Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2007-3-166 (İlk İnceleme)
Karar Sayısı : 07-89/1133-443
Karar Tarihi : 6.12.2007
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
10
Başkan : Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI
Üyeler : Tuncay SONGÖR, M. Sıraç ASLAN, Süreyya ÇAKIN, Mehmet
Akif ERSİN, Dr. Mustafa ATEŞ, İsmail Hakkı KARAKELLE
B. RAPORTÖRLER: Şahin YAVUZ, Ali Fuat KOÇ
C. ŞİKAYET EDEN : Elazığ Merkez İlçe Üzüm Üreticileri Birliği
Rızaiye Mah. Balakgazi Cad. Korkmaz İşhanı No:3/7 Elazığ
D. HAKKINDA İNCELEME YAPILANLAR: 20
Kayra Elazığ İçki San. ve Tic. A.Ş./Mey Alkollü İçkiler San. A.Ş.
Büyükdere Cad. Nurol Plaza No:71/2 Maslak İstanbul
Kavaklıdere Şarapları A.Ş.
Çankırı Yolu 6. Km Akyurt Ankara
Doluca Şarapçılık ve Paz. A.Ş.
Halkalı Cad. No:218 Sefaköy İstanbul
E. DOSYA KONUSU: Kayra Elazığ İçki San. ve Tic. A.Ş./Mey Alkollü İçkiler San. 30
A.Ş., Kavaklıdere Şarapları A.Ş. ve Doluca Şarapçılık ve Paz. A.Ş.’nin son iki
yıldır bir araya gelmek suretiyle şaraplık ve sofralık üzüm alımında ortak fiyat
belirledikleri iddiası.
F. İDDİALARIN ÖZETİ: Şikayet dilekçesinde özetle, aşağıda yer verilen hususlar
iddia edilerek gerekli incelemelerin yapılması ve ilgili firmalar hakkında yasal
yaptırımların uygulanması talep edilmektedir:
- Şikayet edilen firmalar Elazığ ilinden şaraplık ve sofralık üzüm alımı yapmaktadırlar.
- 2005 yılında şikayet edilen firmalar 95 Ykrş. (+ 5 Ykrş. prim ödemesi ile) Elazığ’daki 40
üzüm üreticilerinden şaraplık üzüm almışlardır.
- 2006 yılında Kayra Grubu, Doluca Grubu, Kavin ve Mey İçki Grubu üzüm alım fiyatı
konusunda görüşmek üzere Elazığ ilinde bulunan Akgün Otel’de bir araya gelmişler
ve 2006 yılı üzüm alım fiyatını kg. başına 80 Ykrş. olarak belirlemişlerdir.
- Doluca, Kavaklıdere ve Kayra/Mey Grubu satın alma temsilcileri 2007 yılında yine
Elazığ Akgün Otel’de toplanarak 2007 yılı üzüm alım fiyatını kg. başına 70 Ykrş.
olarak belirlemişlerdir.
-2007 yılında belirlenen söz konusu fiyata rağmen Kayra/Mey Grubu halen Elazığ
ilinde üzüm alımı gerçekleştirmemiştir.
07-89/1133-443
2
- Şikayet edilen firmalar tarafından fiyat belirlenirken Elazığ ilindeki Ziraat Odası, 50
Sanayi ve Ticaret Odası ve Üzüm üreticileri Birliği ile görüşülmemiştir.
- Ayrıca 2007 yılında Doluca ve Kavaklıdere satış temsilcileri ile İl Valisi ve Birlik
Yöneticileri arasında üzüm alım fiyatları konusunda Akgün Otel’de bir toplantı
gerçekleştirmiş ve bu toplantıda firma temsilcileri; Birlik kurulmamış olsaydı alım
fiyatının daha düşük belirleneceğini ifade etmişlerdir.
- Fiyatın belirlenme biçimi, fiyat açıklamasının geciktirilmesi ve üzüm alımlarının
yapılmaması üzüm üreticilerini önemli ölçüde mağdur etmekte, önemli miktarda
üzümün tarlada çürümesine neden olmakta ve üzüm üretiminin geleceğini de ciddi
şekilde tehdit etmektedir.
60
G. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 30.10.2007 tarih, 7029 sayı ile intikal eden
şikayet üzerine, 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un 4. maddesi
uyarınca yapılan inceleme sonucu düzenlenen 26.11.2007 tarih ve 2007-3-166/İİ-07-
ŞYA sayılı İlk İnceleme Raporu 30.11.2007 tarih, REK.0.07.00.00-110/254 sayılı
Başkanlık Önergesi ile 07-89 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara
bağlanmıştır.
H. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili raporda; şikayet edilen teşebbüslerin üzüm
alım fiyatlarını birlikte belirlediklerine yönelik yeterli bilgi ve belge bulunmaması ve
üzüm alım fiyatlarında meydana gelen düşüşlerin tarım piyasalarına özgü iktisadi 70
koşullarla ve şarap sektörüne getirilen ilave vergiler neticesinde şaraplık üzüme olan
talepteki düşüş ile açıklanabilmesi nedeniyle, başvuruya ilişkin olarak 4054 sayılı
Kanun kapsamında herhangi bir işlem yapılmasına gerek olmadığı
sonucuna ulaşıldığı ifade edilmektedir.
I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
I.1. Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme
I.1.1. Yapılan Tespitler
Dosya mevcudu bilgi ve belgeden, şikayet dilekçesinde yer verilen üzüm üreticilerinin 80
yaşamış olduğu sıkıntıların Elazığ iliyle sınırlı olmadığı, benzer sıkıntıların ülke
genelinde özellikle şaraplık üzüm üreten çoğu şehirde yaşandığı, Türkiye genelinde
şaraplık üzüm alım fiyatlarının düştüğü ve çoğu yerde üretilen üzümlerin alıcı
bulamadığı ve bağlarda kaldığı anlaşılmıştır.
Başvuru dilekçesi ekinde yer verilen gazete haberlerinde ise Elazığ ilindeki üzüm
üreticilerinin başvuruda yer verilen sıkıntılarının özellikle Tekel’in alkollü içkiler
bölümü ile birlikte Elazığ Şarap Fabrikası’nın özelleştirilmesi sonrasında yoğunlaştığı
ve daha ziyade yetiştirilen üzümün çiftçinin elinde kalmasından kaynaklandığı
görülmektedir. Elazığ ili özelinde üzüm üreticilerinin, özelleştirilen Elazığ Şarap 90
Fabrikası’nı elinde bulunduran Mey İçki Grubu’ndan, özelleştirme öncesi Tekel’in
alım politikalarını sürdürmesini beklediği görülmektedir.
Üzüm alımı konusunda yaşanan sıkıntılara ilişkin raportörlerce görüşülen Elazığ
Valisi Muammer Muşmal, kendisine ulaşan şikayetler üzerine kurulmasında da
önayak olduğu Birlik ile şarap üreticisi firmaları bir araya getirerek orta nokta
bulunması için geçen Ramazan ayı ortalarında bir toplantı yapılmak istendiğini ancak
netice alınamadığını ifade etmiştir. Muşmal çiftçiler bakımından ürünün ellerinde
kalmasından kaynaklanan bir mağduriyetin söz konusu olduğunu ancak üretim
07-89/1133-443
3
miktarında bir değişiklik olmamasına rağmen firmaların yeterince stokları bulunduğu 100
ve üzümün istenilen kalitede olmadığını gerekçe göstererek alım yapmaktan
kaçındıklarını belirtmiştir.
Ayrıca raportörlerce Birlik Başkanı Hüsamettin Kaya ile yapılan telefon
görüşmesinde; 70 -80 Ykrş. civarı fiyatlardan şarap üreticilerinin bir miktar üzüm alımı
yaptıklarını, ancak şu an için üzüm fiyatının 22.5 Ykrş. civarı olduğunu, özelleştirme
öncesi bölgede şarap üreticileri ile üzüm üreticileri arasında yaygın şekilde
sözleşmeli üretim yapılırken ve üreticiler daha fazla bağ yetiştirmeye teşvik edilirken,
2005 yılından itibaren sözleşmeli üretim yapılmadığını ve şarap üreticilerinin
kendilerinin bağ oluşturmaya başladıklarını, şikayete konu alım fiyatı tespiti 110
hususunda ise şikayet edilen firmaların toplandıklarını bildiklerini, ancak toplantı
konusuna ilişkin ellerinde herhangi bir belge bulunmadığını ifade etmiştir.
Üzüm ve şarap üreticilerin sıkıntılarına yer verilen bazı haber ve yazılarda; şaraplık
üzüm üreticilerinin yaşadığı sıkıntıların ve üzüm alımına olan talepteki azalmanın,
şaraplara uygulanan bandrol zorunluluğu ile yüksek vergilerden kaynaklandığı ve
şarap üreticilerinin yüksek maliyetler nedeniyle deposundaki mevcut şarapları dahi
satamadığı, özellikle birçok küçük ölçekli şarap üreticisinin kapanma noktasına
geldiği belirtilmektedir.
