Rekabet Kurumu Başkanlığından,
(Danıştay’ın Kararları Üzerine Verilen)
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2005-4-186
Karar Sayısı : 07-63/772-280
Karar Tarihi : 2.8.2007
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER 10
Başkan : Tuncay SONGÖR (İkinci Başkan)
Üyeler : Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI, M. Sıraç ASLAN,
Süreyya ÇAKIN, Mehmet Akif ERSİN
B. RAPORTÖRLER : Uygar GAZİOĞLU, Evren SESLİ
C. ŞİKAYET EDEN : - Vapur Donatanları ve Acenteleri Derneği
Mumhane Cd. Emek Ishanı No:31/301 Kat:3
34425 Karaköy/Istanbul 20
D. HAKKINDA ÖNARAŞTIRMA YAPILANLAR:
- Ereğli Demir ve Çelik Fabrikaları T.A.Ş.
Uzunkum Cd. No:7 67330 Karadeniz Ereğli/Zonguldak
- Erdemir Lojistik A.Ş.
Merdivenköy Yolu Sk. No:4 Kat:6
34750 K.Bakkalköy/İstanbul
E. DOSYA KONUSU : Rekabet Kurulu’nun 24.11.2005 tarih, 05-79/1079-306 sayılı
kararının Danıştay 13. Dairesinin 7.5.2007 tarih, 2006/1636 E., 2007/2813 K. sayılı 30
kararı ile iptali üzerine, Erdemir Lojistij A.Ş.’nin acente seçim duyurusunda
belirlediği kriterler ve tali acente ile yapacağı münhasır anlaşma vasıtasıyla rekabet
koşullarını bozduğu iddiasının yeniden değerlendirilmesi.
F. İDDİALARIN ÖZETİ: Şikayet dilekçesinde; Erdemir ve İsdemir (Karadeniz
Ereğlisi ve İskenderun’da bulunan) limanlarını işleten Ereğli Demir ve Çelik
Fabrikaları T.A.Ş. (Erdemir)’nin iştiraki Erdemir Lojistik ile yaptığı “Genel İşbirliği
Anlaşması” ile gemi acentelik hizmetleri dahil bazı hizmetleri bu iştirakinden almayı
kararlaştırdığı belirtilerek, Erdemir Lojistik’in 22.7.2005 tarihli “Erdemir ve İsdemir
Limanları için Acente Seçimi Duyurusu”nda belirlediği kriterlerin piyasadaki rekabet
koşullarını bozduğu ifade edilmektedir. Şikâyet dilekçesinde, Erdemir Lojistik’in ilan 40
ettiği tali acente seçim kriterlerinin ülkemizde faaliyet gösteren birçok acenteyi
pazar dışına iteceği ve acenteler arasındaki rekabet koşullarını bozacağı ifade
edilerek, bu uygulamanın telafisi mümkün olmayan zararlara yol açacağından
bahisle, Kurul tarafından 4054 sayılı Kanun’un 9. maddesinin son fıkrası uyarınca
tedbir kararı alınması ve ayrıca, önaraştırmaya gerek duyulmaksızın soruşturma
07-63/772-280
2
açılması talep edilmektedir. Bu talebi desteklemek amacıyla şikayetçi vekili
tarafından ilgili ürün ve coğrafi pazar tayini yapılarak, Erdemir’in hakim durumda
olduğu ve bu hakim durumunu kötüye kullandığı, diğer yandan, Erdemir’in iştiraki
olan Erdemir Lojistik’in bir tek tali acente belirleyerek münhasıran onunla çalışacak
olmasının ise 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesini ihlal ettiği iddia edilmektedir. 50
G. DOSYA EVRELERİ: - Kurum kayıtlarına 12.8.2005 tarih, 5687 sayı ile giren
başvuru üzerine hazırlanan 12.9.2005 tarih, 2005-4-186/İİ-05-KT sayılı İlk İnceleme
Raporu, 22.9.2005 tarih ve 05-59 sayılı Kurul toplantısında görüşülmüş ve 4054
sayılı “Rekabetin Korunması Hakkında Kanun”un 4. ve 6. maddelerinin ihlaline
ilişkin bir soruşturma açılmasına gerek olup olmadığının belirlenmesi amacıyla,
Kanun'un 40/1. maddesi uyarınca önaraştırma yapılmasına 05-59/874-
M sayı ile karar verilmiştir.
- İlgili karar uyarınca düzenlenen 15.11.2005 tarih, 2005-4-186/ÖA-05-KT sayılı
Önaraştırma Raporu 21.11.2005 tarih, REK.0.08.00.00-110/335 sayılı Başkanlık 60
önergesi ile 05-79 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır.
- Anılan Karar, “….. 5388 sayılı Kanun’un 7. maddesinde bu Kanun’un yayımı
tarihinde yürürlüğe gireceği hükme bağlandığından, Kanun’un yürürlüğe girdiği
13.07 2005 tarihinden itibaren yedi üyeden teşekkül eden Kurul’un bu sayının
üzerinde toplantı ve karar yeter sayısı oluşturarak karar alınmasında hukuka
uyarlılık bulunmadığı” gerekçesiyle Danıştay 13. Dairesi’nin 07.05.2007 tarih ve
2006/1636 E., 2007/2813 K. sayılı kararı ile iptal edilmiştir.
- 8.3.2007 tarih ve 07-19/185-M sayılı Rekabet Kurulu Kararı gereğince Danıştay
13. Dairesi kararına karşı temyiz talebinden feragat edildiğinden konu, yeni bir
karar alınmasını teminen 26.7.2007 tarihli Bilgi Notu ile Kurul gündemine 70
sunulmuştur.
- Rekabet Kurulu’nun 2.8.2007 tarih ve 07-63 sayılı toplantısında, önaraştırmaya
ait tutanaklar, rapor, Danıştay’ın iptal kararı, tüm dosya münderecatında yer alan
bütün bilgi ve belgelerin incelenmesi sonucunda dosya konusu karara
bağlanmıştır.
H. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili Raporda;
- Erdemir Lojistik’in acente seçim duyurusunda belirlediği kriterler ve tali acente ile
yapacağı münhasır anlaşma vasıtasıyla 4054 sayılı Kanun’un 4. ve 6. maddelerini
ihlal ettiği iddiasının gerçeği yansıtmadığı, bu sebeple adı geçen teşebbüs 80
hakkında soruşturma açılmasına gerek olmadığı,
- Ancak üçüncü şahıs yüklerinin taşınmasında Erdemir veya Erdemir Lojistik’in
acenteyi belirlememesi gerektiğinin ilgili teşebbüse bildirilmesinin yerinde olacağı
görüşlerine yer verilmiştir.
07-63/772-280
3
I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME 90
I.1. İlgili Pazar
I.1.1. Ürün Pazarı
Erdemir Lojistik’in faaliyet alanı ile bu teşebbüsün uygulamaları ve aldığı kararların
muhtemel etkileri dikkate alınarak, ilgili ürün pazarı “Gemi Acentelik Hizmetleri
Pazarı” olarak belirlenmiştir.
I.1.2. Coğrafi Pazar
Gemi acenteliği hizmetinin ülkemizdeki tüm limanlarda -ve konteynır, kuru dökme 100
yük, ham petrol gibi tüm yük tipleri için- verilebilmesi ve bizzat şikayetçi Dernek
üyelerinin merkezlerinin Erdemir’in limanlarının bulunduğu illerin dışında olması
dikkate alınarak incelemeye esas ilgili coğrafi pazar “Türkiye Cumhuriyeti Sınırları”
olarak tespit edilmiştir.
I.2. Yapılan Tespitler ve Deliller
I.2.1. Erdemir Lojistik’te Yapılan Görüsme
Görevli Raportörler tarafından Erdemir Lojistik yetkililerinden söz konusu şirketin
hissedarlık yapısı, faaliyet alanları ve Erdemir ile imzalanan “Genel İşbirliği 110
Anlaşması”na ilişkin olarak bilgi alınmıştır. Yetkililer teşebbüslerinin tamamen
Erdemir’in kontrolünde olduğunu ve bu şirketin taşımacılık faaliyetlerinde aracılık
etme amaçlı kurulduğunu, İşbirliği Anlaşması’nın amacının iki şirket arasındaki
ilişkileri daha formal hale getirmek ve Erdemir’in yüklerinin taşınmasındaki
organizasyonun sağlanması olduğunu, Erdemir’in taşımacılığa konu yüklerinin
mamul mallar olmadığını, bu ürünlerde fabrika teslimi FOB satışların söz konusu
olduğunu ve ürünü satın alanın acenteyi ve/veya gemiyi kendisinin belirlediğini,
şirketlerinin halihazırda Erdemir’in kuru dökme yük ithalatında gemi temininde
(kiralama yoluyla) faaliyet gösterdiğini ifade etmişlerdir.
Karadeniz Ereğlisi’ndeki ve İskenderun’daki limanların işletmeciliği ve limanların 120
hizmet verdiği teşebbüslere ilişkin olarak Erdemir Lojistik yetkilileri; söz konusu
limanların Erdemir tarafından işletilmekte olduğunu, her iki limandan da yaklaşık
%(…) oranında Erdemir’in kendi üretimine ilişkin hammadde ithali
gerçekleştirildiğini, bu limanların buralardaki kendi sanayi tesislerinin birer entegre
parçası konumunda olup tamamen kuru dökme yük (kömür, demir peleti vb)
yüklemeye ve boşaltmaya dönük tesisler olduklarını, tesislerin 3. şahıslara hizmet
vermek amaçlı olarak kurulmadıklarını; ancak temelde sosyal kaygılarla çevredeki
küçük ölçekli sanayinin ya da ithalatçıların limanları kullanmasına imkanlar
elverdiği ölçüde izin verildiğini, her iki limanda da üçüncü şahısların kullanımının
toplam elleçleme miktarının %(…)-(…)’ini geçmediğini, ayrıca Ereğli limanının 130
yakınında Bartın ve Zonguldak imanlarının; İskenderun Liman Başkanlığı
yönetiminde ise TCDD İskenderun Limanı, Ekinciler, Yazıcı, Petrol Ofisi, Botaş gibi
limanların bulunduğunu belirtmişlerdir. Yetkililer Erdemir Lojistik tarafından
belirlenen tali acentelik seçim kriterlerine ilişkin olarak ise; söz konusu kriterlerin
07-63/772-280
4
teknik yeterlilik ve tecrübe esasına göre belirlendiğini, örneğin acentelerin
cirolarına, kalite belgelerine, personelinin yeterliliğine, tecrübelerine bakıldığını,
ayrıca kendileri için önemli olan bir başka kriterin de çalışılacak acentenin
merkezinin hizmetin verileceği limanın olduğu şehirde (Karadeniz Ereğli ve
İskenderun) bulunması olduğunu, bu kriterin kendileri açısından haklı gerekçelere
dayandığını, esasen acentenin liman başkanlıkları ile kuracağı ilişkilerin önemli 140
olduğunu, dolayısıyla lokal ve yöreyi bilen acenteleri tercih ettiklerini ifade
etmişlerdir.
