Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2007-3-136 (Önaraştırma)
Karar Sayısı : 08-25/261-88
Karar Tarihi : 20.3.2008
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
10
Başkan : Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI
Üyeler : Tuncay SONGÖR, M. Sıraç ASLAN, Mehmet Akif ERSİN,
Dr. Mustafa ATEŞ, İsmail Hakkı KARAKELLE
B. RAPORTÖRLER: Şahin YAVUZ, Ussal ŞAHBAZ, Hüseyin COŞGUN
C. BAŞVURUDA
BULUNAN : Başvuru sahibinin gizlilik talebi vardır
D. HAKKINDA ÖNARAŞTIRMA YAPILAN: 20
Gillette Sanayi ve Ticaret A.Ş.
Serin Sokak No.9 Kosifler İş Merkezi
İçerenköy, Kadıköy-İstanbul
E. DOSYA KONUSU: Gillette Sanayi ve Ticaret A.Ş.’nin dağıtıcılarının yeniden
satış fiyatını belirlemek, aktif ve pasif satışlarını engellemek ve mal vermeyi
reddetmek suretiyle hakim durumunu kötüye kullandığı iddiası
F. İDDİALARIN ÖZETİ: Şikâyet dilekçesinde özetle, aşağıdaki bilgilere ve iddialara
yer verilmiştir. 30
- Distribütör, (…………) tarihinde Gillette ile imzaladığı distribütörlük sözleşmesi
çerçevesinde (……TİCARİ SIR…….) yetkili dağıtıcı olarak çalışmaya başlamıştır.
- Dünya çapında 2005 yılında gerçekleştirilen devralma işlemi sonucu P&G,
Gillette’in Türkiye’deki iştirakini bünyesine katmıştır. (……….) tarihinde Gillette ve
P&G imzasıyla Distribütör’e gönderilen mektupla bu devralma bildirilmiş ve
işlemin dağıtıcılarına bir etkisi olmayacağı ifade edilmiştir.
- Gillette (……….) tarihinde Distribütör‘e çektiği bir ihtar ile aktif toptancılık ilişkisinin
(………..) tarihi itibarıyla sona erdiğini bildirmiştir. (………..TİCARİ SIR…….…).
Başvuruya konu eylemlerden biri yeniden satış fiyatının tespit edilmesi, diğeri ise 40
hâkim durumun kötüye kullanılmasıdır. Bu iki temel iddianın yanı sıra, başvuru sahibi,
Gillette ve rakipleri arasında pazar paylaşımı esasına dayalı olarak bir kartel
anlaşmasının bulunabileceğini ve Gillette’in rekabet ihlallerini kolaylaştırıcı bazı
eylemlerde bulunduğunu öne sürmektedir.
G. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 13.9.2007 tarih, 6101 sayı ile giren
başvuru üzerine hazırlanan 22.10.2007 tarih ve 2007-3-136/İİ-07-Ş.YA sayılı İlk
İnceleme Raporu, Rekabet Kurulu’nun 27.12.2007 tarih ve 07-92/1174-M sayılı
toplantısında görüşülmüş ve 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun
çerçevesinde bir soruşturma açılmasına gerek olup olmadığının belirlenmesi 50
08-25/261-88
2
amacıyla, Kanun’un 40/1. maddesi uyarınca önaraştırma yapılmasına karar
verilmiştir. İlgili karar uyarınca yapılan inceleme sonucunda düzenlenen 14.3.2008
tarih ve 2007-3-136/ÖA-08-ŞYA sayılı Önaraştırma Raporu 17.3.2008 tarih,
REK.0.07.00.00-110/40 sayılı Başkanlık önergesi ile 07-25 sayılı Kurul toplantısında
görüşülerek karara bağlanmıştır.
H. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili raporda; Gillette Sanayi ve Ticaret A.Ş.’nin,
a) Dikey kısıtlamalar ve kartel yoluyla 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesini ihlal
ettiğine dair iddiaların, bu hususları ispatlar nitelikte herhangi bir bilgi veya 60
bulguya ulaşılamaması,
b) Anlaşma yapmayı reddetme ve ayrımcılık yoluyla Kanun’un 6. maddesinin ihlal
ettiğine ilişkin iddiaların, iddia konusu eylemlerin bir kötüye kullanma hali
oluşturmaması
nedenleriyle şikayetin reddedilmesi gerektiği sonuç ve kanaatine ulaşıldığı ifade
edilmiştir.
I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
I.1. Taraflar 70
I.1.1 Gillette Sanayi ve Ticaret A.Ş. (Gillette)
Türkiye’de genel olarak tıraş bıçakları, kişisel bakım ürünleri, ağız bakım ürünleri, pil
ve küçük elektrikli ev aletleri alanlarında faaliyet yürüten Gillette, 2005 yılında küresel
çapta gerçekleştirilen devralma ile Procter and Gamble (P&G)’ın bünyesine
katılmıştır.
I.1.2 Distribütör
80
Distribütör, çeşitli sağlayıcıların ürünlerinin perakende veya toptan satış noktalarına
dağıtımı işiyle iştigal etmektedir.
I.2. Olaylar ve İddiaların Özeti
Dosya mevcudu bilgi ve belgeden yeniden satış fiyatının tespit edildiği iddiasına
dayanak olarak gösterilen ilk belge “Dönem Kitapçığı” olarak ifade edilen yayın
olduğu anlaşılmıştır. Başvuru dilekçesinde yer verilen bu yayınlardan ilki Mart 2001,
sonuncusu ise Mayıs 2006 tarihlidir. Başvuru dilekçesinde rutin olarak çıkarıldığı ileri
sürülen bu kitapçıkların dağıtıcıların ilgili dönem boyunca uymaları gereken kuralları 90
vazettiği ifade edilmektedir. Dosya mevcudu bilgi ve belgeden, örnekleme yoluyla
seçilen kitapçıklarda “aktivite” dönemlerinde belirli bir fiyatın altına kesinlikle
inilmemesi, belirli ürünlerin rafta belirli yüzde oranları ile destekleneceği, iadeden
faydalanılabilmesi için belirli bir tutarın asgari olarak belirlendiği, noktaya satış
fiyatlarının Gillette liste fiyatları ile aynı olarak belirlendiği, belirli ürünlerin belirlenen
yüzde oranlarında iskonto yapılarak satılacağı, dağıtıcıların dönem sonlarında belirli
oranlarda hizmet bedeli ve fiyat farkı bedeli alacağı şeklinde ifadelere yer verildiği
anlaşılmıştır.
08-25/261-88
3
Dilekçede yer verilen diğer bir uygulama ise fatura altı indirim yöntemidir. Bu sisteme 100
göre Gillette’in dağıtıcılara ürünü önce yüksek fiyattan sattığı, daha sonra belirlenen
satış fiyatlarına uyulması halinde ise dağıtıcının kestiği hizmet faturası karşılığı olarak
düşük fiyatla ilk tutar arasındaki farkı dağıtıcıya ödediği ileri sürülmektedir.
Yeniden satış fiyatının Gillette tarafından tespit edildiği iddiasına kanıt olarak sunulan
diğer bir uygulama ise elektronik el terminali sistemidir. İddiaya göre bu sistem
makineye dağıtıcı tarafından başka bir fiyat girilebilmesini mümkün kılmadığından
Gillette tarafından belirlenen fiyatların uygulanmasını sağlamaktadır. El terminali
sistemine ilişkin olarak yer verilen bir başka iddia da, bu sistemin sadece tanımlanmış
müşterilere satışa izin vermesi nedeniyle pasif satışları engelleme sonucunu 110
doğurduğudur. Dağıtıcının satış yapmak istediği bir müşteriyi el terminali sistemine
dahil etmesinin mümkün olmadığı, bu sistem dışında yapılan satışlarda ise
indirimlerden faydalanılamadığı öne sürülmektedir.
Başvuruda ayrıca Gilette’in dağıtıcısına tahsis ettiği münhasır bölgedeki bazı satış
noktalarında doğrudan dağıtım yaparak bölge münhasırlığını bozduğu, böylece
sözleşmede getirilen aktif satış yasağının da ihlal oluşturduğu iddia edilmektedir.
Başvuruda, rekabet ihlallerini kolaylaştırıcı eylemlere ilişkin olarak, Gillette
çalışanlarının Distribütör’ün şirket binasında bir ofisinin bulunduğu, bu kişilerin 120
Distribütör’ün elemanlarıyla birarada çalıştıkları, işten çıkarmalara, hangi ürünün
kime, ne kadara, kimin aracılığıyla satılacağına karar verdikleri, Distribütör’e dağıtıcı
olarak bağımsız hareket edeceği bir alanın bırakılmadığı, bu kimselerin belirlendiği
iddia edilen yeniden satış fiyatına uyulup uyulmadığını denetledikleri, Distribütör
çalışanı görünen bazı kişilerin sözleşmeleri feshedildiğinde bu kişilerin
tazminatlarının Gillette tarafından karşılandığı öne sürülmektedir.
Dosya mevcudu bilgi ve belgeden; başvuru sahibinin, Gillette ve rakipleri arasında
pazar paylaşımı esasına dayalı olarak bir kartel anlaşmasının bulunabileceği
iddiasına ilişkin olarak aynı nitelikteki ürünlerin Gillette tarafından 9,95 YTL’ye 130
satılırken, rakip teşebbüs Wilkinson tarafından 9,45 YTL’ye satıldığını, diğer rakip
ürünler incelendiğinde de fiyatlar arasında hep benzer oranda bir farkın söz konusu
olduğunu ifade ettiği anlaşılmıştır.
Başvuruda, hâkim durumun kötüye kullanılması ile ilgili olarak da; Gillette’in hakim
durumda olduğu, mal vermeyi reddederek ve ayrımcı uygulamalar yaparak bu hakim
durumunu kötüye kullandığı, Gillette’in Distribütör ile dağıtıcılık ilişkisini herhangi bir
haklı nedene dayanmaksızın sona erdirdiği, Gillette’in Distribütör gibi bazı
dağıtıcılarıyla ilişkisini sona erdirmesine rağmen, tüm dağıtıcıları içinde üç tanesiyle
bu ilişkisini sonlandırmadığı, aynı şartlara sahip dağıtıcılar için benimsenen bu 140
uygulamanın ayrımcılık yarattığı, ayrıca ciro hedefini tutturmasına rağmen diğer
dağıtıcılara ödenirken Distribütör’e prim ödenmemesinin de ayrımcı bir uygulama
olduğu öne sürülmüştür.
I.3. Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme
I.3.1. Yapılan Tespitler
08-25/261-88
4
Önaraştırma çerçevesinde Gillette Sanayi ve Ticaret A.Ş’de ve Gillette’in İstanbul, 150
Ankara ve İzmir’deki distribütörlerinde Raportörlerce yerinde inceleme yapılmıştır.
I.3.1.1.Gillette Sanayi ve Ticaret A.Ş.’de Yapılan Yerinde İnceleme ve Şirket
Yetkilileri ile Yapılan Görüşmeler
Gillette genel merkezinde yerinde inceleme yapılmış ve Yönetim Kurulu Başkanı
Saffet Karpat ile Yönetim Kurulu Üyesi / Hukuk Müşaviri Özge Ayöz’den önaraştırma
kapsamında açıklama alınmıştır.
I.3.1.1.1. Yerinde İncelemede Örneği Alınan Belgeler 160
“P&G/Gillette Distributor Consolidation” başlıklı belgede Gillette’in bütün
distribütörlerinin işinin mevcut P&G distribütörlerince devralınacağı, iş riskini azaltmak
için Gilette’nin ikincil satış gücünün, çalışanlarının bordroları ve faydalarının pazara
giriş stratejisinin, toptan satışlarının ve IT altyapısının P&G distribütör faaliyetlerine
entegre edileceği ifade edilmektedir.
(……….TİCARİ SIR………..)
“Distributor Profitability – Corrective Action” başlıklı belgede, amacın sinerji 170
tasarruflarını gerçekleştirmeleri için distribütörlere zaman sağlamak olduğu,
distribütör marjındaki azaltmanın distribütörler ölçek ekonomisine ulaşana kadar
bekleyeceği, distribütörlerin gelir ve maliyetlerinin yakından izlenmeye devam
edileceği belirtilmektedir.
“Go-to-market Strategy Reinvention Study” başlıklı belgede, amaç olarak (şirketin)
tarafsızlığı(nı) sağlama gayesi ile etkin dağıtımın verimli şekilde geliştirilmesi
belirtilmiş, kapsam olarak bakkallar ve toptan satış kanalları belirlenmiş ve hipotezler
bölümünde kapsama alanını genişletmek için bir oda bulunduğu, kapsama alanının
daha etkin şekilde inşa edilmesi gerektiği, distiribütör marjlarında karlılığı artırmak için 180
oda bulunduğu, ürünlerin, bakkallara bölgesel distribütörlerin fiyatlarından daha
avantajlı koşullarla diğer kaynaklardan aktığı, mevcut fonların daha akıllı
harcanabileceği belirtilmiştir.
“Turkey CY 2007 Integrated Trade Terms” başlıklı belgede, amaç olarak, diğerlerinin
yanı sıra, fonların yeniden yapılandırılarak müşteri karlılığının artırılması, daha iyi bir
fiyat istikrarı sayılmıştır.
Saffet Karpat(Genel Müdür)’tan Murat Akyıldız(Satış Birim Yöneticisi)’a gönderilen 18
Şubat 2008 tarihi elektronik posta iletisinin 2. sayfasında yer alan “P&G Kar Marjı” 190
başlıklı bölümde “…P&G’nin piyasadaki oyuncuları ikna ve tavsiye yoluyla
yapabileceği bazı şeyler vardır. Ancak son noktada P&G’nin raf fiyatını kontrol etme
ya da koordine etme yetkisi ve niyeti bulunmamaktadır. Bunun ana sebebi de bu tür
uygulamaların rekabeti engellemesi ve dolayısıyla rekabet kanuna aykırı olmasıdır”
ifadesine yer verilmektedir.
I.3.1.1.2. Şirket Yetkilileri İle Yapılan Görüşmeler
08-25/261-88
5
Şirketin satış bölümünün yetkililerinin bir toplantı nedeniyle şehir dışında bulunmaları
nedeniyle yerinde inceleme esnasında sağlanamayan bilgi/belgelerden 1) birleşme 200
öncesinde ve sonrasında şirket tarafından satışı/dağıtımı yapılan ürünlerin listesi, 2)
birleşme öncesinde ve sonrasında şirketin distribütörlüğünü yapan yeniden satıcıların
listesi, birleşme sonrasında anlaşması feshedilenler için anlaşmanın fesih tarihi ve
nedenleri, 3) Gillette grubu için son üç yıllık pazar payı bilgilerinin 29.2.2008’e kadar
Rekabet Kurumu’na intikal ettirilmesi hususu Raportörlerce tutanak altına alınmıştır.
27.2.2008 tarihinde şirket temsilcileri ile Rekabet Kurumu’nda görüşülmüş ve
yukarıda talep edilen bilgilerin yanı sıra P&G’ nin, bu bağlamda Gillette’in satış
sistemi hakkında bilgi alınmıştır.
210
Şirket yetkilileri tarafından yazılı olarak sunulan bilgilere göre birleşme öncesinde
Gillette ile çalışan 14 distribütör bulunmaktadır. P&G birleşme sonrasında bunlardan
beşi ile çalışmaya devam etmiştir. Birleşme sonrasında diğer distribütörlerle ilişkinin
sonlandırılmasına gerekçe olarak ise, işin doğal bir sonucu olması yanında ürünlerin
dağıtımında ölçek ve kapsam ekonomilerinden faydalanılması, maliyet yönetiminde
etkinliğin ve verimliliğin artırılması, nihai tüketiciler için ürün bulunurluğunun temini
gösterilmiştir.
P&G’nin satış sistemine ilişkin olarak öncelikle belirtilmesi gereken husus, ulusal
zincir marketlerle geleneksel kanal olarak ifade edilen bakkal ve küçük marketler 220
arasında bir ayrıma gidildiği, ilk gruba satışın doğrudan P&G tarafından yapılırken;
ikinci gruba satışın P&G’nin distribütörleri kanalıyla yapıldığıdır.
Yeniden satış fiyatının belirlendiği iddiası çerçevesinde distribütörler kanalıyla yapılan
satışların ve bu bağlamda el terminali sisteminin nasıl çalıştığının incelenmesi
gerekmektedir.
Distribütörler kendilerine münhasır olarak tanımlanmış bölgelerdeki noktalara “ palm”
adı verilen el terminalleri vasıtasıyla satış yapmaktadırlar. Distribütörle bir yazılım
firması arasında yapılan bir sözleşmeyle bu terminallere “Nexus” adı verilen bir 230
yazılım yüklenmektedir. Bu yazılımda, açılış ekranından sonra müşteri isimlerinin yer
aldığı bir liste yer almakta, buradan bir isim seçildikten sonra siparişi alınacak
ürünlerin isimleri listelenmektedir. Sipariş verilen ürünün ismi seçildikten sonra
ekrana sipariş miktarına ilişkin seçenek gelmekte, bu miktarın da girilmesiyle, ürün
bedeli miktarla otomatik çarpılarak ödenecek toplam fatura bedeli ekranda
görünmektedir. Sistemde iskonto gibi bir seçenek bulunduğu anlaşılmaktadır.
Bununla birlikte bu seçeneğin, eğer önceden aktive edilmemişse, satışı
gerçekleştirecek personel tarafından kullanılamayacağı ve bu aktivasyonun ancak
distribütörün bilgi işlem birimi tarafından yapılabileceği ifade edilmiştir.
240
Sistemin ikinci kısmını “Logo-Unity” olarak adlandırılan bir muhasebe sistemi
oluşturmaktadır. Yine distribütörün kullanımında olan bu sistemle el terminali
arasında günlük olarak bağlantı kurulmakta, el terminalindeki veriler elektronik
ortama aktarılarak gerçekleştirilen satış işlemleri muhasebeleştirilmektedir. Şirket
yetkililerinin beyanlarından, bu sistemin P&G’nin erişimine açık olduğu, satışı
gerçekleştirilen ürünün adının, miktarının, fiyatının günlük olarak izlenebildiği
anlaşılmaktadır. Distribütörün dilerse satış fiyatı bilgisini kapatıp kapatamayacağı
veya bu bilgiyi filtreleyip filtrelemeyeceği sorusuna Şirket’in IT sorumlusu tarafından
08-25/261-88
6
bunun teknik olarak mümkün olabileceği, ancak yeni bir yazılım maliyeti yaratacağı
şeklinde cevap verilmiştir. 250
Şirket yetkilileri açıklamalarında birim fiyata ilişkin bilgiye toplam rakamı miktara
bölerek ulaşmak mümkün olmakla birilikte, kendileri açısından izlenen unsurun fiyat
değil stok miktarı olduğunu ifade etmişlerdir.
Raportörlerce yapılan görüşmede şirket yetkileri tarafından ifade edilen bir başka
nokta ise, tavsiye edilen satış fiyatına ilişkindir. Buna göre Gillette fiyat değişikliğine
gittikçe distribütörlerine tavsiye edilen bir satış fiyatı göndermektedir. Burada tavsiye
endeks fiyatı (…) birim kabul edilerek fiyat aşağıya doğru çekilmekte, örneğin (…)
birim üzerinden satış yapılmakta, aradaki (…) birimlik fark distribütöre kar marjı 260
olarak bırakılmaktadır. Bu endeksin ürün bazlı değişmesi söz konusu olabilmektedir.
Şirket yetkilileri önümüzdeki dönem uygulamaları için distribütöre ürün satışında liste
fiyatının esas alınacağını, faturanın bu rakam üzerinden kesileceğini ve bundan
sonra fatura altı iskonto yapılarak ürünün sevkıyatının gerçekleştirileceğini ifade
etmişlerdir.
I.3.1.2. Gillette’in Distribütörlerinde Yapılan Yerinde İncelemeler
I.3.1.2.1. Hedef Gıda Pazarlama Dağıtım Sanayi ve Ticaret A.Ş. (HEDEF)
270
Şirket nezdinde, bölge müdürü İhsan Kara ile görüşülmüş ve yerinde inceleme
yapılmıştır.
Raportörlerce tutanak altına alınan görüşmede şirket yetkilisi, genel olarak, kendi
bölgelerinde P&G ürünlerinin satış ve dağıtımını yaptıklarını, kendi bölgeleri haricinde
satış yapmadıklarını, başka bölgelerden gelen talepleri ilgili dağıtıcıya
yönlendirdiklerini, satış ve dağıtımı yapılan ürünlere ilişkin olarak sağlayıcının
kendilerine tavsiye niteliğinde fiyat listesi gönderdiğini, satışların genel olarak bu
fiyatlardan yapıldığını, kullanılmakta olan el terminallerinde de bu fiyatların tanımlı
olduğunu, bu güne kadar ihtiyaç duyulmamakla birlikte, ihtiyaç duymaları halinde 280
daha düşük veya daha yüksek fiyatlarla satış yapmalarının mümkün olduğunu ifade
etmiştir.
Yapılan yerinde incelemede “Procter and Gamble Mart 08 Perakende Fiyat Listesi
Yeni Türk Lirasına Göre Düzenlenmiştir” başlığını taşıyan bir belge bulunmuştur.
Ürünlerin KDV dahil ve hariç fiyatlarına yer verilen listenin altında “Önerilen raf ve
aktivite fiyatları sadece tavsiye niteliğinde olup ürünün satış fiyatı konusundaki nihai
karar perakendeciye aittir” ifadesine yer verilmiştir.
Hedef ile P&G arasında imzalanan Distiribütörlük Sözleşmesi’nin 4. maddesinin 2. 290
fıkrasında “P&G tarafından tavsiye edilen fiyat yapılarının yayınlanmasına rağmen,
taraflar distribütörün sattığı ürünlerin sahibi olduğunu ve bundan sonra satacağı
fiyatlara sadece distribütörün kendisinin karar vereceğini açıkça anlamaktadır “
hükmüne yer verilmiştir.
I.3.1.2.2. Özgün Gıda Kozmetik Satış Dağıtım A.Ş. (ÖZGÜN)
08-25/261-88
7
Teşebbüs nezdinde, Satış Direktörü Gökhan Köse ile görüşülmüş ve yerinde
inceleme yapılmıştır.
300
Raportörlerce tutanak altına alınan görüşmede şirket yetkilisi, genel olarak, 1995
yılından itibaren P&G ürünlerinin distribütörlüğünü yaptıklarını, birleşme sonrasında
Gillette ürünlerinin dağıtımını da üstlendiklerini, el terminallerinde yüklü bulunan
fiyatların, P&G tarafından gönderilen ve tavsiye niteliğindeki fiyatlardan hareketle
ÖZGÜN tarafından belirlenen fiyatlar olduğunu, P&G tarafından gönderilen fiyatların
altında veya üstünde fiyat uygulamasının mümkün olduğunu, P&G’nin kampanya
fiyatlarının distribütörlerin alış fiyatlarına uygulandığını ve promosyonların satış
noktalarına yansıtılmasının beklendiğini, ÖZGÜN’ün aradaki farkı üstlenmek suretiyle
uygulanan promosyondan farklı bir iskonto yapabileceğini, ÖZGÜN olarak fiyat tespit
ederken kaliteye öncelik verdiklerini, ürünün satış düzeyine göre stok dönemlerini 310
aşağı veya yukarı çekmenin kendi inisiyatiflerinde bulunduğunu, ÖZGÜN bünyesinde
herhangi bir P&G elemanın istihdam edilmediğini ifade etmiştir.
Raportörlerce yapılan yerinde incelemede “Dönem Kitapçığı Haziran 2006 Gillette
Türkiye” başlığını taşıyan bir belge bulunmuştur. Anılan kitapçığın 8. sayfasında
ürünlerin liste fiyatlarından distribütörlere sevk edileceği, bu ürünlerin sahaya ekte
belirtilen oranda indirimli satılacakları, dönem sonlarında distribütörlerden kanala
satış adedi üzerinden fiyat farkı faturası alınacağı, diğer kampanyaların aksine, tüm
perakende noktalarında bu fiyat indiriminin tüketiciye yansıtılmasının zorunlu olduğu
bilgisine yer verilmiştir. Kitapçığın 10. sayfasında “Fiyat” başlığı altında “Tüm 320
ürünlerde (dönem kitapçıklarımızın arkasında yer alan liste fiyatlarımızdan (…)
endekse göre olması gereken) raf fiyatları korunacak, herhangi bir tüketici fiyatı
düşüşüne izin verilmeyecektir“ ifadesine ve 24. sayfasında “Mekanizma” başlığı
altında “Uygulandığı dönem içerisinde Gillette Köpük müşterilerimize düz fiyattan
sevk edilecektir. Gillette Köpük distribütör stoklarından aşağıya %(…) indirimli olarak
satılacaktır. Dönem sonunda distribütörlerden Yerel Zincir ve anlaşmalı müşterilere
yaptıkları satış üzerinden % (…)‘luk hizmet bedeli alınacaktır” ifadesine yer
verilmiştir.
Örneği alınan bir başka belge ise Haziran 2004 tarihli olup, “Satıştan Kasaya Özgün 330
A.Ş İş Akışı” başlığını taşımaktadır. Bu belgenin “iadeler” başlıklı bölümünde iadenin
fatura ile gelmiş olması haline ilişkin olarak , “Fatura ile gelmişse, lojistik sorumlusu
faturanın fiyat ve iskonto kontrolünü yapar. Irsaliye ile gelmiş ise, fiyat tespiti ÖZGÜN
A.Ş tarafından yapıldığı için kontrol edilmesine gerek yoktur“ ifadesine yer
verilmektedir.
I.3.1.2.3. Aytaş Gıda ve İhtiyaç Maddeleri Sanayi ve Ticaret A.Ş. (AYTAŞ)
Teşebbüs nezdinde temsilcisi Av. Bekir Yaşar ile görüşülmüş ve yerinde inceleme
yapılmıştır. 340
Dosya mevcudu bilgi ve belgeden, teşebbüs temsilcisinin beyanında özetle,
AYTAŞ’ın P&G ürünlerinin fiyatlandırılmasında kullandığı sistemin “endeks üzerinden
indirim” üzerine kurulu olduğunu, endeksin P&G tarafından tavsiye edilen fiyatın (
endeks olarak alındıktan sonra ilgili ürünün kendilerine %(…) indirimle satılması
şeklinde işlediğini, el terminalleriyle sipariş alınırken tavsiye edilen satış fiyatından
(endeks ….) sipariş alındığını, kendilerinin tavsiye edilen fiyatlar üzerinden indirim
08-25/261-88
8
yapabildiğini, örneğin bazı süpermarketlere (…) endeks, bazı eczanelere (…) endeks
üzerinden ürün verebildiklerini, bu nitelikteki satışların kendi karlarından feragat
anlamına geldiğini, %(...)’lik kar marjının %(…)-%(…) gibi oranlara düştüğünü, 350
P&G’nin satış fiyatları ile ilgili olarak hiçbir baskı veya zorlamada bulunmadığını, el
terminallerine müşteri bilgisi dışında endeks (indirim) bilgisi de girebildiklerini ifade
ettiği anlaşılmıştır.
I.3.2. Hukuki Değerlendirme
I.3.2.1. Kanun’un 4. Maddesi Açısından Değerlendirme
I.3.2.1.1. Dikey Kısıtlamalar (Yeniden Satış Fiyatının Belirlenmesi, Aktif/Pasif
Satışların Engellenmesi) Yoluyla Kanun’un İhlal Edilmesi 360
Öncelikle aşağıda yukarıda tespitler bölümünde yer verilen Gillette’de yapılan yerinde
incelemeler esnasında elde edilen belgeler değerlendirilmiştir. Bu belgelerin genel
olarak P&G ile Gillette entegrasyon süreci ile ilgili olduğu, bu çapta bir birleşmeden
beklenebilecek etkinliklerin, bu bağlamda distribütör karlılığının ele alındığı ifade
edilebilir. Bu başlık altında yer verilen elektronik posta iletisinin ise, bir rekabet
ihlaline değil; bilakis, rekabet hukukuna uyum gösterme niyetine işaret ettiği
söylenebilecektir.
Gillette tarafından yeniden satış fiyatının belirlendiği ve pasif satışların engellendiği 370
iddiasına ilişkin olarak el terminali sisteminin işleyişi hakkında şirket yetkililerinden
alınan bilgiler ve yerinde inceleme yapılan distribütörlerin ifadeleri değerlendirilmiştir.
Anılan bu bilgiler ışığında, el terminalinde kullanılan yazılımın tamamen distribütörün
inisiyatifine bağlı olarak iskonto tanımlamaya elverişli olduğu, benzer şekilde müşteri
listesine yeni isim eklenmesinin teknik olarak mümkün olduğu ve bu işlem için
Gillette’in bir izni veya onayına ihtiyaç duyulmadığı anlaşılmıştır. Dolayısıyla, somut
olayda, el terminali yoluyla yeniden satış fiyatının tespit edildiği ve pasif satışların
engellendiğini ortaya koyabilecek mahiyette bir unsur bulunmadığı dosya mevcudu
bilgi ve belgeden anlaşılmıştır.
380
P&G ile distribütörleri arasında yapılan standart sözleşmelerin yukarıda yer verilen 4.
maddesi de ürünlerin mülkiyetinin distribütörde olduğunu ve satış fiyatını kendisinin
belirleyeceği konusunda taraflar arasında mutabakat bulunduğunu ortaya
koymaktadır. Benzer şekilde, P&G tarafından distribütörlere gönderilen fiyat listesinin
altında yer alan fiyatların tavsiye niteliğinde olduğu şeklindeki ibare de durumu teyit
eder özelliktedir.
P&G’nin distribütörü ÖZGÜN’de yapılan yerinde inceleme sırasında örneği alınan
“Dönem Kitapçığı Haziran 2006 Gillette Türkiye” başlıklı kitapçıkta, ürünün hangi
iskonto oranı ile satılacağı, tüketici fiyatının düşmesine izin verilmeyeceği şeklinde 390
ifadelere yer verilmiştir. “Olaylar ve İddiaların Özeti” başlıklı bölümde de anılan farklı
kitapçıklarda benzerlerine yer verilen bu ifadeler, tek başlarına “sonuç” olarak
rekabetin ihlal edildiğini kanıtlamaktan uzak olmakla birlikte, bu doğrultuda bir amacın
varlığına işaret edebilir niteliktedir. Ancak, bu belgelerin birleşmeden önceki bir tarihi
taşıması, birleşme sonrasında dönem kitapçığı uygulamasına hemen son verildiğinin
anlaşılması, P&G’nin yürütmekte olduğu uygulamalarla çalışanları ve distribütörlerinin
rekabet hukuku konusunda bilinçlenmesini sağlama çabası içinde olması gibi
08-25/261-88
9
unsurlar göz önüne alındığında anılan belgelerden hareketle bir ihlalin varlığına dair
kanaat oluşmamıştır. Nitekim, aynı distribütörden temin edilen ve yukarıda yer verilen
başka bir belge de fiyatın ÖZGÜN tarafından belirlenmekte olduğunu ortaya koyar 400
mahiyettedir.