120
Şarap Üreticileri Derneği Başkanı Coşkun Güner de 8.10.2007 tarihli Referans
Gazetesi’ne (“Üzüm ve şarapta yaşanan sıkıntı” Hakan Tartan) yaptığı
açıklamalarda;
“‘Üzüm ve şarap üreticilerinin çektiği çile, ÖTV`den kaynaklanıyor. Dünyanın hiçbir
yerinde şaraptan bu katar yüksek vergi alınmıyor.’ Güner, ÖTV indirilmedikçe
sorunlarının tükenmeyeceğini söylüyor ve şöyle devam ediyor. ‘Maliye Bakanımız,
ÖTV `nin indirileceği sözünü verdi. Ama bugüne kadar bir şey yapılmadı. Yüksek
ÖTV yüzünden elimizdeki şarapları satamıyoruz. Bazı arkadaşlarımızın depoları dolu
olduğu için, bazıları ise depoları boş olmasına rağmen ÖTV`den ve bandrolden
korktukları için üzüm almıyor.’ Şarabın litresinden 3,28 YTL ÖTV alındığını, bunun 130
üzerine yüzde 18 KDV eklendiğini belirtiyor ve fabrika çıkışı 2 YTL olan bir şişe
şarabın ÖTV ve KDV ile birlikte 5,3 YTL olduğunu üzerine basa basa ifade ediyor. Bir
de bunun üzerine toptancı ve perakendeci kârı da konulunca bir şişe sofralık şarabı
en az 7-8 YTL oluyor. Bu fiyat da zaten alım gücü düşük olan tüketici tarafından
pahalı bulunuyor.”
ifadelerine yer verilmiştir.
I.1.2. Değerlendirme
Tarım piyasaları doğası gereği üretim, fiyat ve gelir istikrarsızlıklarının yaşandığı 140
piyasalardır. Ekonomi teorisinde, bu istikrarsızlıkların temelinde fiyatı oluşturan
unsurlar olan arz ve talebin özelliklerinin yattığı gösterilmektedir. Tarım ürünlerine
olan talebin gelir esnekliği düşüktür; diğer bir deyişle tüketicilerin gelirlerinden tarım
ürünleri tüketimine ayırdıkları paydaki artış gelirlerindeki artışın gerisinde
kalmaktadır. Aynı zamanda tarım ürünlerinin talebinin fiyata karşı olan duyarlılığı da
düşüktür. Arz açısından ise tarım ürünleri arzının tabiat şartlarından büyük ölçüde
etkilenmesi ve tarım ürünleri üretim sürecinin uzun sürmesi nedeniyle tarım ürünleri
arzı fiyatlara gecikerek uyum gösterebilmektedir. Tarım ürünleri arz esnekliğinin ve
tarım ürünleri talebinin gelir ve fiyat esnekliğinin düşük olması talepteki ve/veya
07-89/1133-443
4
arzdaki bir değişmenin tarım ürünleri fiyatlarını şiddetli ölçüde etkilemesi sonucunu 150
doğurmaktadır. Dönemsel fiyat dalgalanmalarına neden olabilen diğer bir faktör de;
üreticilerin önceki dönemlerdeki ürünün fiyatlarına göre gelecekteki üretimlerini
planlamalarıdır. Ayrıca ülkemizde tarımsal işletmelerin küçük ve çok parçalı olması,
pazarlama ağlarının yetersizliği, üretici örgütlenmelerinin düşük olması, üreticilerin
yeterli düzeyde eğitime ve teknik desteğe sahip olmaması ve üretim faaliyetlerinin
pazar koşullarına uygun olarak gerçekleşememesi gibi unsurlar bu pazarda yaşanan
sıkıntıların temelinde yer almaktadır.
Dosya konusu pazar özelinde de tarım piyasasının yapısındaki yukarıda bahsedilen
sorunlar kendini göstermektedir. Özellikle Tekel’in alkollü içkiler bölümünün 160
özelleştirilmesi öncesi üzüm üretimine olan talebin üretimi artırdığı ve bağcılığın
gittikçe geliştiği görülmektedir. Ancak şarap üzerindeki maliyetlerin artması sonucu
şaraplık üzüm talebindeki bir azalmanın üzüm fiyatlarını şiddetli bir şekilde etkilediği
ve üzüm fiyatlarının önemli oranlarda düştüğü görülmektedir. Başvurudan da
anlaşıldığı üzere Türkiye genelinde üzüm üreticilerinin karşı karşıya olduğu sorun
temelde düşük fiyattan alımdan ziyade yeterli ürün alımının, yani üretilen ürüne
yeterli talebin olmamasından kaynaklanmaktadır.
Başvuru dilekçesi ve eklerinde; şikayet edilen firmaların ortak üzüm alım fiyatını
belirledikleri iddiasını destekleyici yeterli bilgi ve belge bulunmamaktadır. Yukarıda 170
yer verilen tespit ve değerlendirmeler çerçevesinde üzüm üreticilerinin karşılaştığı
sıkıntıların Tekel’in alkollü içecekler bölümünün özelleştirilmesi ile birlikte devletin bu
piyasada müdahalesinin azalması sonucu üzüm arz ve talebinin doğal özelliklerinden
ortaya çıkan istikrarsızlıklardan kaynaklandığı kanaatine varılmıştır.
J. SONUÇ
Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre, dosya konusu şikayet ile
ilgili olarak 4054 sayılı Kanun çerçevesinde önaraştırma yapılmasına ya da
soruşturma açılmasına gerek olmadığına, şikayetin reddine OYBİRLİĞİ ile karar 180
verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy