatlar iş günleri dışında
da devam edebileceğinden, tatil ve bayram gibi günlerde gübrelerin teslim
alınmaması yoluna gidilmeyeceği, bu hallerde satıcılardan alıcı kuruluşların
personeline fazla mesai, tatil yevmiyesi gibi bir ödeme yapmalarının talep
edilemeyeceği hükme bağlanmıştır.
3310
Tariş'in 1995-1998 yıllarına ait ihale şartnamelerinde, teslimatın esas olarak hafta
sonları dışında yapılacağı, satıcının talebi üzerine tatil günlerinde yapılırsa, görevli
personelin yevmiye ve fazla mesai ücretlerinin satıcı tarafından karşılanacağı
ifade edilmiştir. Ancak 1998-2000 yıllarına ait şartnamelerde, satıcının bu ödeme
yükümlülüğünden bahsedilmemektedir.

Çukobirlik'in sözleşmelerinde, sevk edilen gübrelerin Cumartesi ve Pazar günleri
dahil teslim alınacağı ifade edilmektedir.

* Standart Satış Şartnamesi'nin Kalite Kontrolü başlıklı 7 nci maddesinde, 3320
gübrelerin alıcı ve satıcının elemanları tarafından birlikte, çıkış noktasında kontrol
ve denemeye tabi tutulabileceği, alınan gübre örneklerinin satıcı'nın fabrikasında
veya deposundaki laboratuvarlarda analiz edileceği, sonuçları olumlu bulunan
partilerin sevkedileceği, teslimattan sonra satıcı'nın kalite sorumluluğunun sona
ereceği ve hiçbir ceza uygulanmayacağı ifade edilmiştir.

TKKMB’nin ihale şartnamelerinde, kalite kontrolünün sevkiyattan önce, sonra ve
sevkiyat sırasında yapılabileceği, alıcının bu hakkının hiçbir şekilde
sınırlandırılamayacağı, gübre analizinin öncelikle satıcının laboratuvarında
yapılacağı, sonucun müspet çıkması halinde alıcının laboratuvarında tekrar analiz 3330
edileceği, sonucun menfi çıkması durumunda durumun 45 gün içinde satıcıya
bildirileceği, bu süre içinde bildirilmezse, satıcının laboratuvarında yapılan analiz
sonuçlarının geçerli olacağı ifade edilmiştir.

Tariş'in 1995-2000 yıllarına ait şartnamelerinde, birliğin imalatın ve teslimatın her
kademesinde kalite kontrolü yapma hakkına sahip olduğu, satıcının fabrikasından
veya sevk mahallinden alınan örneklerin Tariş Ar-Ge Laboratuvarında analiz
edileceği belirtilmektedir.

Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş.'nin 1997, 1998 ve 1999 yıllarına ait ihale 3340
şartnamelerinde, kontrollerin gübrenin üretildiği yerde veya sevkiyat sırasında
veya alıcının deposunda yapılabileceği, alıcının, gübrenin sevkinden sonra bunları
kontrol etme, deneme ve gerekirse reddetme hakkının hiçbir şekilde sınırlı
olmayacağı ve daha önce kontrol edilmiş, denenmiş ve kabul edilmiş olmasının bu
hakkı etkilemeyeceği ifade edilmiştir.

Çukobirlik'in sözleşmelerinde, gübrelerin istenildiği takdirde fabrika çıkış
noktasında kontrol ve denemeye tabi tutulacağı, alınan numunelerin satıcının
fabrikasındaki laboratuvarlarda analiz edileceği, teslimattan sonra satıcının kalite
07-62/738-266
70
sorumluluğunun sona ereceği tesellüm gerçekleştikten sonra gübre kalitesine 3350
ilişkin itirazların kabul edilmeyeceği belirtilmiştir.

* Standart Satış Şartnamesi'nin 8 inci maddesinde, alıcıya, sevkedilen gübrelerin
% 0.5 (binde beşi) oranında boş torba verileceği ifade edilmiştir.

TKKMB 1993-1998 ilkbahar ihale şartnamesinde boş torba oranı %1 olarak
belirlenmişken, 1998 sonbahar ihalesinden itibaren bu oran %0.5 (binde beş)
olarak Standart Satış Şartnamesi'ne uygun hale getirilmiştir. 2000 yılı ilkbahar ve
sonbahar ihale şartnamelerinde ise boş torba miktarı 20 tona kadar olan
kamyonlarla yapılan sevkiyatlarda 2 adet, 20 tondan yukarı olan kamyonlar için 4 3360
adet olarak belirlenmiştir.

Tariş'in ihale şartnamelerinde, boş torba oranının %0.5 (binde beş) olacağı
açıklanmıştır.

Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş.'nin ihale şartnamelerinde boş torba oranı %1
olarak belirlenmiştir.

Çukobirlik'in sözleşmelerinde boş torba oranı %0,5 (binde beş) olarak
belirlenmiştir. 3370

Trakya Birlik'in ihale şartnamelerinde boş torba oranı %1 olarak belirlenmiştir.

* Standart Satış Şartnamesi'nin 9 uncu maddesinde, teklif fiyatlarının Amerikan
Doları bazında verileceği kararlaştırılmıştır.

TKKMB ihale şartnamelerinde fiyat tekliflerinin Amerikan Doları cinsinden
verilmesi istenmiştir.

Tariş'in 1995-1996 ihale şartnamesinde teklif fiyatının TL. bazında verilmesinin 3380
esas olduğu, sadece dolar bazında teklif verenlerin tekliflerinin
değerlendirilmeyeceği açıklanmıştır. Tariş'in 1996-1998 yıllarındaki
şartnamelerinde, sadece dolar bazında teklif verenlerin tekliflerinin değerlendirilip
değerlendirilmeyeceğine Birliğin karar vereceği, 1998'den sonraki şartnamelerde
ise bu tür tekliflerin değerlendirme dışı bırakılacağı açıklanmıştır.

Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş.'nin şartnamelerinde fiyat tekliflerinin TL veya döviz
cinsinden olabileceği ifade edilmiştir.

Trakya Birlik'in ihale şartnamelerinde TL. dışında verilen tekliflerin 3390
değerlendirilmeyeceği ifade edilmiştir.

* Standart Satış Şartnamesi'nin 10 uncu maddesinde, satışların peşin ve/veya en
fazla 30 gün vadeli olacağı hükme bağlanmıştır.

TKKMB ihale şartnamelerinde fiyat tekliflerinin peşin ve 90 gün vadeli olarak
verileceği belirtilmektedir.

07-62/738-266
71
* Standart Satış Şartnamesi'nin 13 üncü maddesinde, alıcının ödemeleri
vadesinde yapmaması halinde ilk iki ay için % 12 basit, daha sonraki aylar için % 3400
15 bileşik faiz uygulanacağı, ödemelerin 3 ayı geçmesi halinde borçların muaccel
hale geleceği ifade edilmiştir.

TKKMB'nin 1999 yılı ilkbahar ihale şartnamesine kadar ödemede gecikme faizi
aylık %6 basit faiz olarak, 2000 ilkbahar dönemi ihalesinde aylık %6 bileşik, 2000
sonbahar dönemi ihalesinde aylık %3.5 bileşik faiz uygulanacağı ifade edilmiştir.

Tariş'in ihale şartnamelerinde ödemenin gecikmesi halinde aylık % 7,5 basit faiz
uygulanacağı hükme bağlanmıştır.
3410
Çukobirlik'in 1999 yılı sözleşmesinde, ödemenin gecikmesi halinde 11. günden
itibaren aylık %12, 2000 ve 2001 yılı sözleşmelerinde aylık %6 faiz uygulanması,
ödemelerin 3 ayı geçmesi halinde borçların muaccel olması öngörülmüştür.

* Standart Satış Şartnamesi'nin 14 üncü maddesinde, satıcı tarafından verilecek
kat'i teminatın, aylık programlar göz önüne alınmaksızın, her ay sonu itibarıyla
teslim edilen miktarının karşılığının iade edileceği öngörülmüştür.

TKKMB ihale şartnamelerinde, kati teminatın, satıcının sözleşmeden doğan
yükümlülüklerini tamamen ve sözleşmeye uygun olarak yerine getirdiği takdirde 3420
iade edilebileceği ifade edilmiştir.

Tariş'in ihale şartnamelerinde, kesin teminatların gübre teslimatlarının şartnameye
uygun tamamlanmasını müteakip en erken 2 ay sonra iade edileceği hükme
bağlanmıştır.

Trakya Birlik'in ihale şartnamesinde, kesin teminatların, gübrelerin tamamının
teslimini takip eden 1 ay içinde iade edileceği ifade edilmiştir.

* Standart Satış Şartnamesi'nin 17 inci maddesinde, gübrelerin sevkiyatındaki 3430
gecikmeler sebebiyle alıcı (ihale açan kuruluş) tarafından uygulanacak gecikme
cezasının her gecikme günü için zamanında teslim edilmeyen gübre miktarı
bedelinin binde biri oranında olması öngörülmüştür.

TKKMB'nin 1998 yılına kadar olan ihale şartnamelerinde gübre sevkiyatında
gecikmeler meydana gelmesi durumunda, teslim edilmeyen gübre bedelinin
%10'u kadar ceza uygulanacağı ifade edilmişken, ceza oranı 1998 yılında %3,
1999 ve 2000 yıllarında ise %5 olarak belirlenmiştir.

Tariş'in 1995-1997 yılları arasındaki ihale şartnamelerinde, teslimatın gecikmesine 3440
ilişkin ceza, zamanında teslim edilmeyen gübre bedelinin binde ikisi olarak
belirlenmiştir. 1997-1998 yılana ait şartnamede, ilk 7 gün için %0,02, ikinci 7 gün
için %0,4 oranında cezai şart uygulanacağı belirtilmiş, sonraki yıllarda bu oranlar
arttırılmıştır.

Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş.'nin ihale şartnamelerinde sevkiyatın gecikmesi
halinde uygulanacak ceza oranı, günlük olarak ton başına maktu bir değer olarak
07-62/738-266
72
belirlenmiştir. 1997 yılında bu miktar 130.000 TL., 1998 yılında 200.000 TL., 1999
yılında ise 300.000 TL. olarak ifade edilmiştir.
3450
Trakya Birlik'in ihale şartnamesinde, sevkiyatın gecikmesi halinde her gecikme
günü için zamanında teslim edilmeyen gübre bedelinin %0,2'si (binde ikisi)
oranında gecikme cezası uygulanacağı belirtilmiştir.

* Standart Satış Şartnamesi'nin 18 inci maddesinde, yasal ve yasal olmayan grev,
lokavt gibi etkenler ile doğal gaz kesintisinin de mücbir sebep olarak kabul
edileceği kararlaştırılmıştır.

TKKMB'nin incelenen tüm ihale şartnamelerinde yasal grev mücbir sebep olarak
kabul edilmiş, lokavt, yasal olmayan grev ve doğal gaz kesintisi, mücbir sebepler 3460
arasında sayılmamıştır.

Tariş ihalelerinde grev ve lokavt mücbir sebep olarak kabul edilmiştir.

Çukobirlik'in sözleşmelerinde, yasal ve yasal olmayan grev ve lokavt ile,
hammadde temin ve tüketimi ile gübre üretimini engelleyen sebepler ve doğalgaz
kesintisi mücbir sebep olarak kabul edilmiştir.

Trakya Birlik'in ihale şartnamesinde kanuni grev mücbir sebep olarak kabul
edilmiştir. 3470

* Raportörlerce 11.10.2000 tarihinde İGSAŞ Genel Müdür Yardımcısı Yavuz
Tütüncü ile yapılan görüşmede, Standart Satış Şartnamesi'ne ilişkin sorular
sorulmuştur. Yavuz Tütüncü, Standart Satış Şartnamesi'nin hazırlık safhasına
ilişkin bilgisi bulunmadığını, Şartname'nin uygulama alanı bulmamış olduğunu,
TKK'nın ihale şartnamelerinde doğalgaz kesintilerini mücbir sebep olarak kabul
etmediğini, TKK ihale şartnameleri ile Standart Satış Şartnamesi'nin
karşılaştırılması halinde uygulanmadığının görüleceğini, gübre üreticileri
tarafından bayileri denetleyen bir mekanizmanın kurulmadığını ifade etmiştir.
3480
* Raportörlerce 17.10.2000 tarihinde Ege Gübre Sanayi A.Ş. Genel Müdürü
Bülent Çakın ile yapılan görüşmede Bülent Çakın, 1986 yılı sonrasında sektörde
ihale yoluyla gübre alımı yapmaya başlayan kuruluşların ortaya çıkmasıyla birlikte,
ihale şartnamelerinde açık olmayan bazı hususlarda (ör:ödeme şekli vs.)
düzenlemeye ihtiyaç duyulduğunu, bu nedenle Standart Satış Şartnamesi'nin ilk
kez 1992 yılında ortaya çıktığını ve 1996 yılında tekrar gündeme geldiğini, üretici
kuruluşların teknik elemanlarının katıldığı bir komite kurularak bir çalışma
yapıldığını, ancak fiyat ve tonajın rekabete açık olduğunun vurgulanmış olduğunu,
esasen bu Şartname'deki hususların hiçbir zaman uygulanmadığını, bu konuda
daha sonra herhangi bir çalışma yapılmamış olduğunu ve dolayısıyla Rekabet 3490
Kurumu'na bir muafiyet başvurusunda bulunulmamış olduğunu, ayrıca ihalelerde,
ihale açan kuruluşun şartlarına uymak zorunda olduklarını, bu nedenle kendi
şartlarını kabul ettirmelerinin söz konusu olmadığını açıklamıştır.

* 13.10.2000 tarihinde raportörlerce GÜBRETAŞ eski Genel Müdür Yardımcısı
Osman Yılmazcan ile görüşülmüş ve konuya ilişkin bazı bilgiler alınmıştır. Osman
Yılmazcan, TKK'nın, GÜBRETAŞ'ın sahibi olduğunu, bu nedenle GÜBRETAŞ'ın
07-62/738-266
73
TKK'nın çıkarlarını korumak mecburiyetinde olduğunu, gübre üreticilerinin
Standart Satış Şartnamesi'ni imzalayıp anlaştıklarını ancak uygulamaya
koymadıklarını belirtmiştir. 3500

* 6.12.2000 ve 7.5.2001 tarihlerinde raportörlerce TKKMB Tedarik ve Pazarlama
Dairesi Başkanı Hüseyin Kıyıcı ile yapılan görüşmelerde Kıyıcı, Standart Satış
Şartnamesi olarak ifade edilen belgenin üretici kuruluşlar tarafından kendilerine
sunulmadığını, ancak üretici kuruluşların zaman zaman ihale şartnamelerine karşı
şartlar ileri sürdüklerini, karşı şartlarını geri çekmedikleri takdirde firmaların ihaleye
katılma başvurularının kabul edilmediğini, ayrıca ihale şartnamelerinin
değiştirilmesi hususunda gübre üreticisi kuruluşlarla biraraya gelmediklerini,
dolayısıyla TKKMB'nin, gübre üreticisi kuruluşlardan şartnamelerde yapılmasını
istedikleri değişiklik taleplerini içeren bir çalışma yapmalarını istemesinin söz 3510
konusu olmadığını ifade etmiştir.

*Raportörlerce 12.10.2000 tarihinde GÜBRETAŞ Genel Müdürü Kemal Güven'le
yapılan görüşmede Güven, Standart Satış Şartnamesi'nin gübre üreticileri
tarafından imza altına alındığını, Şartnamede yer alan torbalama gibi hususların
standart hale getirilmesinin gerekli olduğunu, ancak GÜBRETAŞ'ın TKK'ne bağlı
bir teşebbüs olarak bu şartnamenin yaklaşık hiçbir maddesine uymadığını, zaten
hiçbir toplu gübre alımı yapan kuruluşun kendi şartnamesi dışında bir koşulu kabul
etmeyeceğini, TKK'nın 1999 yılı Sonbahar ihalesine sadece GÜBRETAŞ, Ost-
Olgun ve Arabanlılar firmalarının katıldığını, üretici kuruluşların bu ihaleye 3520
katılmadıklarını, bunun üzerine 1999 Ekim ayında TKK'nın davetiyle üretici
kuruluşlarla bir toplantı yapıldığını, bu toplantıda TKK'nın üreticilerden fiyat
tekliflerinin bayi fiyatlarıyla yakın olmasını istediğini, bunun denetimi için üretici
kuruluşların maliyet ve diğer hesaplarının bağımsız bir denetim kurumunun
tetkikine açılmasını istediğini, toplantının sonunda Toros Gübre Genel Müdürü
Esin Gökan tarafından taslak bir protokol metninin hazırlanmasına karar
verildiğini, ancak hazırlanıp TKK'ya sunulan bu metnin kabul görmediğini ifade
etmiştir.

* Raportörlerce 16.10.2000 tarihinde Tariş Satın alma Müdürü Ali Akın, Üzüm 3530
Ürün Müdürü Hasan Fahri Zengin ve Pamuk Ürün Müdürü Mehmet Gümüş ile
yapılan görüşmelerde, Tariş olarak gübre alım ihalelerinde ABD Doları bazında
yapılan tekliflere sıcak bakmadıkları, 1994 yılında yapılan devalüasyondan Tariş
üyesi çiftçilerin bu nedenle hiç etkilenmedikleri, ancak bu tarihten sonra gübre
üreticisi kuruluşların döviz bazında fiyat vermekte ısrarcı davrandıkları, bu
nedenle 1999 yılının son aylarından itibaren döviz bazında yapılan tekliflerin de
değerlendirildiği ifade edilmiştir. Gübre üretcisi firmaların ihalelerde özellikle ABD
Doları cinsinden satış yapma, uygulanacak faiz oranlarının belirlenmesi ve gübre
teslimatlarının mesai saatleri dışında da gerçekleştirilmesi hususlarında ısrarcı
davrandıkları belirtilmiştir. 3540

*Raportörlerce 12.2.2001 tarihinde Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş. Satın alma
Dairesi Başkanı Yunus Çelik ile yapılan görüşmede Çelik, gübre alım ihalelerinin
kapalı zarf usulü ile teklif almak ve firmalarca getirilen karşı şartlar kaldırıldıktan
sonra açık eksiltmeye gidilmek suretiyle sonuçlandırıldığını ifade etmiştir. Yunus
Çelik, Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş.'nin TL. bazında gübre almak istemesine
07-62/738-266
74
rağmen, gübre üreticilerinin ihalelerde ABD Doları bazında teklif verdiklerini
belirtmiştir.

* Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş.'nin 1996, 1997, 1998 ve 1999 yıllarına ait gübre 3550
temini için açtığı ihalelere ilişkin Merkez Alım Satım ve İhale Komisyonu'nun
11.10.1996 tarih ve 242 sayılı, 12.09.1996 tarih ve 224 sayılı, 11.09.1997 tarih ve
236 sayılı, 2.10.1998 tarih ve 238 sayılı, 1.11.1999 tarih ve 194 sayılı Kararlarında
firmaların, şartnamenin teslim ve tesellüm, miktar toleransı, cezai şart, teslim
müddeti, ödeme gibi maddelerine ilişkin olarak karşı şart ileri sürdükleri, ancak
Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş.'nin teklif veren firmalara gönderdiği yazılarda revize
fiyat tekliflerinin yanı sıra, karşı şartlarını kaldırmalarını talep ettiği anlaşılmaktadır.
Yukarıda belirtilen yıllara ait ihale dosyalarının incelenmesi ile, gübre üreticilerinin,
Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş.'nin talebi üzerine tekliflerini revize ederek esas
olarak ihale şartnamesi ile uyumlu hale getirdikleri söylenebilir. Ancak üretici 3560
firmaların tekliflerini ABD Doları cinsinden yaptıkları ve satış tarihindeki Merkez
Bankası kuru üzerinden TL'ye çevrileceğini ifade ettikleri görülmektedir.

* TKKMB'nin 6.6.1997, 12.6.1997, 14.10.1998 tarihli ihale komisyonu kararlarında,
ihaleye teklif veren firmalardan karşı şart ileri sürmüş olanların, karşı şartlarını geri
çekmeleri kaydıyla açık eksiltmeye davet edilmelerine karar verildiği
görülmektedir.

Standart Satış Şartnamesi, kimyasal gübre pazarında toplu olarak gübre alımı
yapan kuruluşların açmış oldukları ihalelere ilişkin şartnamelerde yer alan 3570
koşullara karşılık olarak, gübre üreticisi kuruluşların bu ihaleleri yapacak
kuruluşlardan uygulanmasını istedikleri satış şartlarını ortaya koydukları bir
metindir. Söz konusu metin, GÜD bünyesinde üretici kuruluşların temsilcilerinden
oluşan bir Komite tarafından hazırlanmış, kuruluşlar tarafından üzerinde
çalışılarak nihai bir metne dönüştürülmüş ve 30.9.1996 tarihinde kuruluşların üst
düzey yetkilileri tarafından imzalanmıştır.

15.10.1996 tarihinde gübre üreticilerinin temsilcilerinden oluşan Komisyon
Toplantısı’nda, 30.9.1996 tarihinde imzalanan Standart Satış Şartnamesi’nin TKK,
Tariş ve Trakya Birlik ihaleleri dışında Marmara Birlik, Karadeniz Birlik gibi diğer 3580
kuruluşların ihalelerinde de teklif edilmesine karar verilmiştir. İhale yoluyla gübre
alan kuruluşların çeşitli yıllara ait ihale şartnameleriyle bu kuruluşlara teklif
edilmek üzere hazırlanan Standart Satış Şartnamesi'nin hükümlerinin
karşılaştırılması sonucunda, Standart Satış Şartnamesi'nin bütünüyle
uygulandığına yönelik bir tespit yapılamamıştır.

Toplu gübre alımlarını ihale yoluyla yapan kuruluşlar, konuya ilişkin bir ihale
şartnamesi hazırlamakta ve ihale yoluyla alımın şartlarını çok ayrıntılı bir şekilde
belirlemektedirler. TKK, Tariş gibi toplu gübre alım ihalesi yapan kuruluşlar ne
şekilde gübre alımı yapacaklarına ilişkin şartları kendi iradeleri neticesinde 3590
oluşturmakta ve kamuoyuna ilan etmektedirler. Söz konusu kuruluşların iradeleri
neticesinde ortaya çıkan bu şartları kabul eden teşebbüsler ise ihalelere
katılmakta ve belirlenmiş koşullar çerçevesinde rekabet içerisine girmektedirler.
Dolayısıyla, toplu gübre alım ihalelerindeki rekabet koşullarının sınırları alıcı
kuruluş tarafından tespit edilmektedir. Alıcı kuruluşun koşullarını kabul etmeyen
satıcı teşebbüslerin verdikleri teklifler ise dikkate alınmamaktadır.
07-62/738-266
75

Yukarıda yer verilen “Standart Satış Şartnamesi” adlı metindeki satış koşulları,
gübre üreticisi kuruluşların, söz konusu toplu gübre alım ihaleleri yapan
kuruluşların ihale şartnamelerinde standart olarak uygulanmalarını bu kuruluşlara 3600
teklif etmek üzere hazırlanmıştır. Ancak, ihalelerde geçerli olan alıcının iradesi ve
koşulları olduğu için, gübre üreticileri değişmeyen ve her satıcı için geçerli bir
şartname çerçevesinde fiyatlarda rekabet etmektedirler. Dolayısıyla, gübre
üreticilerinin ve üye oldukları GÜD’ün toplu gübre alım ihale şartnamelerindeki
şartları kendi menfaatleri doğrultusunda değiştirmeyi hedeflemeleri, nihai olarak
bu üreticilerin arasındaki rekabeti bozucu ya da rekabetten imtina etmeleri
sonucunu doğurucu mahiyette ve, bu koşulların TKK, Tariş ve Trakya Birlik gibi
kuruluşlara önerilmesi ve uygulatılmaya çalışılması esas itibarıyla rekabeti bozucu
ya da kısıtlayıcı bir amaç ve etkide değildir.
3610
Bu çerçevede, GÜD’ün 200, 201 ve 202 sayılı kararları doğrultusunda hazırlanıp
GÜD’e üye kuruluşlarca imzalanarak kabul edilmiş “Standart Satış Şartnamesi”nin
rekabeti bozma ya da kısıtlama amacı taşıyan bir anlaşma veya teşebbüs birliği
kararı olmadığı ve Kanun’un 4 üncü maddesini ihlal etmediği sonucuna
varılmıştır.

I.2.6- 15.10.1996 TARİHLİ BELGEDEKİ DİĞER İHLALLER

Dosyada yer alan bilgilerden,15.10.1996 tarihinde, Toros Gübre, Ege Gübre,
İGSAŞ, BAGFAŞ, TÜGSAŞ ve GÜBRETAŞ’ın temsilcilerinin katılımıyla 3620
oluşturulan Komisyon tarafından, 30.9.1996 tarihinde imzalanan Standart Satış
Şartnamesi’ni genişletici yönde bir çalışma yapıldığı tespit edilmiştir.

Gübre üreticilerinin üst düzey temsilcileri, önceki Standart Satış Şartnamesi’nin
TKK, Tariş ve Trakya Birlik dışında diğer ihaleler yoluyla gübre alımı yapan
kuruluşlar için de geçerli olmasını kabul etmiştir. Öte yandan, gübre üreticileri
aşağıda yer verilen hususlarda anlaşmışlardır:

“Bayi Pazarında;
3630
- Herhangi bir kuruluş bayisine diğer bir kuruluşun bayilik vermemesi,
- FOT satış yapılmaması,
- Bayi piyasasını denetleyecek üst düzeyde temsilcilerden oluşan ortak bir izleme
grubunun oluşturulması,
- Dağıtıcılara gübre satılmaması,
- Bayilere hiçbir ad altında prim, iskonto vs. verilmemesi,

hususları benimsenmiştir."

Yukarıdaki ifadelerden sonra, Dernek Yönetim Kurulu’na sunulmak üzere son 3640
şeklini vermek üzere, gübre üreticisi kuruluşların Komisyon Başkanlığı’na
görüşlerini bildirmeleri istenmiştir.

İGSAŞ tarafından, Komisyon Başkanı Sezai Bayraktar’a gönderilen, 13.11.1996
tarih ve 18375 sayılı yazıda, İGSAŞ’ın herhangi bir kuruluşun diğer bir kuruluşun
07-62/738-266
76
bayisine bayilik vermemesi ve FOT satış yapılmaması hususlarında mutabık
kalmadığı, ancak diğer maddelerin İGSAŞ tarafından kabul edildiği görülmektedir.

Soruşturma döneminde, Toros Gübre ve Ege Gübre dışındaki gübre üreticilerinin
kısmen de olsa FOT satış yaptıkları, gübre üreticilerinin ortak bayiliklerinin mevcut 3650
olduğu tespit edilmiştir. Ayrıca, “dağıtıcılara gübre satılmaması” hususundaki
anlaşmanın Tarımsal Üretim ve Geliştirme Genel Müdürlüğü’nün 96/1 sayılı
“Kimyevi Gübre Dağıtıcılığı ve Bayiliği ile İlgili Esaslardaki Değişiklikler” Tebliği ile
31.1.1996 tarihinden sonra dağıtıcı kuruluşların başka bir üretici veya dağıtıcı
kuruluşun bayiliğini yapmalarının yasaklanmasına ilişkin mevzuat değişikliğine
istinaden konulduğu sonucuna varılmıştır. Öte yandan, bayi piyasasını
denetleyecek bir izleme grubunun kurulduğuna dair herhangi bir belge ve delile de
ulaşılamamıştır. Keza, üreticilerin bayilerine ıskonto ve prim vermemesi
hususundaki uzlaşının da piyasada tam olarak uygulandığına dair bir bulguya
rastlanılmamıştır. 3660

15.10.1996 tarihinde gübre üreticilerinin üst düzey temsilcilerinin oluşturduğu bir
komisyon tarafından benimsenen kararlar niteliğindeki söz konusu hususların
daha sonraki yıllarda, herhangi bir uygulamasının olmadığı görülmektedir. Bu
çerçevede, haklarında soruşturma açılan teşebbüslerin 15.10.1996 tarihinde
yaptıkları anlaşmadaki; herhangi bir kuruluş bayisine diğer bir kuruluşun bayilik
vermemesi, FOT satış yapılmaması, dağıtım pazarında bayileri denetleyecek
ortak bir izleme grubunun oluşturulması, bayilere hiçbir ad altında prim, ıskonto
vs. verilmemesi gibi hususların uygulandığına dair yeterli delile
ulaşılamadığından, Kanun’un 4 üncü maddesinin ihlal edilmediği sonucuna 3670
ulaşılmıştır.

I.2.7. SATIŞLARIN DURDURULMASI

Dosya mevcudu bilgilere göre, 28.2.2000 tarihinde yayınlanan ve gübre
desteklemeleri sisteminde bazı değişiklikler getiren 2000/93 sayılı Bakanlar Kurulu
Kararı sonrasındaki günlerde Toros Gübre, BAGFAŞ ve Ege Gübre gübre
satışlarını durduklarını açıklamışlardır.

28.2.2000 tarihinde Reuters haber ajansında yer alan haberde, GÜD Başkanı 3680
Kemal Gençer'in gübrenin yoğun olarak kullanıldığı bir dönemde çıkarılan
kararnamenin karmaşaya neden olduğunu belirttiği ve şu açıklamalarda
bulunduğu ifade edilmiştir: "Biz Gübre Üreticileri Derneği Üyesi özel sektör
kuruluşları BAGFAŞ, Ege Gübre ve Toros Gübre, karar açıklığa kavuşana kadar
taahhütlerimiz dışındaki dağıtım ve satışları durdurduk." Haberin devamında,
Kemal Gençer'in, yanlıştan dönülmediği takdirde destekleme dahil yeni fiyatlarla
dağıtım yapacağı ve bu durumun piyasada ikilik yaratarak karaborsaya neden
olacağı, gübre kullanımının azalacağı, rekoltelerin düşeceği, enflasyonla
mücadeleye zarar vereceği yönündeki açıklamaları yer almaktadır. 29.2.2000
tarihli Dünya Gazetesinde de benzer içerikli bir haber yer almıştır. 3690

25.2.2000 tarihinde Toros Gübre'nin Pazarlamadan Sorumlu Genel Müdür
Yardımcısı Yavuz Kuran tarafından Toros Gübre Bölge Müdürlükleri’ne gönderilen
Lotus Notes mesajında aşağıdaki talimatlar yer almaktadır:

07-62/738-266
77
"Tarımda kullanılan kimyevi gübrelerin desteklenmesi hakkındaki kararnamede
yapılan değişiklikler konusunda, gerek Bakanlık gerekse Cumhurbaşkanı
seviyesinde yapılan her türlü girişime karşın, hiçbir olumlu netice alınamadığı
görüşmelerde ortaya çıkmıştır.
…. 3700
Bu Kararnamede ve ona bağlı hazırlanacak Genelgede yer alacağını
düşündüğümüz hükümler bizim destekleme kapsamında gübre satmamızı,
satmaya kalkarsak da destekleme almamızı neredeyse imkansız hale getirmekte
ve işin yapılmasını engeller nitelikte olacağı tahmin edilmektedir.

Dolayısıyla yarın yayınlanması beklenen Kararnamenin resmi gazeteden özenle
takibi ……… ve yayınlanması halinde ise derhal aşağıdaki önlemlerin alınması
rica olunur:

1. Bayilere Tüm Kimyevi Gübre Satışları (desteklemeli veya desteklemesiz 3710
olsun) herhangi bir tereddüte mahal vermeden derhal durdurulacaktır.
2. Bayilerin alınmış ancak henüz sevkedilmemiş tüm siparişleri iptal edilecektir.
3. Bayilere yapılmakta olan kara-deniz ve vagon Sevkleri durdurulacak ve
yoldaki mallar bölge depolarına çekilecektir.

Ayrıca istisnasız tüm bayilere, Kararnamenin çıktığı tespit edilir edilmez öncelikle
telefon ile haber vermek ve süratle ekteki bildirimi antetli kağıda yazıp faksla
ulaştırmak suretiyle, bayilerin alması gereken önlemler kendilerine iletilecektir ve
kati surette uygulanması temin edilecektir."
3720
Toros Gübre Bölge Müdürlüklerine, bayilere faksla gönderilmesi konusunda ekli
olarak verilen bildirimde;

" Sayın Bayimiz,

Tarımda kullanılan kimyevi gübrelerin Desteklenmesi hakkındaki Kararnamede
yapılan değişiklikler, sizlerin bugüne kadar desteklemenin uygulanması
işlemlerinde yaşadığınız formalite ve zorlukları aratacak niteliktedir.
………………..
3730
Şirket olarak bu yeni Kararname ve ona ilişkin uygulamaya yönelik çıkarılmasını
tahmin ettiğimiz Genelgeler ile Desteklemeli Gübre satmamız halinde
desteklemeyi Devletten tahsil etmemiz mümkün görülmemektedir………..

Gelişen bu durum karşısında ve talep edilen şartları yerine getirip gübre
üretmemiz ve satışını yapmamız mümkün görülmemektedir. Kararnamenin yayımı
tarihinde yürürlüğe girmesi nedeniyle ve şu anda yeni kararname hükümleri
geçerli olduğundan, Bayilerimizin;

1. İkinci bir duyuruya kadar Gübre Satışlarını durdurmaları, 3740
2. Henüz sevk edilmemiş tüm Siparişlerinin iptal edildiğini bilmeleri,
3. Bu duyuruya rağmen, Kararnamenin yayımı tarihinden itibaren, yapılacak
herhangi bir satışın desteklemeye ilişkin tüm sorumluluğunun bayiye ait olacağını
bilmeleri,

07-62/738-266
78
ve buna göre hareket etmeleri esastır."

ifadeleri yer almaktadır.

Yine Toros Gübre'nin Trakya Bölge Müdürlüğü'nde bulunan bir belge aynen şu 3750
şekildedir:

"Tarımda kullanılan kimyevi gübrelerin tedariki, dağıtımı ve desteklenmesi
hakkında karar 25 Şubat 2000 yılında yayınlanan Bakanlar Kurulu kararı ile
değiştirilmiş bulunmaktadır.

Değiştirilme gerekçesi olarak, iki üç tane ithalatçı kuruluşun yaptığı hayali işlemler
sonucunda haksız destekleme ödemesi durumunun ortadan kaldırılması
belirtilirken, Devlet çiftçinin korunmasını ikinci plana itmiş, tüm uygulama yetkisini
Tarım İl ve İlçe Müdürlüklerine vererek gübre dağıtımı konusunda altından 3760
kalkamayacakları bir durum yaratılmıştır.

Kararname ile çiftçilik belgesinin yanında "Kimyevi Gübre İhtiyaç Belgesi" adı
altında bir belge daha isteyerek getireceği belgeleri azaltması yanında çoğaltarak,
gübreyi almasını zorlaştırmaktadır.

Sevk edilen gübrelerin varış noktasında İl ve İlçe Müdürlükleri'nce kontrol
edildikten sonra ancak çiftçiye verilebileceği, bayileri seçme, iptal etme, sayılarını
azaltıp çoğaltma gibi işlemleri İl ve İlçe Müdürlükleri'nin yetkisine almaya
çalıştıkları anlaşılmış bulunmaktadır. 3770

Henüz değiştirilen kararname ile ilgili olarak, Tarım ve Köy İşleri Bakanlığı
genelge çıkarmamış olmakla beraber, getirileceği tahmin edilen bürokratik
engeller yüzünden üretici firmaları mağdur edeceği ve "Gübre Üreticileri" sanki
yolsuzluğun kaynağıymışçasına bir kontrol mekanizması içine sokulmak istenildiği
gerekçeleri yüzünden bayisi bulunduğum TOROS GÜBRE satışlarını
durdurmuştur."

GÜD Genel Sekreteri Fevzi G. Gönen tarafından T.C. Başbakanlık Hazine
Müsteşarlığı KİT Genel Müdürlüğü'ne aşağıdaki 28.2.2000 tarih ve 00/0470 sayılı 3780
yazı gönderilmiştir:

"28 Şubat 2000 tarih ve 23978 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan ve yürürlüğe
giren 2000/93 sayılı Tarımda Kullanılan Kimyevi Gübrelerin Yurt İçinden ve Yurt
Dışından Tedariki, Dağıtımı ve Desteklenmesi Hakkında Kararda Değişiklik
Yapılmasına İlişkin Karar'ın getirdiği hükümler sebebiyle üyelerimizden Bandırma
Gübre Fabrikaları A.Ş., Ege Gübre Sanayi A.Ş. ve Toros Gübre ve Kimya
Endüstrisi A.Ş. Genel Müdürlükleri desteklemeli kimyevi gübre dağıtımı ve satışı
yapmayacaklarını Derneğimize bildirmişlerdir."
3790
Aynı yazı, 28.2.2000 tarih ve 00/0469 sayı ile GÜD Genel Sekreteri Fevzi G.
Gönen tarafından Tarım ve Köyişleri Bakanlığı Tarımsal Üretim ve Geliştirme
Genel Müdürlüğü'ne de gönderilmiştir. Belgenin üstünde el yazısı ile alınmış olan
ve altında Fevzi G. Gönen'in parafının bulunduğu notta şu ifadeler yer almaktadır:

07-62/738-266
79
"Yönetim Kurulu Başkan Yardımcısı Sn. Bülent Çakın telefon etti ve Sn. Yön. K.
Bşk. Y.Kemal Gençer ve Dernek Sekreteri Esin Gökan'la konuşup mutabakata
vardıklarını ve acele olarak dikte ettirdiği bu yazının Tarım Bakanlığı ve Hazine'ye
hemen elden verilmesi talimatını verdi. 28.2.2000"
3800
Bandırma Gübre Fabrikaları A.Ş.'nin, bayilerine göndermiş olduğu 28.2.2000 tarih
ve 815 sayılı yazıya aşağıda yer verilmiştir:

" Kimyevi Gübre Desteklemeleri hakkında 28.2.2000 tarihi itibarıyla yayınlanan ve
aynı tarihte yürürlüğe giren yeni Bakanlar Kurulu Kararnamesi ile bir üretici
kuruluş olarak Şirketimize ve siz bayilerimize önemli yeni yükümlülükler
getirilmiştir.

Yeni Kararnamenin uygulaması ile ilgili olarak yayınlanacak Bakanlık Genelgesi
ana hatları ile sizlere yazılı olarak bilahare duyurulacaktır. 3810

Bu itibarla konunun hassasiyetine binaen Şirketimizin bayilerine satışları
28.2.2000 (Bugün) itibarıyla durdurulmuş olup, sizlerin de çiftçiye yönelik
satışlarınızı yine bu tarih itibarıyla durdurmanız önem arz etmektedir. 28.2.2000
tarihinden sonra yaptığınız çiftçi satışların faturalanması ve TİM/TİLÇEM'lerce
onaylanması işlemlerinde uygulamaya konulan yeni kararname hükümlerine ters
düşecek işlemlerinizden sorumlu olacağınız hususunda bilgilerinizi rica ederiz."

9.3.2000 tarihinde, Toros Gübre Genel Müdür Yardımcısı Yavuz Kuran tarafından
Toros Gübre Bölge Müdürlüklerine gönderilen Lotus Notes mesajında aynen; 3820

" Dün Genelge ve stok sayımı konusunda gönderilen LN* mesajına ek olarak
merkezde bugün içerisinde diğer kuruluşlarla da yaptığımız görüşmeler
sonucunda bazı noktaların bayilere öncelikle ve özellikle iletilmesinde fayda
görülmektedir.

Durum Tespiti:

1. Yeni Genelge maddelerinde çalışmak pek mümkün olmayacağından
önümüzdeki dönemde problemlerin çıkması ve bu problemlerin Kuruluşları, 3830
Bayileri ve sonuçta da çiftçiyi etkilemesi kaçınılmazdır.

2. Bayiler kendilerine ve ticari faaliyetlerine getirilen kısıtlamalar sonucunda,
bunca yılda oluşturdukları işlerini kapatma durumunda kalabilecektir.

Yapılması gereken (yazılı olarak değil, sözlü olarak),

1. Bayiler bilinçsizce alınan kararlardan mağdur oldukları ve bundan sonra daha
da yoğun olumsuzluklara maruz kalacaklarını, kendilerinin ekmeği ile oynamaya
kimsenin hakkı olmadığını, nedenleriyle gerek İl Müdürlüklerine gerek TÜGEM'e 3840
gerekse yörelerindeki siyasilere telefon veya fax ile bildirmeli, gelişmelere
kesinlikle kayıtsız kalmamalıdırlar. Sadece Toros bayileri olarak değil, bayilerimiz
diğer kuruluş bayileri ile de görüşerek ortak hareket edebilmelidirler.

* Lotus Notes.
07-62/738-266
80

2. Yarın sıkıntıyı yaşamamak için Bayiler şimdiden desteklemeli fiyattan, genelge
harici, mal satmaya yönelmeli, ayrıca tüm gelişmeleri belgeleriyle çiftçilere
anlatmalı, sorunun kaynağının kendileri veya kuruluşlarının olmadığını, ve
sonuçta tüm olan bitenin faturasının gübre fiyatı ile çiftçiye çıkacağını
anlatmalıdırlar. Çiftçi de mağduriyetini yöresindeki siyasilere aktarmalı.
3850
Ortaya konulan uygulanamaz genelge karşısında bu adımlar atılmadığı sürece
bizler suçlanacağız, bayilerimiz suçlanacak. Bu nedenle herkesin üzerine düşeni
yapıp genelgenin uygulanabilir hale getirilmesini veya desteğin tümden
kaldırılmasını temin etmek gerekiyor."

ifadelerine yer verilmiştir.

Toros Gübre 6.3.2000, BAGFAŞ ise 7.3.2000 tarihinde Tarım ve Köyişleri
Bakanlığına gönderdiği yazı ile tekrar gübre satışlarına başladığını bildirmiştir.
3860
Toros Gübre, Ege Gübre ve BAGFAŞ'ın 2000/93 sayılı Bakanlar Kurulu kararının
yürürlüğe girdiği tarih olan 28 Şubat 2000 tarihini takip eden günlerde gübre
satışlarını durdurmak yönündeki girişimlerinin uygulamasını görebilmek amacıyla
adı geçen üç teşebbüsün o dönemdeki gübre satış miktarları incelenmiştir.

BAGFAŞ'ın depolarından yapılan gübre sevklerine ilişkin verilerin incelenmesi
sonucunda; söz konusu teşebbüsün satışlarının, 28 Şubat 2000 tarihinden
itibaren düşmeye başladığı, 3 Mart-6 Mart tarihleri arasında tamamen durduğu ve
7 Mart tarihinden itibaren tekrar yükselmeye başladığı tespit edilmiştir.
3870
Toros Gübre’nin depo çıkış verilerinin incelenmesi sonucunda; adı geçen
teşebbüsün satışlarının, 25 Şubat 2000 tarihinden itibaren azalmaya başladığı, 29
Şubat-3 Mart 2000 tarihleri arasında tamamen durduğu, 4 Mart 2000 tarihinde ise
yeniden başladığı anlaşılmıştır.

Ege Gübre'nin 2000/93 sayılı Kararnamenin yayınlandığı tarihi izleyen günlerdeki
bayilerine yaptığı sevkiyat miktarları incelendiğinde, söz konusu dönemde Ege
Gübre'nin bayi satışlarında bir miktar düşüş görülmekle birlikte satışların
durdurulmasının söz konusu olmadığı görülmüştür.
3880
Adı geçen firmaların satışları durdurma girişimlerinin altında yatan sebep, o
dönemde çıkarılan yeni yasal düzenlemeye tepki göstermektir. Bu amaçla Toros
Gübre, BAGFAŞ ve Ege Gübre'nin satışları durduracağına ilişkin açıklama
yapıldığı, her üç firmanın da bayilerine satışları durdurmaları yönünde talimat
verdikleri, Toros Gübre ve BAGFAŞ'ın, bayilerine yönelik satışlarını durdurdukları,
buna karşılık Ege Gübre'nin bayi satışlarını durdurmasının söz konusu olmadığı
anlaşılmıştır.

Gübre üreticisi kuruluşların satışların durdurulması yönündeki eylemleri,
koordinasyon içinde bulundukları, pazardaki davranışlarını birlikte belirledikleri 3890
şeklinde değerlendirilebilir. Ancak, Toros Gübre, Ege Gübre ve BAGFAŞ’ın birlikte
hareket ederek gübre satışlarını 28.2.2000 tarihinde durdurduklarını açıklamaları
ve bu tarihten sonra bayilerine satışları durdurmaları yönünde talimat vermeleri,
07-62/738-266
81
Toros Gübre’nin 25.2.2000-4.3.2000 ve BAGFAŞ’ın 28.2.2000-7.3.2000 tarihleri
arasında 2000/93 sayılı Genelge’den sonra satışları belli bir süre durdurmaları
şeklindeki eylemlerin, her ne kadar birlikte eylem içine girmiş olsalar da, amacı
bakımından rekabeti engellemeye yönelik olmadığı ve sonuçları bakımından bu
yönde bir etki doğurmadığı sonucuna ulaşılmıştır.

I.2.8. SAVUNMALAR VE BUNLARA İLİŞKİN DEĞERLENDİRMELER 3900

Gübre Üreticileri Derneği’nin savunmalarında özetle;

- Standart Satış Şartnamesi'nin, ihale ile mal alan kuruluşların tek taraflı
hazırladıkları ve karşı şart kabul etmedikleri ihale şartnamelerinden doğan
güçlükleri bertaraf etmek amacıyla Gübre Üreticileri Derneği üyelerince asgari
müşterekleri belirlemek ve gübre üreticilerinin mağduriyetlerini önlemek üzere
hazırlanan bir taslaktan ibaret olduğu, standart satış şartnamesinin hiçbir zaman
uygulamaya konmadığı,
- Standart Satış Şartnamesi'nin yetkili mercilerin onayından geçerek yürürlüğe 3910
giren GÜD Ana Tüzüğü'ne uygun olarak hazırlandığı,

ileri sürülmüştür.

Toros Gübre ve Kimya Endüstrisi A.Ş.’nin savunmalarında özetle;

- İlgili pazarda yürütülmekte olan soruşturmada Türkiye’de gübre piyasalarının
boyutunun ve kapsamının doğru tayin edilmesi suretiyle, rekabet süreçlerinin etki
altında kaldığı tüm faktörlerin değerlendirilmesi gerektiği,
- 15.10.1996 tarihli toplantının teşebbüslerin kendilerini bağlı saydıkları ve bu 3920
nedenle "fiyat bilgilerini birbirlerine önceden bildirdikleri ve ilan ettikleri fiyatlara
sadık kaldıkları" bir anlaşma olarak mütalaa etmenin mümkün olmadığı,
- Soruşturma Raporu’nda yer verilen bazı belgelerden "pazar davranışlarının
önceden öğrenildiği" sonucuna ulaşılamayacağı,
- Delil olarak gösterilen bazı belgelerin diğer gübre üreticileri yetkilileri tarafından
alınmış şahsi notlar olduğu ve Toros Gübre üzerinde hiçbir bağlayıcılığının
olmadığı,
- Yıkıcı ithalatın gübre sektörü üzerinde doğurduğu olumsuz etkinin bilindiği, bu
şartlar altında Tarım Kredi Kooperatiflerine ithalatçılar tarafından yıkıcı fiyatlar ile
belirlenerek getirilen tekliflere karşı fiyat rekabetine girilmesi, üretici kuruluşlar 3930
tarafından marjinal maliyet seviyesinde ve kimi zaman zararına fiyat teklifi
verilmesiyle mümkün olduğu,
- İhalelerde pazar paylaşımı olarak ele alınmış olan hususların, teşebbüslerin
aldıkları bir teşebbüs birliği kararı, bir anlaşma veya uyumlu eylemin sonucu değil,
pazarın ekonomik şartlarından oluşmuş olan bir sonuç olduğu,
- Gübre üreticileri arasında fiyat tespitine yönelik anlaşmaların yapıldığı iddiasının
dayandırıldığı 1998 ve 1999 yıllarında Toros Gübre’nin AN 33, AS21, CAN, DAP,
Üre ve 20.20.0 gübre çeşitleri için fiyat geçiş frekansı ve bunların piyasadaki 5
rakibiyle uyumu incelendiğinde, altılı, beşli ve dörtlü uyumun olmadığı, üçlü uyum
sayısının 4, ikili uyum sayısının 44, ferdi davranış sayısının ise 100 olduğu ve bu 3940
nedenle gübre üreticilerinin bir fiyat anlaşması dahilinde hareket ettiklerinin
söylenemeyeceği, oligopol olarak kabul edilen ilgili pazarda birkaç gün farkla
oluşan fiyat benzerliğinin bir anlaşmanın varlığına delil olarak gösterilemeyeceği,
07-62/738-266
82
- Avans ödemelerindeki gecikmelerin görüşmelere neden olduğu, ancak fiyat
artışlarının günün koşullarına göre yapıldığı,
- Soruşturma Raporu’nda yer verilen DAP/NP fiyat oranının 1,40 olarak alınması,
bayi satış fiyatlarının hesaplamalarında referans noktası olarak kullanıldığı
iddiasının anlamlı olmadığı, çünkü bu oranın bağımsız bir eleman olduğu ve delil
olarak nitelendirilemeyeceği,
- Toplu gübre alım ihalelerinde, gübre üreticisi kuruluşların kendi fabrikalarında 3950
bulunduğu bölgelerdeki ihaleleri kazanmalarının sebebinin nakliye avantajı olduğu
ve bunun ekonomik ve rasyonel bir gerekçe oluşturduğu, ihaleler öncesi
toplantıların yapıldığı ve firmaların biribirlerine ihale şartlarını içeren teklif
mektuplarını gönderdikleri yönündeki iddiaların geçersiz olduğu ve bu
toplantılardaki görüşmelerin TKK’nın talebi doğrultusunda yapılan diyalogla sınırlı
olduğu,
- Toplu gübre alım ihalelerinde fabrika bölgelerine yüksek fiyat uygulanırken ilgili
ihale döneminin koşulları içinde değerlendirme yapılması gerektiği ve ihaleye
katılan teşebbüslerin toplam kazanca bakarak bir bölgede zararına satış
yapmalarının pazar paylaşımını değil rekabeti gösterdiği, 3960
- Gübre üreticilerinin TKK’nın 2000 yılı ilkbahar ihalesinde verecekleri fiyatların
aynısını kendi bayilerine yapmış oldukları satışlarda da uygulayacakları
hususunda aralarında bir anlaşma yaptıkları iddiasının geçersiz olduğu ve söz
konusu teklifin TKK’nın talebi üzerine hazırlandığı,
- Her biri aynı zamanda ithalatçı olan üretici firmaların, ithalatı önleme gayreti
içinde oldukları değerlendirmesinin hatalı olduğu
- 2000/93 sayılı genelgenin yayınlanmasından sonra Toros Gübre’nin kısa süreli
olarak desteklemeli satışlarını durdurmak zorunda kaldığı, yakın tarihlerdeki bazı
diğer gübre üreticilerinin de satışlarını durdurmuş olmalarının aynı etki altında
kalan yapıların eş tepki göstermesi şeklinde açıklanabileceği ve uygulamanın her 3970
bir teşebbüs tarafından ayrı ayrı gerçekleştirildiği,
- Toros Gübre ile Gübretaş arasında 1997 ve 1998 yıllarında akdedilen gübre
tedarik anlaşmalarının piyasalarda rekabet üzerinde herhangi bir etkisinin
bulunmadığı, Gübretaş’tan alınan TSP gübrelerinin oranının Toros Gübre için
azımsanacak ölçüde olduğu, anlaşmanın amacı bakımından da sınırlama
yaratmaya yönelik olmadığı ve bu nedenle Rekabet Kurulu’na bildirilmesine gerek
görülmediği ve son iki yıldır anlaşmanın uygulanmadığı,
- Toros Gübre’nin, TKK’nın 1999 Sonbahar İhalesine girmemiş olma nedeninin
anlaşma veya uyumlu eyleme bağlı olmadığı ve Toros Gübre’nin tedarik
bağlantılarındaki aksaklıklardan dolayı ihaleye girmediği, 3980

ileri sürülmüştür.

İstanbul Gübre Sanayi A.Ş.’nin savunmalarında özetle;

- Standart satış şartnamesinin hiçbir zaman uygulamaya konmayan taslak bir
çalışma olduğu,
- Gübre üreticisi kuruluşların bir an için satış fiyatlarında yaklaşım sağlasalar bile,
çiftçilere satışları bayiler aracılığıyla yaptıkları ve bayi satış fiyatlarına müdahale
şansları olmadığı için rekabetin kısıtlanmasının söz konusu olamayacağı, 3990
- Ayrıca Başbakanlık Genelgeleri gereğince İgsaş'ın ancak ayda %2 oranında
zam yapma hakkına sahip olduğu için diğer teşebbüsler ile işbirliğine girmesinin
mümkün olmadığı,
07-62/738-266
83
- İGSAŞ'ın FOT satış yapması nedeniyle her bayinin nakliye fiyatının farklı
olmasının kaçınılmaz olduğu, bu durum farklı satış fiyatı oluşmasına yol
açtığından rekabetin kendiliğinden oluştuğu,
- Gübre üreticisi kuruluşların ihalelerde fabrikalarının kurulu bulunduğu yere yakın
olan bölgelerde nakliye avantajlarını kullanıp, daha ucuz fiyat vererek ihalelerde
kendilerine yakın bölgeleri kazanmalarının doğal bir sonuç olduğu, açık eksiltme
ihalelerinde fiyatların bir çok tur dönerek kırılmasının, bu yörelerde daha yoğun bir 4000
rekabetin yaşandığının ispatı olduğu,
- Doğal pazar dağılımının İGSAŞ'ın diğer kuruluşlarla anlaşmalarından değil,
ekonomik gerekçelerden kaynaklandığı, adı geçen kuruluşlarda gerekli inceleme
yapılmadan müşterek sohbet toplantılarında dile getirilen özlem ve dileklerin
gerçekleşmiş gibi iddia edildiği,
- Soruşturma heyetinin yürürlükteki gübre mevzuatının rekabete aykırı olduğunu
ifade ettiği halde hiç devlet müdahalesi yokmuş gibi değerlendirme yapmak
suretiyle soruşturma kapsamındaki teşebbüslerin rekabeti kısıtladıklarını ifade
ederek bir çelişki yarattığı,
- İthalatçıların faaliyetlerinin zorlaştırılmadığı, 4010

ileri sürülmüştür.

Bandırma Gübre Fabrikaları A.Ş.’nin savunmalarında özetle;

- Standart Satış Şartnamesi'nin, Gübre Üreticileri Derneği üyelerince asgari
müşterekleri belirlemek ve gübre üreticilerinin mağduriyetlerini önlemek üzere
hazırlanan ve hiçbir zaman uygulanmayan bir taslaktan ibaret olduğu,
- Bayi satışlarının durdurulmasının sebebinin, 2000/2 sayılı Genelge dolayısıyla
yanlış bir uygulamaya sebebiyet vermemek olduğu, 4020
- İddialara dayanak olarak alınan kuruluş yöneticilerinin el yazısıyla alınmış
notların delil niteliğinde olmadığı anlaşılarak fiyat tespit edildiği konusunda hiçbir
ibare olmadığı,
- İhalelerde pazar paylaşımı yapıldığı konusundaki iddianın geçerli olmadığı,
fabrikaların bulunduğu yerlerin yakınlarına sevkin maliyeti ile daha uzak yerlere
sevkin maliyeti farklı olduğundan, bazı yerler için teklif verilmemesinin basit bir
ekonomik değerlendirmeye dayandığı,
- 4054 sayılı Kanun’un 40 ıncı maddesine göre önaraştırmanın Kurul Başkanı
tarafından görevlendirilecek meslek personeli uzmanlar tarafından yapılması
gerektiği, uzman yardımcılarının böyle bir araştırma yapabilme yetkilerinin 4030
olmadığı,
- 4054 sayılı Kanun’un 15 inci maddesinin Kurul’a “incelemede” bulunma yetkisini
verdiğini “arama” yetkisi vermediğini, oysa yapılan inceleme sırasında BAGFAŞ
çalışanlarının çekmeceleri, dolapları, ajandaları aranarak el konulduğu, Kanun’a
aykırı şekilde temin edilen bilgilerin delil olamayacağı ve Raporun geçersiz
sayılması gerektiği,
- Gübrenin dünya ticaretinde dolar bazında alınıp satıldığı, ülkemizdeki yüksek
enflasyon sonucu Türk Lirasının hızla değer kaybetmesinin, dolar bazında
teşekkül eden fiyatların da aynı paralellikte ayarlanmasını gerektirdiği, üreticiler
arasındaki fiyatlarla ilgili görüşmelerin bu konuda fikir alışverişi olup fiyatların 4040
tespiti için bir anlaşma olmadığı,
- “TKK İhalesi ve Uyumlu Fiyatlandırma Prosedürü” başlıklı belgenin bir fiyat
tespiti anlaşmasına delil olarak nitelendirilmesinin yanlış olduğu,
07-62/738-266
84
- TKK’nın 2000 yılı İlkbahar ihalesi öncesinde Toros Gübre tarafından diğer
kuruluşlara gönderilen metnin, TKK’nın ihalelerdeki şikayet üzerine ihaleye
çıkmadan alım yapmak için öngördüğü şartları içeren bir metin olduğu, bu metnin
yanlış değerlendirildiği, alıcının teklifi üzerine hazırlanmış ve tarafların hiçbiri
tarafından kabul edilmemiş bir metnin anlaşma olarak kabulünün hatalı olduğu,
- Kimyevi gübre sektörünün yapısı itibarıyla her türlü bilginin açıklıkla ve kolayca
temin edilebildiği bir sektör olduğu, 4050

ileri sürülmüştür.

Ege Gübre Sanayi A.Ş.’nin savunmalarında özetle;

- Devletin gübre sektörüne müdahalesinin, gübre pazarında rekabeti olumsuz
etkilediği,
- Standart Satış Şartnamesi’nin GÜD açısından bir teşebbüs birliği kararı
niteliğinde olmadığı, üyeler açısından ise bir anlaşmanın söz konusu olmadığı,
çünkü üyelerin sadece toplantı yaptıkları ve görüş bildirdikleri, 4060
- Bayi satışlarının durdurulmasının sebebinin, 2000/93 sayılı Bakanlar Kurulu
Kararı'ndan 7 gün sonra yayınlanan 2000/2 sayılı Genelge dolayısıyla yanlış bir
uygulamaya sebebiyet vermemek olduğu,
- Fiyat tespiti yapıldığına ilişkin iddiaları doğrulayan Ege Gübre’ye ait bir belge
bulunmadığı, bunun yanında Ege Gübre’ye ait olmayan diğer belgelerin Ege
Gübre’yi bağlaması bir yana bu belgelerde Ege Gübre yetkililerinin doğrudan fiyat
tespitine yönelik bir ifadesinin bulunmadığı,
- Ege Gübre’nin pazardaki düşük pazar payından kaynaklanan konumu itibarıyla
oligopolün bir parçası olamayacağı ve söz konusu şirketin fiyat takipçisi olduğu,
- 15 Nisan 1998 tarihli “ Destekleme Ödemelerindeki Gecikmelerin Fiyatlara 4070
Yansıtılması” başlıklı belgenin, Ege Gübre’de bulunmadığı, bu itibarla Ege
Gübre’nin katıldığı bir anlaşmanın söz konusu olmadığı ve Ege Gübre’nin bu
belge doğrultusunda fiyat uygulamadığının fiyatları farklı tarihte uygulamasından
anlaşılabildiği,
- TKK’nın 2000 yılı İlkbahar ihalesi öncesinde Toros Gübre tarafından diğer
kuruluşlara gönderilen metnin bir anlaşmayı göstermediği ve bir anlaşma olarak
nitelendirilse dahi şartlı bir kabulü içerdiği,
- TKK’nın 1999 Yılı Sonbahar İhalesine Ege Gübre’nin girmemesinin, ihalenin Ege
Gübre için cazibesini yitirmiş olmasının neden olduğu,
- Ege Gübre'nin iddia edildiği gibi pazar paylaşımı içinde yer almış olsaydı toplu 4080
satışlardaki pazar payının düşmemesi gerekeceği, oysa Ege Gübre'nin toplu
satışlarının gittikçe azaldığı,
- Ege Gübre’nin uyumlu eylem halinde veya anlaşma yaparak toplu alım
ihalelerinde bölge ve miktar paylaşımı ya da fiyat tespiti içinde olmadığı,
- Ege Gübre’nin ithalatçılara mal satmamasına karşın ithalatçılar kanalıyla ithalat
yaptığı ve Ege Gübre’nin kendisine ait limanlardan ithalatçıları yararlandırdığı için
ithalatçıları pazardan atmak gibi bir niyetinin olmadığı,

ileri sürülmüştür.
4090



07-62/738-266
85
Gübre Fabrikaları T.A.Ş.’nin savunmalarında özetle;

- Standart Satış Şartnamesi'nin bir taslaktan ibaret olduğu ve hiçbir zaman
uygulamaya konmadığı,
- Sektörde fiyat konusunda önceden anlaşma yapıldığı ve bayilere duyurdukları
fiyatlara sadık kalmaları gibi hususların gerçeği yansıtmadığı,
- Müşterek bayi sisteminin bulunduğu bir ortamda, gübre üreticisi teşebbüslerin 4100
sirküler haline getirdikleri fiyatlarını rakiplerinden saklı tutmalarının maddeten
mümkün olmadığı, şirketler arasında bir anlaşma yaparak veya iletişim kurarak
fiyat değişimlerini bildirmenin söz konusu olmadığı,
- Toros Gübre Genel Müdürü'nün özel not defterinde yer alan hususların sadece
kendi düşüncelerini ifade ettiği ve bu nedenle GÜBRETAŞ'ı ilzam etmediği,
- Üretici kuruluşların hiçbir zaman GÜD'de gübre fiyatlarını kesinlikle tespit
etmedikleri,
- GÜBRETAŞ’ın bir kamu iştiraki olması sebebiyle piyasada rekabet gücü
açısından zorluklarla karşı karşıya olduğu, Rekabet Kurulu’nun Çay-Kur ile ilgili
olarak yürüttüğü soruşturmadaki kamu kuruluşları hakkındaki uygulamasını 4110
GÜBRETAŞ bakımından da uygulamak durumunda olduğu,
- 1995 yılından beri TKK Genel Müdürü ile Genel Müdür Yardımcılarından önemli
bir bölümünün GÜBRETAŞ Yönetim Kurulu’nda görev yapmakta olmalarından
dolayı,TKK ihalelerinde GÜBRETAŞ’ın diğer üreticilerle birlikte hareket etmesinin
mümkün olmadığı,
- Toros Gübre ve GÜBRETAŞ arasında yapılan gübre tedarik sözleşmelerinin
kısa süreler için geçerli olması, çok az miktarda gübrenin diğer kuruluşa satılmış
olması sebebiyle rekabeti bozucu nitelikte olmasının mümkün olmadığı,

ileri sürülmüştür. 4120

Türkiye Gübre Sanayi A.Ş.’nin savunmalarında özetle;

- Standart Satış Şartnamesi'nin uygulanmayan bir taslaktan ibaret olduğu,
- 15.10.1996 tarihli belgenin anlaşma değil, bir çalışma taslağı olduğu, bu taslakta
yer alan hususlar hakkında GÜD’de bir karar alınmadığı gibi, uygulamaya da
konmadığı,
- 4054 sayılı Kanunun 40/2 ve 43/1 maddesi hükümlerine göre, gerek
önaraştırmanın, gerekse soruşturmanın yürütülmesi için Kurul tarafından
görevlendirilecek kişilerin uzman statüsünde olmaları gerektiği, ancak söz konusu 4130
önaraştırmaya atanan meslek personelinin uzman statüsünde olmadıkları, bu
nedenle Önaraştırma raporuna dayanılarak açılan soruşturma sonucunda
düzenlenen soruşturma raporunun Kanun’un ilgili hükümlerine aykırı olduğu,
- GÜD'de yapılan istişari toplantılarda fiyat tespiti yapılması ve buna göre hareket
edilmesinin TÜGSAŞ'ın bir kamu kuruluşu olması nedeniyle mümkün olmadığı,
zira fiyat ayarlamalarının bağlı bulunulan Bakanlığın şifahi izninden sonra,
Yönetim Kurulu'nun Genel Müdürlük makamına verdiği yetkiye istinaden yapıldığı,
sektörün ham madde açısından % 90 oranında yurt dışına bağlı bulunduğu ve bu
çerçeve içinde üretici kuruluşların fiyat ayarlama tarihlerinin benzerlik
göstermesinin normal olduğu, 4140
- Gübre üreticilerinin satış fiyatını belirlerken, farklı gübre türleri arasındaki
oranları dikkate almak üzere anlaştıkları iddiasının yapıldığı, ancak, söz konusu
oranların oluşmasında gübre maliyet oranlarının etkili olduğu,
07-62/738-266
86
- TKK’nın 2000 İlkbahar İhalesi öncesindeki ortak metnin, TKK’nın 1999 yılı 10
uncu ayında şifahi daveti üzerine altı üretici kuruluş ve TKK’nın bir araya gelmesi
suretiyle hazırlanmış olduğu, piyasa koşulları dikkate alınarak muhtemel fiyat ve
şartlar belirlendiği, ancak daha sonra bu teklifin TKK tarafından kabul edilmediği,
- Gübre fabrikalarının bulunduğu bölgelerde yapılan satışlarda maliyet (nakliye)
açısından doğal bir avantaj sağlanmasının yadsınamaz bir gerçek olduğu,
- TKK'nın açık eksiltme ihalelerinde TÜGSAŞ tarafından tümüyle mevcut üretim, 4150
stok, maliyet ve nakliye avantajları dikkate alınarak fiyat belirlendiği ve ihalelerde
yaşanan kıyasıya rekabet sonucunda çoğu zaman maliyetin altında dahi
bağlantılar yapılmak zorunda kalındığı, bu durumun ihale öncesinde rakip
firmalarla fiyat ve pazar paylaşımı yapılmadığının açık bir göstergesi olduğu,
- TÜGSAŞ'ın TKK'nın 1999 yılı sonbahar dönemi ihalesine katılmama kararının
rakip firmalarla gerçekleştirilen ortak tavır nedeniyle değil, yapılan ihalenin
Kurumun pazarlama politikasına uygun olmaması nedeniyle alındığı,
- Dernek toplantılarında ithalatçı kuruluşlara gübre verilmemesi yönünde yapılan
konuşmaların tavsiye niteliğinde olduğu,
4160
ileri sürülmüştür.

Yukarıda özet olarak yer verilen savunmalarda ihlal bazında çoğunlukla benzer
iddialarda bulunulması nedeniyle öncelikle ortak değerlendirmeler yapılmış,
teşebbüslerin her birinin savunmalarında yer alan farklı savunmalar ise ayrıca
değerlendirilerek aşağıda sunulmuştur.

- Soruşturma tarafı teşebbüsler, özellikle gübre sektöründe devlet müdahalesinin
olduğu ve Soruşturma Heyetinin de Raporunda yürürlükteki gübre mevzuatının
Kanun’a aykırı olduğunu tespit ettiği iddiası ile 4054 sayılı Kanun’a aykırı 4170
eylemlerini haklı bir konuma getirmeye çalışmıştır. Öncelikle hatırlanması gereken
husus, gübre sektörünün 1986 yılındaki Bakanlar Kurulu Kararnamesi ile libere
edildiği ve fiyat kontrolünde devletin rolünün ortadan kalktığıdır. Soruşturmaya
muhatap teşebbüslere isnat edilen, satış fiyatlarının anlaşarak tespit edilmesi,
ihalelerde coğrafi bölge ve miktar paylaşımı yapılması, ithalatçıların faaliyetlerinin
zorlaştırılması vb. eylemlerin, devletin gübre sektöründeki düzenlemeleri ile hiçbir
ilgisi bulunmadığı dikkate alındığında, rekabet ihlallerinin yürürlükteki gübre
mevzuatından kaynaklanan kaçınılmaz uygulamalar olduğu yönündeki
savunmanın tamamen gerçek dışı olduğu görülmektedir.
4180
- Teşebbüsler savunmalarında, soruşturmada görevlendirilenlerin meslek
personeli uzmanlardan oluşması gerektiğinden bahisle, usul açısından geçersizlik
iddiasında bulunmuşlardır. 4054 sayılı Kanun’un 36 ıncı maddesinin son
fıkrasında, rekabet uzman ve yardımcılarının meslek personeli sıfat ve yetkilerini
taşıyacakları açıkça ifade edilmiştir. Rekabet Kurumu Çalışma Usul ve Esasları
Hakkında Yönetmeliği’nin Meslek Personelinin Görevleri başlıklı 67 nci
maddesinde, “Başkan tarafından verilecek görev üzerine Kanun’un 40 ve 41 inci
maddelerinde düzenlenen araştırmaları yapmak; Kurul soruşturma yapılmasına
karar verdiği taktirde soruşturmanın raportörlüğünü yapmak” sayılmaktadır. 4054
sayılı Kanun’un 43 üncü maddesine göre Kurul tarafından görevlendirilen 4190
raportörlerin soruşturmayı yürütürken Kanun’un 14 ve 15 inci maddelerindeki
yetkilerini kullanabilecekleri de 44 üncü maddede açıkça ifade edildiğinden,
soruşturma heyetinin yetkileri konusunda herhangi bir tereddüt bulunmamaktadır.
07-62/738-266
87

- Savunmalarda öne çıkan bir diğer husus, özellikle Ege Gübre’nin üzerinde
durduğu, yalnızca tek bir teşebbüste elde edilen delillerin kendilerinde
bulunmaması nedeniyle teşebbüslerini bağlamayacağı iddiasıdır. Ne var ki,
rekabet hukuku kapsamında bir delilin kaç teşebbüste bulunduğunun bir önemi
bulunmamaktadır. Esas olan, bir delil çerçevesinde tespiti yapılan bir ihlale hangi
teşebbüslerin katıldığının ortaya konulmasıdır. Keza gübre üreticileri, fiyat tespiti 4200
ve diğer ihlal iddialarına dayanak teşkil eden delilleri belge bazında ayrı ayrı
değerlendirmeye tabi tutarak bu belgelerin diğer teşebbüslerin şahsi görüşlerini
yansıtıyor şeklinde savunmalar da yapmışlardır. Kurul, bir ihlalin tespitine olanak
veren delil ve belgelerin bir bütün olarak değerlendirilmesi gerektiği
düşüncesindedir.

- Destekleme ödemelerindeki gecikmelerin gübre satış fiyatlarına yansıtılmasına
ilişkin fiyat tespiti anlaşması iddiası Toros Gübre, BAGFAŞ, GÜBRETAŞ ve Ege
Gübre teşebbüslerinin savunmalarında reddedilmiştir. Halbuki, söz konusu
teşebbüsler 15 Nisan 1998 tarihli belgeden açıkça görüldüğü üzere, destekeleme 4210
avanslarında bir gecikmenin olması durumunda uygulayacakları fiyatları birlikte
tespit etmişler ve tespit edilen bu fiyatları 16 Nisan 1998 tarihinden itibaren
bayilerine olan gübre satışlarında uygulamışlardır. Bu çerçevede, 15 Nisan 1998
tarihli ve zımni olarak kabul edilmiş bir fiyat tespiti anlaşması ve gübre satış
fiyatları üzerindeki uygulaması da mevcut iken, adı geçen teşebbüslerin
savunmalarını kabul etmek mümkün değildir.

- Gübre üreticileri toplu gübre alım ihalelerinde fiyat tekliflerini gerçek nakliye
maliyetlerine göre vermemekte ve kendi bölgelerinde daha yüksek fiyatlardan
ihale kazanmaktadırlar. Toros Gübre Genel Müdür Yardımcısı Yavuz Kuran’ın 4220
notlarında yer alan “Paylaşım tamamen coğrafi (Herkes fiyatında serbest üreticiler
bölgelerde birbirlerini zorlamıyor ithalatçı ile uğraşıyor); Bu sene bölgeler kendi
içinde bölünmemeli çok aleni oluyor” ifadeleri, gübre üreticilerinin ihalelerde
bölgesel bir paylaşım içinde olduklarını ve belirledikleri bölgelerde birbirlerini
zorlamadıklarını, kendi aralarında rekabet etmediklerini teyit etmektedir.
Dolayısıyla, Toros Gübre’nin toplu gübre alım ihalelerinde gübre üreticisi
kuruluşların kendi fabrikalarının bulunduğu bölgelerdeki ihaleleri nakliye avantajı
sebebiyle kazandığı görüşü geçerliliğini yitirmektedir. Öte yandan, toplu gübre
alım ihalelerinde gübre üreticileri dışında katılımın olduğu durumlarda açık
eksiltme turlarında ve dolayısıyla rekabetteki artış, gübre üreticilerinin TKK 4230
ihaleleri öncesindeki koordinasyonuna yönelik tespitler göz önüne alındığında
teşebbüslerin söz konusu ihalelerde uyumlu eylem içerisinde olmadıkları iddiası
geçerliliğini yitirmektedir. Ayrıca, Toros Gübre Genel Müdür Yardımcısı Yavuz
Kuran tarafından yazılan bilgisayar mesajında yer alan, “Bu akşam yarınki Şeker
Fabrikaları ihalesinin açık eksiltmesi öncesi Ankara’da tüm üreticiler toplanıyoruz.
Gerek şeker fab. Gerekse ve daha önemlisi bayi piyasası fiyatları üzerine bir kez
daha uzlaşma ortamı yaratılması için toplantı yapılıyor.” şeklindeki ifadeler de
ihaleler öncesinde gübre üreticisi firmalar arasındaki uyumlu eylemi kanıtlayıcı
mahiyettedir.
4240
- Gübre üreticilerinin TKK’nın 2000 yılı ilkbahar ihalesinde verecekleri fiyatları
tespite ve bu fiyatları bayilerine yönelik satımlarda da uygulayacaklarına yönelik
anlaşma metninde, her gübre cinsi için uygulanacak olan $/ton bazındaki fiyatların
07-62/738-266
88
belirlendiği görülmektedir. Bu metnin ve sonrasında üretici kuruluşların
yetkililerinin konuya ilişkin notlarının incelenmesi neticesinde, gübre üreticisi
kuruluşların, TKK’nın 2000 İlkbahar İhalesi öncesinde bir araya gelerek TKK’ya
yaptıkları toplu satışlarda verecekleri fiyatları bayilerine yönelik satımlarda da
uygulamaya karar verdikleri anlaşılmıştır. Söz konusu anlaşma metninin iki tarafı
bulunmakta olup, taraflardan birini TKK, diğerini ise üretici kuruluşlar
oluşturmaktadır. Burada rekabet hukuku bağlamında dikkat çekici olan husus, 4250
anlaşmanın TKK ile bir üretici kuruluş tarafından değil, TKK ile tüm üretici
kuruluşlar tarafından gerçekleştirmek üzere hazırlanmış olmasıdır. TKK’nın alıcı
konumunda olduğu kimyasal gübre pazarında, üretici kuruluşların satıcı olarak
rakip durumda olmaları gerektiği açıktır. Bir alıcı ve bir satıcının karşılıklı olarak bir
araya gelerek sözleşme konusu malın satış fiyatı ve satış koşulları üzerinde
pazarlık yapmaları doğal bir süreç olarak kabul edilmektedir. Ancak, piyasada
satıcı olarak rakip durumda bulunmaları gereken teşebbüslerin bir araya gelerek
alıcıya karşı uygulayacakları gübre çeşidi bazındaki fiyatları belirlemiş olmalarının
4054 sayılı Kanun kapsamında bir ihlal olduğu açıktır. Taraflardan biri olan gübre
üreticileri arasındaki anlaşma, metinde yer alan şekliyle tamamlanmış olup, 4260
yalnızca TKK’nın kabul etmemiş olması nedeniyle uygulanamamıştır. Bir başka
deyişle üretici kuruluşlar arasındaki ortak irade gerçekleşmiş ve fiyatlar üzerinde
aralarında anlaşma sağlanmış, buna karşılık karşı taraf olan TKK bunu kabul
etmemiştir. Rekabet hukukunu ilgilendiren kısmı, anlaşmanın ilk aşaması olan
üretici kuruluşlar arasındaki uzlaşmanın gerçekleşmiş olduğu, söz konusu
metinde açıkça görülmektedir.

- Rekabet hukuku açısından bakıldığında, ithalatın rekabet gücünü artırıcı ve
rekabet ortamının oluşmasına katkıda bulunucu olumlu etkileri ön plana
çıkmaktadır. Özellikle az sayıda aktörün faaliyet gösterdiği oligopol piyasalarında 4270
rekabetin sağlanması ve korunması açısından ithalat oldukça büyük önem arz
etmektedir. Kimyasal gübre sektöründe, Türkiye mamül gübre ithalatının 1998
yılında %68’ini, 1999 yılında da %76,16’sının gübre üreticileri tarafından
gerçekleştirildiği dikkate alındığında, sektördeki ithalatçı kuruluşların payının
oldukça az olduğu görülmektedir. Sektördeki koşullar bu şekilde oluşmuş iken,
gübre üreticisi kuruluşların, kendileri dışında piyasada faaliyet gösteren
ithalatçıların kimyasal gübre pazarında ticari faaliyetlerini zorlaştırmaya yönelik
GÜD bünyesinde yaptıkları görüşmeler neticesinde anlaşmaya vardıkları açık bir
şekilde ortaya konulmuştur.
4280
- TKK’nın 1999 Sonbahar gübre alım ihalesine beş gübre üreticisi kuruluşun
uyumlu eylem halinde katılmadıkları iddiasına ilişkin olarak, raportörlerce
İGSAŞ’ta tespit edilen “Gübre Üreticileri Derneği” başlıklı belgede yer alan Toros
Gübre Genel Müdürü Esin Gökan’ın “... TKK’ne ihalede tavır aldık, İGSAŞ ve
TÜGSAŞ’da resmi kuruluş olarak yanımızda yer aldılar, müteşekkiriz.” ifadeleri
söz konusu teşebbüslerin bu ihaleye bireysel poltikaları nedeniyle katılmadıkları
şeklindeki savunmalarının geçersizliğini ortaya koyan delillerden birisidir.

- Toros Gübre ve Kimya Endüstrisi A.Ş.’nin savunmalarında ısrarla, 1998 ve 1999
yıllarına ait fiyat tespiti anlaşmaları iddiasına yönelik olarak, Toros Gübre’nin söz 4290
konusu yıllara ait gübre çeşitleri bazında fiyat artış oran ve tarihlerinin diğer gübre
üreticileri ile uyumsuzluk gösterdiği ileri sürülmüştür. Ancak, söz konusu
savunmada, fiyat tespitine ilişkin olarak sunulan çok açık deliller dikkate
07-62/738-266
89
alınmamıştır. Toros Gübre tarafından, 1998 ve 1999 yıllarındaki fiyat
değişimlerine yönelik olarak aynı gün temelinde yapılan değerlendirmedeki
eksiklik, fiyat tespitine ilişkin delil niteliğinde belgelerde yer alan fiyatların, gübre
üreticilerinin tamamı tarafından aynı tarihte veya birkaç gün gecikmeyle de olsa
uyulduğunun görülmesinden anlaşılmaktadır.

- Toros Gübre ve GÜBRETAŞ teşebbüsleri savunmalarında, aralarında akdedilen 4300
gübre tedarik anlaşmalarının piyasalarda rekabet üzerinde herhangi bir etkisinin
bulunmadığı, tedarik miktarlarının azımsanacak miktarlarda olduğu ve
anlaşmaların amacı bakımından da rekabeti sınırlamaya yönelik olmadığı
iddialarını ileri sürmüşlerdir. 1999 yılına ait anlaşmalarda yer alan “ Taraflar
birbirlerinden tedarik ettikleri gübreleri kendi bayilerine, diğer tarafın uyguladığı
bayi fiyatının altında bir fiyatla satmamayı taahhüt ederler.” şeklindeki hükmün,
anlaşmaya taraf olan ve birbirine rakip konumunda bulunan söz konusu
teşebbüslerin fiyatlarını, kendilerinin belirlemesi yerine birbirlerinin fiyatını baz
alarak belirlemelerini sağladığından, 4054 sayılı Kanun’un 4 üncü maddesi
kapsamında rekabeti ihlal edici nitelikte bir fiyat tespiti olduğu açıktır. 4310

- BAGFAŞ ve GÜBRETAŞ’ta raportörlerce yapılan yerinde incelemelerde elde
edilen, 20 Nisan 1998 tarihli “1998 Sonbahar Dönemi TKK İhalesi ve Uyumlu
Fiyatlandırma Prosedürü” başlıklı belgelerden görüldüğü üzere DAP/NP20.20.0
:1.45, AN/CAN: 1.15 ve ÜRE/CAN :1.20 şeklinde gübre çeşitlerinin fiyatları
arasında korunacak oranlar üzerinde anlaşarark altı gübre üreticisi teşebbüsün
fiyat tespiti anlaşması yaptığı Kararın “H.2.1.1.” bölümünde ortaya konulmuştur.
Teşebbüsler savunmalarında söz konusu oranların, bayi satış fiyatlarının
hesaplamalarında referans noktası olarak kullanılmasının anlamlı olmadığını ileri
sürmüşlerdir. Kurul, belirli gübre çeşitlerinin tüketiciye olan satış fiyatları arasında 4320
belirli bir oran üzerinde anlaşmaya varılmasının nihai olarak fiyat tespitine
sebebiyet veren ve varılan anlaşmaların kontrolünü sağlayan bir unsur olarak
kabul etmiştir.

- İGSAŞ, savunmasında, FOT satış yapması nedeniyle, her bayisinde farklı satış
fiyatı olacağı iddiasında bulunmuştur. Ancak, fiyat tespitine yönelik iddialar
İGSAŞ’ın bayilerinin satış fiyatlarına yönelik olmayıp, söz konusu teşebbüsün
bayilerine olan satış fiyatlarını kapsamaktadır.

- İGSAŞ’ın iddialarından biri de Başbakanlık genelgeleri gereğince, ayda %2 zam 4330
yapma hakkına sahip olduğudur. T.C. Başbakanlık Özelleştirme İdaresi
Başkanlığı’ından 2000 yılı içerisinde İGSAŞ’a gönderilen yazıda, Hazine
Müsteşarlığı’nın yayınladığı Genelge’ye istinaden, 2000 yılı içerisinde Hükümet
tarafından uygulanan enflasyon programı çerçevesinde, Kamu İktisadi
Teşebbüsleri tarafından yapılacak zamlarda programın hedeflerine uygun olması
istenmektedir. Söz konusu yazıdan anlaşıldığına göre, 2000 yılı Türkiye’nin
enflasyon hedefi %20 olarak hedeflenmiştir. Halbuki İGSAŞ 2000 yılı için, üre
gübresinin satış fiyatlarını aşağıdaki oranlarda artırmıştır :

Ocak % 10,44 4340

Şubat % 14,86

07-62/738-266
90
Nisan % 2

Mayıs % 10.5

Haziran % 10.08

Temmuz % 2.10 4350

Ağustos % 25.86

Yukarıdaki verilerden görüldüğü üzere, İGSAŞ, ürenin fiyatına yalnızca Ağustos
ayında % 25,86 oranında zam yapmıştır. 2000 yılında ise üreye toplam olarak
%100 zam yaparak, enflasyon hedefinin beş katı kadar fiyat artışı
gerçekleştirmiştir. İGSAŞ’ın Hazine’nin hedeflerine uygun bir fiyatlandırma
yapmadığı ve İGSAŞ’ın Yönetim Kurulu’nca belirlenen fiyatların uygulandığı
açıktır.
4360
- BAGFAŞ, 4054 sayılı Kanun’un 15 inci maddesinin Kurul’a incelemede bulunma
yetkisini verdiğini arama yetkisini vermediğini ve Soruşturma Heyeti tarafından
yapılan yerinde incelemeler sırasında ajandalara ve özel evraklara el
konulduğunu ve 4054 sayılı Kanun’a aykırı şekilde temin edilen bilgilerin delil
olamayacağını ileri sürmüştür. 4054 sayılı Kanun’un 15 inci maddesinde, yerinde
inceleme kapsamında, teşebbüslerin her türlü mal varlığına ilişkin mahallinde
incelemeler yapılabileceği, defterlerin, her türlü evrak ve belgelerinin
incelenebileceği ve gerekirse suretlerinin alınabileceği ifade edilmektedir.
Önaraştırma ve soruşturma dönemlerinde ilgili teşebbüse ait binalarda, Kanun’un
15 inci maddesi kapsamında yerinde incelemeler yapılmış ve soruşturmayla ilgili 4370
görülen evrakların birer suretleri alınmış olup, asılları ilgili teşebbüste
bulunmaktadır. Dolayısıyla evraklara el konulduğu iddiasının doğruluk payı
bulunmamaktadır.

- Ege Gübre, pazardaki konumu itibarıyla fiyat takipçisi konumunda olduğunu ve
dolayısıyla fiyat tespiti anlaşmalarının bir parçası olamayacağı iddiasında
bulunmuştur. Ege Gübre, soruşturmaya taraf olan gübre üreticileri arasında en
küçük pazar payına sahip olan teşebbüstür. Ancak, Kararın “H.2.1.” bölümünde
yer verilen birçok belge çerçevesinde yapılan değerlendirmelerde, Ege Gübre
Genel Müdürü Bülent Çakın’ın da katıldığı GÜD toplantılarında söz konusu 4380
üreticilerin 1998 ve 1999 yıllarında gübre satış fiyatlarında fiyat tespiti anlaşmaları
yaptıkları açıkça ortaya konulmuştur. Bu çerçevede; Ege Gübre’nin, en küçük
pazar payına sahip teşebbüs olmasına karşın, fiyat artışlarını fiyat takipçiliği ile
değil diğer üreticilerle katılmış olduğu anlaşmanın uygulaması çerçevesinde
yaptığı kanaatine ulaşılmıştır. Keza, Ege Gübre’nin söz konusu fiyat tespiti
anlaşmalarındaki sorumluluğu bakımından diğer büyük pazar payına sahip gübre
üreticilerinden herhangi bir farkı bulunmamaktadır. Ege Gübre’nin ihlale konu olan
yıllardaki gübre satış fiyatlarını kendi özgür iradesi ile oluşan pazar davranışı ile
belirlemediği fatura fiyatlarındaki uygulamadan da açıkça görülmüştür.
4390
- GÜBRETAŞ, bir kamu iştiraki olması sebebiyle piyasada rekabet gücü açısından
zorluklarla karşı karşıya olduğunu, Rekabet Kurulu’nun Çay İşletmeleri ile ilgili
olarak yürüttüğü soruşturmadaki kamu kuruluşları hakkındaki uygulamasını
07-62/738-266
91
kendileri bakımından da uygulaması gerektiğini ileri sürmüştür. Kurul, kararlarında
her vakayı amaç, kapsam ve etki açısından farklı özellikleriyle irdelemekte ve ilgili
pazarın özelliklerini de dikkate alarak sonuca ulaşmaktadır. Rekabet Kurulu’nun
4054 sayılı Kanun’u uygulayan makam olarak takdir yetkisini kullanırken, her
sektörün kendine özgü rekabet koşullarını ve olay bazındaki somut koşulları esas
aldığı unutulmamalıdır. GÜBRETAŞ’ın savunmalarında atıf yapılan ÇAY-KUR
Kararının birden fazla gerekçesi olduğu ve söz konusu Kurul kararında ÇAY-4400
KUR’un kamu kurumu olmasından ziyade, 4054 sayılı Kanun’un 3 üncü maddesi
anlamında “bağımsız karar verebilme” unsurunun sorgulandığı gözden
kaçırılmamalıdır.

- GÜBRETAŞ, 1995 yılından beri TKK Genel Müdürü ile Genel Müdür
Yardımcılarından önemli bir bölümünün GÜBRETAŞ Yönetim Kurulu’nda görev
yapmalarından dolayı, TKK ihalelerinde GÜBRETAŞ’ın diğer üreticilerle birlikte
hareket etmesinin mümkün olmadığını ileri sürmüştür. TKK ile GÜBRETAŞ
arasındaki kontrol ilişkisi doğru olmakla birlikte, söz konusu teşebbüsün GÜD
toplantılarına devamlı iştirak ettiği, fiyat tespiti gibi rekabet ihlallerine diğer 4410
üreticilerle birlikte katıldığı, TKK aleyhine olarak nitelendirilebilecek Standart Satış
Şartnamesi’ne imza attığı unutulmamalıdır. GÜBRETAŞ’ın özellikle GÜD
bünyesinde TKK’ya karşı bir tavır olan Standart Satış Şartnamesi’ni kabul etmiş
olması, GÜD üyeleri arasındaki rekabeti bozucu uygulamalardan kendini
soyutlamadığını ve birlikte harekete katıldığını göstermektedir. Toros Gübre Genel
Müdür Yardımcısı Yavuz Kuran’ın notlarında tespit edildiği üzere, GÜBRETAŞ
Genel Müdürünün, TKK ihalelerine yönelik gübre üreticileri arasındaki miktar
paylaşımına ilişkin önerilerde bulunmuş olması da, GÜBRETAŞ’ın TKK’dan
bağımsız hareket ettiğine delil olarak kabul edilmiştir.
4420
- TÜGSAŞ, diğer üretici kuruluşlarca anlaşarak fiyat tespiti yapmasının ve buna
göre hareket etmesinin bir kamu kuruluşu olması nedeniyle fiilen ve hukuken
mümkün olmadığını ve fiyat ayarlamalarının bağlı bulunan Bakanlığın şifahi
izninden sonra, Yönetim Kurulunun Genel Müdürlük makamına verdiği yetkiye
istinaden yaptıklarını ileri sürmüştür. TÜGSAŞ 1998 yılında özelleştirme
programına alınmıştır. TÜGSAŞ’ın özelleştirme kapsamında olması sebebiyle tabi
bulunduğu 4046 sayılı Kanun’un 17 (E) maddesinin; “Özelleştirme programındaki
kuruluşlardan, anonim şirket statüsünde olanların ürettikleri ve/veya sattıkları mal
veya hizmetlerin fiyat ve tarifeleri bu kuruluşların yönetim kurulunca, diğerlerinde
ise yetkili organlarınca belirlenir.” şeklindeki hükmü fiyatlar ve tarifeler 4430
konusundaki yetkiyi açıkça teşebbüs yönetim organlarına bırakmıştır. Keza,
Hazine Müsteşarlığı tarafından, 2000 yılında açıklanan enflasyon hedefine uygun
olarak Kamu İktisadi Teşebbüslerinin %20’lik enflasyon hedefine uygun hareket
etmeleri yönünde genelge yayınlandığı bilinmektedir. Ancak, TÜGSAŞ yalnızca
CAN gübresinin satış fiyatını 2000 yılı içinde %76 artırmıştır. Bu artış oranı da,
TÜGSAŞ’ın fiyat artışlarındaki kararlarını “hükümet genelgeleri” çerçevesinde
değil, Yönetim Kurulu ve Genel Müdürlüğü’nün iradeleri kapsamında aldığını
göstermektedir.

4440


07-62/738-266
92
J. GEREKÇE VE HUKUKİ DAYANAK

4054 sayılı Kanun’un 4 üncü maddesinde, “belirli bir mal veya hizmet piyasasında
doğrudan veya dolaylı olarak rekabeti engelleme, bozma ya da kısıtlama amacını
taşıyan veya bu etkiyi doğuran yahut doğurabilecek nitelikte olan teşebbüsler
arası anlaşmaların hukuka aykırı ve yasak olduğu” düzenlenmiştir. Bu hüküm,
bütün teşebbüsler arası anlaşma, karar ve uyumlu eylemlere geniş bir şekilde
uygulanmakta olup, temel amacı, her bir teşebbüsün kendi ticari politikalarını ve 4450
piyasadaki faaliyetlerini tek başına, diğerlerinden bağımsız olarak belirlemesidir.

Rekabet hukuku açısından fiyat tespitine ve pazar paylaşımına yönelik anlaşmalar
en ağır rekabete aykırılık halleri arasında değerlendirilmiş ve çok açık bir biçimde
yasaklanmıştır.

Bir anlaşmada, rekabeti sınırlama amacı açıksa, anlaşmanın kendisi veya en
azından rekabeti bozucu hükümleri, “per se” bir rekabet ihlali oluşturur. Bu
durumda anlaşmanın rekabet üzerindeki etkilerinin incelenmesine gerek yoktur.
Rekabeti bozucu nitelikte olan anlaşmalar, tarafların kendi bağımsız rekabetçi 4460
faaliyetlerini ortak çıkarlar adına gözden çıkardıkları bir yapısal çerçeve yaratır. Bu
sebepten dolayı, sadece rekabete aykırı bir anlaşmaya taraf olmak, anlaşma
etkilerini gerçekleştirmemiş olsa dahi yasaktır.

Öte yandan, 4054 sayılı Kanun’un 4 üncü maddesinin gerekçesinde, “Bu Kanunun
amacı rekabetin korunması olduğuna göre, rekabeti engelleyici, kısıtlayıcı veya
bozucu teşebbüsler arası anlaşma ve uygulamaların yasaklanması gerekir.
Maddenin amacı bakımından anlaşma, hukuki şekil şartlarına uymasa bile
tarafların kendilerini bağlı hissettikleri her türlü uzlaşma ya da uyuşma anlamında
kullanılmıştır. Anlaşmanın yazılı veya sözlü olmasının önemi yoktur. Teşebbüsler 4470
arasında bir anlaşmanın varlığı tespit edilemese bile teşebbüsler arasında kendi
bağımsız davranışları yerine geçen bir koordinasyon veya pratik işbirliği sağlayan,
doğrudan veya dolaylı ilişkiler de, eğer aynı sonucu doğuruyorsa, yasaklanmıştır.
Böylece teşebbüslerin Kanuna karşı hile yolu ile rekabeti sınırlayıcı uygulamaları
meşru göstermeleri engellenmek istenmiştir” denilerek, anlaşma kavramının,
sözleşmelerden çok daha geniş bir irade birlikteliği niteliğinde olduğu
açıklanmıştır. Sözleşme olmaksızın da rekabet ortamını bozan her türlü ilişkinin
uygulamaya sokulması da anlaşma niteliğindedir. Ayrıca, rekabeti kısıtlayıcı,
sınırlayıcı, ya da ortadan kaldırıcı etkileri nedeniyle, "centilmenlik anlaşmaları" ve
"sözlü anlaşmalar" da 4054 sayılı Kanun’un 4 üncü maddesi kapsamında 4480
değerlendirilmektedir.

Yukarıda yer verilen değerlendirmeler ışığında;Rekabet Kurulu’nun 8.2.2002 tarih,
02-07/57-26 sayılı Kararının Bandırma Gübre Fabrikaları A.Ş., Ege Gübre Sanayi
A.Ş., Gübre Fabrikaları T.A.Ş. ve İstanbul Gübre Sanayi A.Ş.’ye ilişkin kısımlarının
iptal edilmesi üzerine, adı geçen dört teşebbüsün 4054 sayılı Rekabetin
Korunması Hakkında Kanun’u ihlal eder nitelikteki eylemlerinin yeniden
değerlendirilmesi sonucunda,

1- BAGFAŞ, Ege Gübre, Gübretaş ve İGSAŞ’ın gübre satış fiyatlarını anlaşarak 4490
tespit ettikleri,

07-62/738-266
93
2- BAGFAŞ, Ege Gübre, Gübretaş ve İGSAŞ’ın, Tarım Kredi Kooperatifleri
Merkez Birliği ile Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş.’nin gerçekleştirdiği toplu gübre
alım ihalelerinde uyumlu eylem halinde belli bölgeleri ve dolayısıyla bu bölgelerde
tedarik edilen miktarları paylaştıkları,

3- BAGFAŞ, Ege Gübre ve İGSAŞ’ın; Tarım Kredi Kooperatifleri Merkez Birliği’nin
1999 Sonbahar İhalesine uyumlu eylem halinde girmedikleri,
4500
4- BAGFAŞ, Ege Gübre, Gübretaş ve İGSAŞ’ın; 1998 yılında, rakip konumundaki
ithalatçı kuruluşların faaliyetlerini zorlaştırmaya yönelik olarak anlaştıkları

tespit edilmiş; bu eylemlerin, 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında
Kanun’un “Rekabeti Sınırlayıcı Anlaşma, Uyumlu Eylem ve Kararlar” başlıklı 4
üncü maddesinin, “Belirli bir mal veya hizmet piyasasında doğrudan veya dolaylı
olarak rekabeti engelleme, bozma ya da kısıtlama amacını taşıyan veya bu etkiyi
doğuran yahut doğurabilecek nitelikte olan teşebbüsler arası anlaşmalar, uyumlu
eylemler ve teşebbüs birliklerinin bu tür karar ve eylemleri hukuka aykırı ve
yasaktır” şeklindeki genel hükmünü ve özellikle de, “Mal veya hizmetlerin alım ya 4510
da satım fiyatının, fiyatı oluşturan maliyet, kar gibi unsurlar ile her türlü alım yahut
satım şartlarının tespit edilmesi” hükmünü içeren (a) ve “Mal veya hizmet
piyasalarının bölüşülmesi ile her türlü piyasa kaynaklarının veya unsurlarının
paylaşılması ya da kontrolü” hükmünü içeren (b) bendini açıkça ihlal eder nitelikli
olduğu görüşüne ulaşılmıştır.

4054 sayılı Kanunun 16 ncı maddesinin ikinci fıkrası, “bu Kanunun 4 üncü ve 6 ncı
maddesinde yasaklanmış olan davranışları gerçekleştirdiği Kurul kararı ile sabit
olanlarla bu Kanunun 11 inci maddesinin (b) bendinde yazılı davranışlarda
bulunan teşebbüs niteliğindeki gerçek ve tüzel kişiler ile teşebbüs birlikleri ve/veya 4520
bu birliklerin üyelerinin bir yıl önceki mali yıl sonunda oluşan ve Kurul tarafından
saptanacak olan yıllık gayri safi gelirinin yüzde onuna kadar para cezası
verilebileceğini” hükme bağlamaktadır. Bu bağlamda, Kurul tarafından takdir
olunan idari para cezasının belirlenmesinde, ilgili teşebbüslerin, 1999 mali yıl
sonunda oluşan yıllık gayri safi gelirleri esas alınmıştır.

Ceza Takdiri Bakımından Tügsaş’ın Özelleştirilme Süreci:

Özeleştirme süreci içerisine alınan Tügsaş’ın bağlı kuruluşları olan Gemlik Gübre
Sanayi A.Ş., Samsun Gübre San. A.Ş. ve Kütahya Gübre San. A.Ş. çeşitli 4530
firmalara satıldıktan sonra, Özelleştirme İdaresi Başkanlığı’nın 22.8.2005 tarih ve
1225 sayılı Olur’u ile Tügsaş’ın tüzel kişiliği Sümer Holding A.Ş. ile birleştirilerek
sona erdirilmiş ve 19.9.2005 tarih ve 6392 sayılı Türkiye Ticaret Sicili Gazetesinde
ilan edilmiştir.

Mevcut durumda, gerçekleşmiş bir rekabet ihlali söz konusu olmakla birlikte, ihlali
gerçekleştiren teşebbüs bir tüzel kişilik olarak ortadan kalkmıştır. Bu durumda,
cezanın verilip verilemeyeceği, verilecekse kimin muhatap olacağı konularının
irdelenmesi gerekliliği ortaya çıkmıştır.
4540
Bu noktada, hukukun temel prensiplerinden birisi olan ve Anayasa’nın 38 inci
maddesinde düzenlenmiş olan cezaların şahsiliği ilkesini dikkate almak
07-62/738-266
94
gerekmektedir. Bu ilkeye göre, cezanın muhatabı suçu işleyen kişidir. Gerek
gerçek gerekse tüzel kişiler için geçerli olan bu kurala göre, hiç kimse başkasının
işlediği suçtan dolayı cezalandırılamaz. Bu temek hukuk prensibine karşılık,
rekabet kurallarının etkili bir şekilde uygulanabilmesi için, rekabet ihlallerinin
cezalandırılması zorunluluğu mevcuttur. Ayrıca, ihlali gerçekleştiren teşebbüsün
muvazzalı bir devir yoluyla tüzel kişiliğinin ortadan kalkması ile cezadan kurtulma
yoluna gidebileceği gerçeğini de dikkate almak gerekmektedir. Bu noktada,
benzer bir hukuki sorunun ortaya çıktığu durumlarda, somut olayın özelliklerine 4550
gore karar vermek gerekliliği ortaya çıkmaktadır.

Tügsaş’a ilişkin durumda, öncelikle üzerinde durulması gereken husus, ihlali
gerçekleştiren şirketin kendi iradesiyle yapılmış bir devir işleminin söz konusu
olmadığıdır. Söz konusu devir işlemi, teşebbüsün iradesi dışında özelleştirme
yoluyla gerçekleştirilmiştir. Dolayısıyla devir işleminin rekabet ihlalinden dolayı
verilecek cezadan kurtulmak amacıyla muvazaalı olarak gerçekleştirilmiş olması
ihtimali mevcut değildir.

Özelleştirmenin yapılma şekli de bu noktada dikkate alınmalıdır. Tügsaş’a ait olan 4560
bağlı kuruluşlar, yani çeşitli illerdeki fabrikalar tek tek başka şirketlere satılmış, bu
şekilde içi boşaltılmış olan şirket, Sümer Holding A.Ş. ile birleştirilerek tüzel kişiliği
sona erdirilmiştir. Özelleştirme politikalarının bir gereği olarak benimsenen bu usul
dikkate alınmaksızın salt mevcut hukuki duruma bakılarak, Tügsaş’ı devralan
şirket olarak görülen Sümer Holding A.Ş.’ye ceza vermek mümkün değildir.

Bu noktada, rekabet ihlallerinin cezalandırılması gerekliliğinden hareketle, ihlali
gerçekleştiren teşebbüsün bağlı ortaklıkları olan üç şirkete ceza verilip
verilemeyeceği sorusu akla gelmekle birlikte, böyle bir yola başvurmak içinden
çıkılması güç hukuki belirsizliklere yol açacaktır. Esasen Tügsaş’a ait olan 4570
fabrikalar (Samsun, Gemlik ve Kütahya) özelleştirme sürecinde ayrı birer anonim
şirket halinde farklı teşebbüslere satılmışlardır. Şu anda, bu şirketlerden sadece
Gemlik Gübre Sanayi A.Ş. tüzel kişiliğini devam ettirmektedir. Diğer iki
teşebbüsün tüzel kişiliği, özelleştirme sonucunda satın alan şirketlerle
birleştirilerek sona erdirilmiştir. Bu teşebbüsleri özelleştirme sonucunda devralan
şirketlere ceza verilmesinin ne derece hukuki olacağı da tartışmalıdır.

Cezaların şahsiliği ilkesinin katı bir şekilde uygulanmasının, rekabet ihlalinden
kaynaklanacak cezadan kurtulmak amacıyla muvazaalı devir işlemlerine yol
açabileceği çekincesi mevcut bulunmakla birlikte, somut olayın özellikleri 4580
çerçevesinde karar verilmesi gerektiğinin altı çizilerek,

- bu devir işleminin iradi değil özelleştirme sürecinin bir gerekliliği olarak
yapılmış olduğu,
- ihlali gerçekleştiren teşebbüsün bir tüzel kişilik olarak ortadan kalkmış
olduğu,
- ihlali gerçekleştiren teşebbüsün bir bütün halinde değil, üç parça halinde
farklı teşebbüslere devredilmiş olduğu,
- ihlali gerçekleştiren teşebbüsün üç bağlı ortaklığından ikisinin de tüzel
kişiliğinin ortadan kalkmış olduğu, 4590
- bağlı ortaklıkları devralan teşebbüslerin ihlali gerçekleştiren teşebbüsle
herhangi bir yapısal ilişkilerinin bulunmadığı,
07-62/738-266
95
- devralan teşebbüslerin ihlale devam ettiklerine dair herhangi bir tespitin
söz konusu olmadığı

hususları dikkate alınarak, tüzel kişiliği ortadan kalkmış olan Tügsaş tarafından
gerçekleştirilmiş olan ihlale ilişkin olarak ceza verilmesinin mümkün olmadığı
sonucuna ulaşılmıştır.

K. SONUÇ 4600

Önaraştırma ve soruşturmaya ait tüm savunma, ek savunma, sözlü savunma
tutanakları, sözlü savunma toplantısının ses kayıtlarının yazılı açılımı, raporlar,
Danıştay’ın kararı ile tüm dosya münderecatında yer alan bilgi ve belgelerin
incelenmesi sonucunda;

1. Toros Tarım San. Tic. A.Ş. (Toros Gübre ve Kimya Endüstrisi A.Ş.)’nin,

a) Gübre satış fiyatlarını rakip üretici kuruluşlarla anlaşarak tespit etmek, 1996-
1999 yılları arasında Tarım Kredi Kooperatifleri Merkez Birliği ile Türkiye Şeker 4610
Fabrikaları A.Ş.’nin gerçekleştirdiği toplu gübre alım ihalelerinde, diğer
teşebbüslerle uyumlu eylem halinde belli bölgeleri ve dolayısıyla bu bölgelerde
tedarik edilen miktarları paylaşmak, TKKMB’nin 1999 sonbahar ihalesine diğer
teşebbüslerle uyumlu eylem halinde girmemek, 1998 yılında, rakip konumdaki
ithalatçı kuruluşların faaliyetlerini zorlaştırmaya yönelik olarak diğer üretici
teşebbüslerle anlaşmak suretiyle 4054 sayılı Kanun’un 4 üncü maddesini ihlal
ettiğine,

b) Kanun’un 16 ncı maddesinin ikinci fıkrası uyarınca Toros Tarım San. Tic. A.Ş.
(Toros Gübre ve Kimya Endüstrisi A.Ş.)’ye 1999 yılı net satışlarının takdiren 4620
%2,7’si (yüzde iki virgül yedi) oranında 2.445.956,16 YTL. idari para cezası
verilmesine,

2. Tügsaş Türkiye Gübre San. A.Ş.’nin

a) Gübre satış fiyatlarını rakip üretici kuruluşlarla anlaşarak tespit etmek, 1996-
1999 yılları arasında Tarım Kredi Kooperatifleri Merkez Birliği ile Türkiye Şeker
Fabrikaları A.Ş.’nin gerçekleştirdiği toplu gübre alım ihalelerinde, diğer
teşebbüslerle uyumlu eylem halinde belli bölgeleri ve dolayısıyla bu bölgelerde
tedarik edilen miktarları paylaşmak, TKKMB’nin 1999 sonbahar ihalesine diğer 4630
teşebbüslerle uyumlu eylem halinde girmemek, 1998 yılında, rakip konumdaki
ithalatçı kuruluşların faaliyetlerini zorlaştırmaya yönelik olarak diğer üretici
teşebbüslerle anlaşmak suretiyle 4054 sayılı Kanun’un 4 üncü maddesini ihlal
ettiğine,

b) TÜGSAŞ Türkiye Gübre Sanayi A.Ş.; Özelleştirme Yüksek Kurulu’nun kararı ile
özelleştirme kapsamına alınarak, şirketin bağlı ortaklıkları olan üç teşebbüs
özelleştirme sonucunda farklı teşebbüslere satılmış olduğundan ve daha sonra
Özelleştirme İdaresi Başkanlığı’nın 22.8.2005 tarih ve 1225 sayılı oluruna
istinaden Sümer Holding A.Ş. ile birleştirilerek tüzel kişiliği sona erdirilmiş 4640
olduğundan, TÜGSAŞ Türkiye Gübre Sanayi A.Ş. tarafından gerçekleştirilmiş
ihlale ilişkin olarak para cezası verilemeyeceğine,
07-62/738-266
96

3. Toros Tarım San. Tic. A.Ş. (Toros Gübre ve Kimya Endüstrisi A.Ş.), Bagfaş ve
Ege Gübre’nin birlikte hareket ederek gübre satışlarını 28.2.2000 tarihinde
yayımlanan Kararname’ye karşı durdurduklarını açıklamalarının ve bu tarihten
sonra bayilerine satışları durdurmaları yönünde talimat vermelerinin, amacı
bakımından rekabeti engellemeye yönelik olmadığı ve sonuçları bakımından da
bu yönde bir etki doğurmadığı görüldüğünden bir ihlal oluşturmadığına,
4650
4. Gübre üreticisi kuruluşlar tarafından TKKMB ve toplu gübre alım ihaleleri yapan
diğer kuruluşlara teklif edilmek üzere hazırlanan Standart Satış Şartnamesi’nin,
anlaşma veya teşebbüs birliği kararı niteliğinde bir ihlal teşkil etmediğine,

5. 15.10.1996 tarihli anlaşmadaki, herhangi bir kuruluş bayisine diğer bir
kuruluşun bayilik vermemesi, FOT satış yapılmaması, bayileri denetleyecek ortak
izleme grubunun oluşturulması, bayilere hiçbir ad altında prim, ıskonto vs.
verilmemesi gibi hususların uygulandığına dair yeterli delil olmadığına,

6. Gübre üreticisi teşebbüslerin yukarıda belirtilen rekabet ihlallerine son 4660
vermelerine, ayrıca söz konusu teşebbüslerin kendi aralarında veya Gübre
Üreticileri Derneği vasıtasıyla bilgi alışverişi vb. yollarla rekabet koordinasyonuna
yol açacak davranışlarda bulunmamalarına,

7. 5388 sayılı Kanun’un 2 nci maddesi ile 4054 sayılı Kanun kapsamında bulunan
anlaşmaların bildirilmesi yükümlülüğü kaldırıldığından, anlaşmaların
bildirilmemesinden dolayı, adı geçen teşebbüse ve teşebbüsün yönetim
organlarında görev alan gerçek kişiler hakkında karar verilmesine yer olmadığına,

OYÇOKLUĞU ile karar verilmiştir. 4670






















07-62/738-266
97




KARŞI OY GEREKÇESİ
(26.07.2007 tarih ve 07-62/738-266 sayılı Kurul Kararı)


Rekabet Kurulunun 08.02.2002 tarih ve 02-07/57-26 sayılı kararının iptal
edilmesi talebiyle Toros Gübre ile Tügsaş tarafından ayrı ayrı açılan iptal davaları
neticesinde Danıştay 13. Dairesi;

28.03.2006 tarih ve 2005/5701 E, 2006/1554 K
28.02.2006 tarih ve 2005/5669 E, 2006/1226 K

sayılı kararları ile yukarıda bahsi geçen Kurul kararının iptaline karar vermiştir.

Danıştay 13. Dairesinin 28.03.2006 tarih ve 2005/5701 E, 2006/1554 sayılı
iptal kararı, Toros Gübre tarafından kendi lehlerini içeren taleple 07.06.2006
tarihinde temyiz edilmiş ve buna karşılık olarak Rekabet Kurumu tarafından da
20.07.2006 tarihinde temyiz edilmiştir.

Aynı şekilde; Danıştay 13. dairesinin 28.02.2006 tarih ve 2005/5669 E,
2006/1226 K sayılı iptal kararı, Tügsaş tarafından kendi lehlerini içeren taleple
08.06.2006 tarihinde temyiz edilmiş ve buna karşılık olarak Rekabet Kurumu
tarafından da 03.07.2006 tarihinde temyiz edilmiştir.

Her iki dava da halen devam etmekte olup henüz temyiz talepleri hakkında
olumlu veya olumsuz bir karar verilmemiştir.

Yukarıda açıklandığı üzere, Toros Gübre ile Tügsaş hakkında alınan Rekabet
Kurulu kararı iptal edilmiş olup, bu iptal kararlarına ilişkin olarak yapılan temyiz
taleplerinin sonucunun beklenmesinin usul kurallarına uygun olacağını
düşündüğümden, sonucun beklenmeden alınan karara katılmıyorum.






Tuncay SONGÖR
İkinci Başkan



Full & Egal Universal Law Academy