Anılan şirket yetkilileri ayrıca Erdemir açısından ithalatta gelen malın ağırlığının
belirlenmesi işinin (draft) ticari önem taşıdığını, kuru dökme yüklerin tartılarak değil
büyük konveyorlerle gemilere yüklendiğini, özellikle bu sebeple gemideki malın
yüklenmesinde ve taşınmasında kendileri adına acentenin haklarını savunması
gerektiğini, şu ana kadarki uygulamada ise acentelerin genellikle Erdemir’den
ziyade yerli/yabancı armatörlerin çıkarlarını koruduğuna tanık olduklarını, lokal ve
iş hacminin önemli bir kısmını Erdemir’in oluşturacağı bir acentenin menfatlerine
daha iyi sahip çıkacağını düşündüklerini, Erdemir gibi deniz yoluyla büyük 150
miktarlarda hammadde taşıtan işletmelerin donatanlarla yaptıkları anlaşmalarda
acenteyi belirlediklerini, örneğin İsveç’teki Narvik Limanında LKAB adlı acente ile
çalısılmasının zorunlu olduğunu belirtmişlerdir. Bu uygulamadaki acente tayininin
üçüncü şahıs yüklerini kapsayıp kapsamayacağına ilişkin olarak ise yetkililer; bu
yeni düzenleme ile amaçlarının kesinlikle acentelerin arasındaki rekabeti bozmak
ya da etkilemek olmadığını, her iki limanda da ilan ettikleri tali acente seçim
kriterlerini karşılayan 15-20 acente bulunduğunu, bu gruba giren işletmelerden her
bir liman için 2’şer tanesiyle anlaşma yapmayı planladıklarını, henüz imzalanmış
bir tali acentelik sözleşmesi bulunmadığını, üçüncü şahıslara ait yüklerin
taşınmasında ise kendi belirledikleri acentelerle çalışılmasını zorunlu 160
tutmayacaklarını, ancak gelecekte limanların güvenliği ve işlemlerin uyumu
açısından bunu da değerlendirebileceklerini ifade etmişlerdir.
Erdemir Lojistik yetkilileri, Deniz Ticaret Odası’nın bu konudaki yaklaşımına ilişkin
olarak ise İstanbul merkezli acentelerin ve derneklerin uygulamaya geçirecekleri
yeni sistemle donatanların zarara uğrayacağı veya rekabetin bozulacağı iddialarına
katılmalarının mümkün olmadığını, bu yönde bir tepkinin Deniz Ticaret Odası’ndan
gelmesi beklenirken, aksine DTO yetkililerinin uygulamalarını desteklediğini, kendi
kanaatlerine göre acentelerin şikâyetlerinin sebebinin uzun yıllardır alıştıkları ve
Erdemir’in taşımalarından elde ettikleri yüksek karları kaybetme korkusu olduğunu
belirtmişlerdir. 170
I.2.2. Vapur Donatanları ve Gemi Acenteleri Derneği ile Yapılan Görüşme
Raportörler, 19.10.2005 tarihinde Vapur Donatanları ve Acenteleri Derneği
merkezinde bazı Dernek yetkilileri ve üyeleri ile görüşmüşlerdir. Söz konusu
şahıslar, Erdemir Lojistik tarafından ilan edilen tali acente seçim kriterleri arasında
acentenin ISO 9001 kalite belgesi sahibi olması, en az 5 yıllık tecrübesinin
bulunmasının yanısıra acente personeline ilişkin şartların bulunduğunu, ancak
Dernek üyeleri açısından en zor anlaşılabilir olan koşulun acente genel merkezinin
Erdemir limanlarının bulunduğu Karadeniz Ereğlisi ve/veya İskenderun’da
07-63/772-280
5
bulunması olduğunu, bu gelişmeleri öğrendikten sonra Dernek bünyesinde konuyu 180
tartıştıklarını ve Dernek Başkanı’nın Erdemir Lojistik Genel Müdürü’ne bu şekilde
hareket etmeleri durumunda üyelerinin mağduriyetine sebep olacağını ve ayrıca
bizzat Erdemir’in de zarar edeceğini açıkladığını, ancak Erdemir Lojistik Genel
Müdürü’nün söz konusu görüşlerini değerlendirmeyi kabul etmediğini ifade
etmişlerdir. Erdemir’in önceki dönemde hammadde ithalatındaki acentelik
hizmetlerine ilişkin olarak ise Dernek üyeleri; Temmuz 2005’e kadar olan dönemde
Erdemir’in ithalatta taşıma ihaleleri yaptığını, acentelerin ihale edilen yüke göre,
donatanları / armatörleri bilgilendirdiklerini, müsait olan gemilerin ayarlanmasını ve
navlun bedellerinde indirim yapılmasını temin ettiklerini, bu şekilde rekabet
ortamının yaratılması ve Erdemir’in de bundan istifade etmesini sağladıklarını, bu 190
dönemde Erdemir yönetiminin acentelerin verdiği hizmete ilişkin bir şikayeti
olmadığını, acenteler olarak malı taşıyan donatan ile malın teslim edileceği taraf
arasındaki bağlantıyı sağladıklarını, bu sebeple acentelerin beraber iş yaptıkları
donatanların hak ve menfaatlerini korumaları gerektiğini, aksine bir yorumla sadece
Erdemir gibi malın teslim edileceği müşterinin yönlendirmesinde hareket
edilmesinin donatanları zarara uğratacağını, bu durumda donatanların zararlarını
navlun bedellerine yansıtacaklarını ifade etmişlerdir.
Dernek üyeleri ayrıca acentelerin işin gerektirdiği sorumlulukla hareket ettiklerini,
Erdemir Lojistik yönetiminin tamamen kendilerine bağımlı bir ya da iki tali acente
vasıtasıyla ithalat yapmasının beraber çalıştıkları donatanları zarara uğratacağını, 200
Erdemir’in bu uygulamasında ısrar etmesinin kendi zararına olacağını, planlanan
uygulamanın Erdemir’in ihraç ettigi mamuller için değil, büyük ölçülerde ithal ettiği
hammaddelerin taşınmasında geçerli olacağını, ancak kapasite açısından önemli
olanın zaten Erdemir’in hammadde ithalatı olduğunu belirtmişlerdir. Erdemir
Lojistik’in bu uygulamasının ortaya çıkardığı muhtemel zararlara ilişkin olarak ise
mezkur Dernek üyeleri ilgili tutanakta; en başta Erdemir’in kendisinin zarar
edeceğini, daha sonra ise donatanların muhtemel zararları dışında acentelerin de
ticari kayıpları olacağını, özellikle Karadeniz Ereğli ve İskenderun’da kurulu yerel
acentelerin faaliyetlerini sürdürmelerinin imkansız hale gelebileceğini, elbette ki
herhangi bir acentenin sadece bir limanda çalışmasının zorunlu olmadığını ancak 210
pratikte özellikle küçük ölçekli firmaların tamamen Erdemir’in taşımalarına bağımlı
olduklarını, merkezi İstanbul’da bulunan, sektörde geçmişleri uzun yıllara dayanan
ve uluslararası bağlantıları güçlü acentelerin Türkiye genelindeki iş hacmi
içerisinde Erdemir’in ithalatının %(…)-(…) gibi düşük oranlarda olabildiğini, asıl
korunması gerekenin piyasadaki rekabetin yanısıra anılan yerel küçük acenteler
olduğunu, Erdemir Lojistik’in “merkezi Karadeniz Ereğlisi’nde veya İskenderun’da
bulunması” şartının bu yerel firmaları korumaktan ziyade bir ya da iki tanesi hariç
hepsinin piyasa dışına çıkmasına yol açacağını ifade etmişlerdir. Dernek üyeleri
ayrıca bütün acenteler açısından ise en büyük muhtemel tehlikenin her özel liman
ya da iskele işleten teşebbüsün benzer biçimde tesislerine gelen/giden taşımalarda 220
tek bir acente tayin etmesi olacağını, böyle bir durumda genel kullanıma açık
Haydarpaşa, Mersin limanları gibi büyük kamu tesisleri dışında acentelik hizmeti
vermelerinin imkansız hale geleceğini, Erdemir Lojistik’in kendi yükleri dışındaki
üçüncü şahıslara ait yüklerin taşınmasında da acente belirleme eğiliminde
olduğunu, kanaatlerince Erdemir’in bu şekilde bir sisteme geçmesindeki amacın
07-63/772-280
6
teknik yeterliliği ve kaliteyi arttırmak değil acentelerin aldıkları Erdemir açısından
cüz’i miktardaki geliri elde etmek ve tamamen armatörlerin aleyhine olarak sadece
kendi çıkarlarını koruyacak bağımlı bir acente tayin etmek olduğunu belirtmişlerdir.
I.2.3. Genel İşbirliği Anlaşması 230
Şikayet dilekçesi ekinde gönderilen “Genel İşbirliği Anlaşması”, Erdemir ile Erdemir
Lojistik arasında imzalanmıştır. Bu anlaşmanın 2. maddesinde kapsam, Erdemir’in
talep edeceği karayolu taşımacılığı, denizyolu taşımacılığı, demiryolu taşımacılığı,
tren-feri taşımacılığı ve hizmetleri, havayolu taşımacılığı, acentelik hizmetleri,
depolama hizmetleri ve elleçleme hizmetleri olarak belirtilmektedir.
Sözleşmenin “Lojistik’in Sorumlulukları” başlıklı 5. maddesinde ise Erdemir
Lojistik’in sözleşme kapsamında Erdemir’in vereceği işleri yapmakla yükümlü
olduğu, bu şirketin yapacağı işlerin bir bölümünü ya da tamamını sorumluluk
Erdemir Lojistik’te olmak üzere taşeron firmalara yaptırabileceği ve Erdemir’in her
konudaki muhatabının Erdemir Lojistik olacağı hükümleri yer almaktadır. Aynı 240
maddede ayrıca “Sözleşme tarihinden itibaren Erdemir limanında Erdemir
yüklerinin tahmil ve tahliyesi için gelen gemilere Lojistik’in acentelik hizmetleri
vermesi için Erdemir tarafından destek verilecektir.” hükmü yer almaktadır.
I.2.4. Erdemir ve İsdemir Limanları İçin Acente Seçimi Duyurusu
22.7.2005 tarihli Erdemir Lojistik’in “Erdemir ve İsdemir Limanları için Acente
Seçimi Duyurusu”nda, Erdemir Lojistik’in tüm Erdemir grubu sirketleri ve üçüncü
şahıs şirketlerine lojistik hizmeti vermek amacıyla kurulduğu; halen grubun tüm
deniz taşımacılık faaliyetlerini yürüttüğü; bu çerçevede İsdemir ve Erdemir
limanlarında yükleme ve tahliye yapan gemilere acentelik hizmeti verecek firma 250
seçimi yapılacağı; müracaat eden şirketler arasından uygun bulunanlardan teklif
isteneceği belirtilmektedir. Duyuru’da sıralanan ön yeterlilik kriterleri şunlardır:
- Acente’nin merkezi hizmet vereceği il sınırları içerisinde olacaktır.
- Acente Deniz Ticaret Odası’na kayıtlı, kanun, yönetmelik ve tebliğlerde belirtilen
“Uluslararası Gemi Acenteliği” hizmetlerini verebilecek özelliklere sahip olacaktır.
- Acente en az beş yıllık gemi acenteliği faaliyetinde bulunmuş olacaktır.
- Acente, Erdemir Lojistik ile muhatap olacak bir müdür ve aynı anda iki eleman
bulunduracaktır. Tüm elemanlar iyi derecede İngilizce bilen, tercihen Denizcilik
Yüksek okulu İşletme Bölümü mezunu veya iki yıllık yüksek okul mezunu olacaktır.
- Acente, resmi kurumlar ve bankalar nezdinde gerekli itibara sahip olacaktır. 260
Referans mektuplarını beyan edecektir.
- Acente’nin gemi acenteliği alanında ISO 9001:2000 belgesine sahip olması tercih
nedeni olacaktır.
I.2.5. Gemi Acenteliği Seçimi Sözleşme Tasarısı
Yerinde incelemeler sırasında elde edilen Erdemir Lojistik’in 18.8.2005 tarihli
Erdemir Limanı için Acenta Seçimi ve İsdemir Limanı için Acenta Seçimi başlıklı
yazılarında, “Ekteki şartname (Sözleşme Tasarısı) hüküm ve şartlarına göre söz
konusu hizmetimiz ile ilgilendiginiz taktirde; …. ölçülerindeki örnek gemiler için
07-63/772-280
7
uygulayacakları proformanın ve bu proforma tutarına göre ekteki Sözleşme 270
tasarısının 5.1. maddesine istinaden şirketlerine teklif edecekleri % tutar üzerinden
belirlenecek miktarı da içeren teklifin 1.9.2005 günü Erdemir Lojistik A.Ş. adresine
gönderilmesi” istenmektedir.
Yazı ekindeki tabloda, İskenderun için “Levante, Aktif, Abdullah Butros, Sabay,
Lyonel Makzume, Barbur, İntermar, Sea Pioneer” acenteleri; Ereğli için “Öz-Nak,
Vira, Varol, A.D., İ.Esat Taneri ve Hasan Tahsin Karaer” acenteleri sıralanmıştır.
Yazı ekindeki Ağustos 2005 tarihli “Gemi Acentalığı Seçimi Sözleşme Tasarısı”nın,
“İşin Tanımı” başlıklı 2. maddesinde “Erdemir/İsdemir limanlarında yükleme-
boşaltma yapacak gemilere verilecek acentalık hizmetini kapsar. Bu şartname,
acenta tarafından gemi armatörü veya kiracısı veya operatörü veya taşıyıcı firma 280
nam ve hesabına gemilere verilecek acentalık hizmetlerinin şartlarını içerir.”
denilmektedir. Tasarı’da acente tarafından yapılacak hizmetler ayrıntılı olarak
sıralanmıştır. Yapılacak isin süresi baslıklı 4. maddede ise “Hizmet 3 ay deneme
süresi olarak başlayacaktır. Deneme süresinin sonunda hizmet süresinin ne kadar
olacağını Lojistik belirleyecektir...3 (üç) aylık deneme süresinden sonra başlayacak
esas hizmet süresinin bitiminden 2 (iki) ay önce karşılıklı mutabakatla hizmet süresi
uzatılabilir. Lojistik dilerse hizmet süresi sonunda, hizmeti aynı şartlarda tek taraflı
olarak 2 ay süreyle uzatabilir. Acentanın sorumluluklarını yerine getirmemesi
durumunda Lojistik tek taraflı olarak sözleşmeyi feshe yetkilidir.” denilmektedir.
290
I.2.6. Erdemir ve İsdemir Limanlarında Gerçekleştirilen Yükleme ve
Boşaltmalara İlişkin İstatistikî Bilgiler
Erdemir Lojistik’ten alınan Erdemir limanı ve İsdemir limanındaki yükleme boşaltma
tonajlarında Erdemir grubu yüklerinin ve üçüncü şahıs yüklerinin taşımalardaki
payına ilişkin tablo aşağıdaki gibidir:
Erdemir ve İsdemir limanlarında gerçekleştirilen yükleme ve boşaltmaların dağılımı
Yük Miktarı (Yükleme+Boşaltma) (milyon ton) Yük
Sahibi 2003
(miktar)
2003
(%)
2004
(miktar)
2004
(%)
2005 (miktar) 2005 (%)
Erdemir (…) (…) (…) (…) (…) (…)
3. Şahıs (…) (…) (…) (…) (…) (…)
Toplam (…) (…) (…) (…) (…) (…)
İsdemir (…) (…) (…) (…) (…) (…)
3. Şahıs (…) (…) (…) (…) (…) (…)
Toplam 6.276.215 100 6.563.567 100 5.216.269 100
Bu tablodan Erdemir ve İsdemir limanlarının, üçüncü şahıs yükleri için
kullanılmakla beraber, ağırlıklı olarak Erdemir ve İsdemir fabrikalarının ithalat ve 300
ihracat taşımalarında kullanıldığı anlaşılmaktadır.
I.2.7. Erdemir ve İsdemir Limanlarında Gerçekleştirilen Taşımaların
Türkiye’deki Deniz Taşımacılığı İçindeki Yerine İliskin Tespitler
07-63/772-280
8
Yalnızca genel kargo ve kuru dökme yük elleçlemesi dikkate alındığında (konteynır
hariç), Erdemir ve İsdemir limanlarının Türkiye’deki toplam elleçlenen genel kargo
ve dökme yük içindeki payı yaklaşık %(…)’dir. Erdemir ve İsdemir limanlarında
gerçekleştirilen toplam yükleme ve boşaltmanın ((…) ton) tamamının ihracat veya
ithalata yönelik taşımlara olduğu varsayılarak, 2004 yılı denizyolu ile ithalat ihracat
toplam taşıma miktarı …) ton) içindeki payının %(…)olduğu tespit edilmiştir. Bu 310
durum, aşağıda yer alan Tablo’dan da görülebilir:
2004 Yılı İthalat/İhracat Taşımaları
DIŞ
TİCARET
DENİZYOLU
TON
DEMİRYOLU
TON
KARAYOLU
TON
HAVAYOLU
TON
DİĞER
TON
TOPLAM
TON
İHRACAT 47.058.194 795.973 12.212.365 139.125 14.944 60.220.603
İTHALAT 104.697.120 1255727 5.715.149 102.386 1.630.287 113.400.671
TOPLAM 151.755.314 2.051.701 17.927.515 241.511 1.645.231 173.621.273
Dosya mevcudu bilgilere göre, kesin rakamlar olmamakla birlikte Erdemir’in ithalat
toplamı (…) ton, ihracat toplamı ise (…) ton olup, İsdemir’in ihracatı (…) ton ve
ithalatı (…) tondur. Denizyolu ile toplam ihracatın 47.058.194 ton olduğu; denizyolu
ile toplam ithalatın ise 104.697.120 ton olduğu dikkate alındığında, Erdemir Grubu
ithalatının toplam deniz yolu ile ithalat içindeki payının % (…); toplam deniz yolu
ihracat içindeki payının ise %(…)olduğu tahmin edilmektedir.
320
J. GEREKÇE ve HUKUKİ DAYANAK
Vapur Donatanları ve Acenteleri Derneği’nin Kurum’a intikal eden şikayet iddiaları
temel olarak Erdemir ve istiraki Erdemir Lojistik’in aldıkları karar ve
gerçekleştirdikleri uygulamalar ile gemi acenteleri arasındaki rekabet ortamını
bozdukları şeklindedir. Raportörlerin tarafların yetkilileri ile yaptıkları görüşmeler ve
edinilen belgelerin incelenmesinden önaraştırma çerçevesinde değerlendirilmesi
gereken iki husus bulunduğu anlaşılmaktadır:
- 22.7.2005 tarihinde Erdemir Lojistik tarafından ilan edilen “Erdemir ve İsdemir
Limanları için Acente Seçimi Duyurusu”nda yer alan tali acente seçim kriterlerinin
bazılarının (özellikle seçilecek tali acentenin merkezinin hizmetin verileceği ilde 330
olması şartı) haklı ticari gerekçelere dayanmadığı, gemi acenteleri arasında
ayrımcılığa yol açtığı, dolayısıyla rekabeti bozduğu iddiası ve
- Erdemir tarafından isletilen Karadeniz Ereğli ve İskenderun’daki limanların
Erdemir dışındaki üçüncü şahıslar tarafından kullanımının Erdemir Lojistik
tarafından belirlenen acente ile çalışılması şartına bağlandığı iddiası.
Yukarıda yer verilen iki yöndeki rekabet ihlali iddiasının değerlendirilmesinde
öncelikli olarak Erdemir Lojistik’in kontrolünün tamamen Erdemir’e bağlı olduğu
(şirketin hisselerinin tamamı Erdemir ve Erdemir tarafından kontrol edilen
teşebbüslerin elindedir) ve Erdemir Lojistik’in kuruluş amacının Erdemir’in nakliye
işlerinde (özellikle de deniz yolu ile yaptığı ham madde ithalatında) aracılık etmek, 340
organizasyonu sağlamak olduğunun vurgulanması gereklidir. Erdemir Lojistik’in
şirket ana sözleşmesi ve şirket idarecilerinin ifadeleri bu yöndedir. Ayrıca şikayete
konu “Genel İşbirliği Anlaşması”nın “Lojistik’in Sorumlulukları” başlıklı 5.
maddesinde, Erdemir Lojistik’in sözleşme kapsamında Erdemir’in vereceği işleri
07-63/772-280
9
yapmakla yükümlü olduğu, şirketin yapacağı işlerin bir bölümünü ya da tamamını
sorumluluk kendisinde olmak üzere taşeron firmalara yaptırabileceği ve Erdemir’e
her konuda muhatabın Erdemir Lojistik olacağı hükümleri yer almaktadır. Bu
çerçevede Erdemir Lojistik 4054 sayılı Kanun anlamında bağımsız karar verebilen
bir teşebbüs olarak kabul edilemeyeceğinden, söz konusu “Genel İşbirliği
Anlaşması” 4054 sayılı Kanun anlamında bir anlaşma değil, Erdemir bünyesindeki 350
bir “şirket içi talimatname/düzenleme” niteliğindedir. Erdemir’in kendi üretimi için
yaptığı ham madde ithalatında ve/veya mamul ürün ihracatında çalışmayı tercih
ettiği nakliye şirketini ve acentesini doğrudan veya iştiraki Erdemir Lojistik
aracılığıyla belirlemesi, spesifik seçim kriterleri getirmesi tamamen adı geçen
şirketin kendi ticari kararlarıdır. Vapur Donatanları ve Acenteleri Derneği yönetici
ve üyeleri geçmişte Erdemir’in kömür, demir peleti, hurda gibi ham madde
ithalatında ihale yöntemi ile teklif topladığını, acentelerin bu sürece katılabildiklerini,
bu durumun Erdemir açısından da karlı olduğunu, yeni uygulama sonucunda başta
Erdemir’in zarara uğrayacağını ifade etmektedir. Dernek üyeleri ayrıca acentelerin
donatanlar (armatörler) ve yük sahipleri (Erdemir gibi) arasındaki bağlantı 360
olduğunu, her iki tarafın da haklarını korumaya çalıstıklarını belirtmektedir. Erdemir
Lojistik Genel Müdürü bu konuda aşağıda yer verilen açıklamayı yapmıştır:
“….. limanlarımız dökme yük limanlarıdır ve ithalatta gelen malın ağırlığının
belirlenmesi işi (draft) bizim için ticari önem taşımaktadır. Dökme yük, tartılarak
konmaz; mal büyük konveyorlerle gemiye dökülür. Gemideki malın yüklenmesinde
ve taşınmasında sizin adınıza acentenizin haklarınızı savunması gerekmektedir.
Şu ana kadarki uygulamada ise acentelerin genellikle Erdemir’den ziyade
yerli/yabancı armatörlerin çıkarlarını koruduğuna tanık olduk….. Erdemir gibi deniz
yoluyla büyük miktarlarda hammadde taşıtan işletmeler, donatanlarla yaptıkları
anlaşmalarda acenteyi kendileri belirlerler. Örneğin İsveç’teki Narvik Limanında 370
LKAB adlı acente ile çalışılması zorunludur; Romanya’da da devlet limanının
acentesi ile çalışma zorunluluğu bulunmaktadır.”
Anlaşıldığı üzere Erdemir, taşımacılık işlerinde (özellikle de ham madde
ithalatında) kendisi açısından daha uygun bulduğu yeni bir sisteme geçmektedir.
Söz konusu yeni sisteme ilişkin şikayetçi acentelerce dile getirilen ve uygulamanın
Erdemir’in zararına olduğuna ilişkin yorumların doğru olup olmadığı yürütülen
önaraştırma kapsamından incelenmesi gereken bir husus değildir. Geminin
acentesinin kim olacağı konusu donatan ile yük sahibi arasında yapılan “navlun
sözleşmelerinde” belirlenmektedir. Dolayısıyla Erdemir kendi belirlediği acente ile
çalışılması şartını kabul eden donatanlar ile anlaşmakta serbesttir. Erdemir Lojistik 380
tarafından ilan edilen tali acente seçim kriterlerinin gemi acenteleri arasında
ayrımcılık oluşturduğu iddiasının değerlendirilmesinde Erdemir’in bir hizmet alıcısı
olarak gemi acenteleri açısından konumunun da incelenmesi gerekmektedir. I.2.7.
sıra sayılı tespitte Erdemir ve İsdemir limanlarının sadece genel kargo-kuru dökme
yük ithalat/ihracatı ve Türkiye’deki limanlarda toplam elleçlenen miktarlara göre
paylarına yer verilmiştir. Erdemir grubu elleçlenen kuru dökme yük için yaklaşık
%(…), toplam deniz yoluyla ithalatta %(…) ve ihracatta %(…)’lük paya sahiptir. Söz
konusu veriler Erdemir limanlarından yapılan üçüncü şahıslara ait (I.2.6. sıra sayılı
tespit) elleçleme miktarlarını da içermektedir. Buna göre Erdemir gemi acenteleri
açısından önemli bir müşteri olmakla beraber, anlaşma yapılması zorunlu olan bir 390
07-63/772-280
10
teşebbüs değildir. Gerçekte toplam elleçlenen ithalat/ihracatta konteynır kargoları
ve ham petrol gibi ürünler (örnegin Tüpraş’ın ham petrol ithalatı) acenteler
açısından çok daha önemlidir. Elbette ki sadece Karadeniz Ereğlisi’nde veya
İskenderun’da faaliyet gösteren ve zaman içerisinde tamamen Erdemir’in
nakliyelerine bağımlı hale gelen yerel acenteler bulunabilir. Ancak bu gruptaki
acentelerin Erdemir’in pazar gücünün belirlenmesinde esas alınması doğru
olmayacaktır. Öncelikle sadece Erdemir’e bağımlı bir yapıda faaliyet göstermek bu
tesebbüslerin kendi kararlarıdır. Zira bu acentelerin ülkemizdeki diğer limanlarda
elleçleme hizmeti vermeleri, diğer taşıtanlar ile çalışmaları ve donatanlar ile ticari
bağlantılarını güçlendirmeleri konusunda herhangi bir engel bulunmamaktadır. 400
Ayrıca, Deniz Ticaret Odası verilerine göre Türkiye’de faaliyet gösteren acente
sayısı yaklasık 600, yalnızca Vapur Donatanları ve Acenteleri Derneği’nin üye
sayısının 146 olduğu dikkate alındığında, Türkiye genelinde acente sayısının
oldukça yüksek olduğu ve pazara giriş engeli bulunmadığı anlaşılmaktadır. Aksine
bir yorum ile Erdemir’in, limanlarının bulunduğu coğrafyalar ile sınırlanan bir
pazarda (Karadeniz Ereğli ve İskenderun), acenteler açısından anlaşma yapılması
zorunlu olan bir tesebbüs niteliğinde olduğunu kabul etmek, Erdemir’in hiçbir
şekilde çalışmak istediği acenteyi belirleyemeyeceği anlamına gelecektir.
Önaraştırma kapsamında değerlendirilmesi gereken diğer rekabet ihlali iddiası ise
Erdemir tarafından işletilen Karadeniz Ereğli ve İskenderun limanlarının 3. 410
şahıslarca kullanımının Erdemir Lojistik tarafından belirlenen tali acenteler ile
çalışılması şartına bağlanması iddiasıdır.
I.2.6. sıra sayılı tespitte yer verildiği üzere Erdemir limanları halihazırda üçüncü
şahıslara da (üçüncü şahısların 2005 yılı itibarıyla Karadeniz Ereğli limanında
yaklaşık %(…) ve İskenderun limanında %(…)’lük payları bulunmaktadır.) hizmet
vermektedir. Limanların işletmecisi olan Erdemir ile yük sahipleri arasında dikey bir
ilişki bulunmaktadır. Erdemir ile yük sahipleri arasındaki dikey ilişkide gemiye
hizmet verecek acentenin tayin edilmesi 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesinin (f)
bendinde yasaklanan, bir mal veya hizmetle birlikte diğer bir mal veya hizmetin
satın alınmasının zorunlu kılınması anlamına gelen ihlale örnek teşkil etmektedir. 420
Gemi acentelerinin limana değil donatana ve/veya yük sahibine hizmet verdiği ve
ücretinin bunlar tarafından ödendiği göz önünde bulundurulduğunda, liman
işleticisinin acente seçiminde belirleyici olmasının ekonomik ve rasyonel gerekçeler
ile açıklanamayacağı anlaşılmaktadır. Erdemir Lojistik yetkilileri Erdemir’e ait
taşımalarda planlanan acente tayininin üçüncü şahıs yüklerini kapsayıp
kapsamayacağına ilişkin olarak aynen aşağıdaki açıklamayı getirmişlerdir:
“Bizim bu yeni düzenleme ile amacımız kesinlikle acentelerin arasındaki rekabeti
bozmak ya da etkilemek değildir. Her bir limanda bu kriterleri karsılayan 15-20
acente bulunmaktadır. Biz bu gruba giren işletmelerden her bir liman için 2’şer
tanesiyle anlaşma yapmayı planlıyoruz. Henüz imzalanmış bir tali acentelik 430
sözleşmesi bulunmamaktadır. Üçüncü şahıslara ait yüklerin taşınmasında ise bizim
belirlediğimiz tali acentelik kriterleri çerçevesinde belirlediğimiz acentelerle
çalışmalarını zorunlu tutmayacağız. Elbette gelecekte limanların güvenliği ve
işlemlerin uyumu açısından bunu da değerlendirebiliriz.”
07-63/772-280
11
Öte yandan, “Gemi Acentalığı Seçimi Sözleşme Tasarısı”nın “İşin Tanımı” başlıklı
2. maddesinde “Erdemir/İsdemir limanlarında yükleme-boşaltma yapacak gemilere
verilecek acentalık hizmetini kapsar.” denilmektedir. Her ne kadar sözleşme henüz
geçerlilik kazanmamış olsa da, bu şekilde bir hükmün metinde yer alması, limanları
kullanan üçüncü şahısları acente seçimi konusunda zorlayıcı kabul edilebilir.
Bununla birlikte, yapılan yerinde incelemelerde edinilen bilgilere göre Erdemir 440
limanlarının üçüncü şahıslara ait kullanımında acentenin Erdemir Lojistik tarafından
tayin edildiği bir örnek halihazırda bulunmamaktadır. Dernek yetkili ve üyelerinin
ifadeleri de henüz uygulama olmamakla birlikte, geleceğe dönük kaygılarının
bulunduğu şeklindedir. Erdemir limanları örneğinde olduğu gibi özel liman işleten
teşebbüslerin, bu tesisleri kullanan üçüncü şahısların acente belirleme özgürlüğüne
müdahale etmeleri durumunda benzer anlaşmalar yoluyla pazarın tamamen
rekabete kapanması tehlikesi de ortaya çıkabilecektir. Bu yöndeki uygulamaların
4054 sayılı Kanun’un 4. maddesinin (f) bendinde yasaklanan eylemler kapsamında
olması sebebiyle, Erdemir ve iştiraki Erdemir Lojistik’in, Karadeniz Ereğli ve
İskenderun limanlarından faydalanacak olan üçüncü şahısların acente tayini 450
konusunda müdahil olmamaları hususunda bilgilendirilmesi yerinde olacaktır.
K. SONUÇ
Danıştay kararı ve tüm dosya münderecatında yer alan bilgi ve belgelerin
incelenmesi sonucunda; Erdemir Lojistik A.Ş.’nin acente seçim duyurusunda
belirlediği kriterler ve tali acente ile yapacağı münhasır anlaşma vasıtasıyla 4054
sayılı “Rekabetin Korunması Hakkında Kanun”un 4. ve 6. maddelerini ihlal ettiği
iddiasının gerçeği yansıtmaması sebebiyle adı geçen teşebbüs hakkında 4054
sayılı Kanun’un 41. maddesi uyarınca soruşturma açılmasına gerek olmadığına,
şikayetin reddine OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir. 460
Full & Egal Universal Law Academy