Gillette büyük - ulusal zincir marketlere ürün satışını kendisi yaparken, daha küçük
çaplı noktalara distribütörler vasıtasıyla satış yapmaktadır. Uygulamanın o tarihte
yürürlükte olan 2002/2 sayılı Grup Muafiyeti Tebliği kapsamında olmasından
hareketle, şikayetçi distribütörün kendisine ayrılmış bölgedeki büyük marketlere
Gillette’in doğrudan satış yaparak münhasırlığı ihlal ettiği iddiasının taraflar arasında
akdedilen sözleşmenin ihlali olarak özel hukuk hükümleri çerçevesinde çözülmesi
gerekmektedir.
410
I.3.2.1.2. Yatay Kısıtlamalar Yoluyla Kanun’un İhlal Edilmesi
Başvuruda Gillette’in sattığı ürünlerin fiyatlarının bazı rakip teşebbüslerin ürün
fiyatları ile yakın olduğu dile getirilerek, bu teşebbüsler arasında bir kartel (yatay fiyat
tespiti) anlaşmasının olabileceği iddia edilmiştir. İlgili pazarda az sayıda oyuncu
bulunmasının zaten taraflar arasında oligopolistik bağımlılığı artırdığı, üstelik
tarafların pazar güçleri arasında şikâyet dilekçesinde dile getirilen büyük farkın, bir
kartel kurulmasını teorik açıdan son derece güç hale getirdiği bir durumda, söz
konusu iddiaya esas teşkil edecek hiçbir bilgi ya da belge sunulmamıştır. Şikayet
edilen teşebbüste yapılan yerinde incelemede de bu iddiayı ispatlar nitelikte herhangi 420
bir bilgi veya belgeye rastlanmamıştır. Kaldı ki pazarda karteli kolaylaştıracak olan,
birkaç dağıtıcıda değil, binlerce satış noktasında yapılacak bir dikey fiyat tespitidir ki,
bu fiilen imkansızdır.
I.3.2.1.3. Kolaylaştırıcı Eylemler
Başvuruda, Gillette’in dağıtıcılık ilişkisinin sürdüğü dönem boyunca Distribütör’ün
ofisinde gerek kendi personelini bulundurmak gerekse elektronik satış sistemlerini
kontrol etmek suretiyle, Distribütör’e bağımsız hareket edeceği bir alan bırakmadığı
dile getirilmekte; bunun “yegane sebebinin kendi dayatmalarının distribütör tarafından 430
uygulanıp uygulanmadığının kontrolü” olduğu iddia edilmektedir.
Modern dağıtım sistemlerinde, son yıllarda yaşanan teknolojik gelişmelerin de
desteğiyle, sağlayıcı teşebbüsler ile dağıtıcıların yakın işbirliği içine girdikleri,
sağlayıcı firmaların gerek üretim ve dağıtım süreçlerini, gerekse pazarlama
stratejilerini dağıtıcılardan gelen bilgi akışına göre planladıkları ve dağıtıcılarla bu
stratejileri uygulama konusunda yakın işbirliği yaptıkları bilinen bir gerçektir.
Sağlayıcının dağıtım ağını daha verimli hale getirmesi sonucunu doğuran ve netice
itibarıyla tüketici refahını da olumlu yönde etkileyen bu uygulamalar, ağır ihlallere yol
açmadığı sürece, rekabet karşıtı değildirler. Dosya mevcudu bilgi ve belgeden elde 440
edilen bilgiler ışığında, el terminalleri üzerinde inisiyatifin distribütörlerde bulunması,
P&G’nin distribütörü ÖZGÜN’de olduğu gibi P&G çalışanlarının distribütör
bünyesinde bulunması gibi mutlak bir uygulama bulunmaması gibi nedenlerle ve
şikayetçi tarafından ortaya konabilmiş başka bir husus bulunmadığından bu iddianın
bir dayanağı olmadığı kanaatine varılmıştır.
I.3.2.2.Kanun’un 6. Maddesi Açısından Değerlendirme
08-25/261-88
10
Gillette’in ilgili ürün pazarında hakim durumda olduğu ve kimi eylemlerinin Kanun’un
6. maddesi kapsamında ihlal oluşturduğu iddiasına ilişkin olarak, hakim durum analizi 450
yapılmadan, şikayete konu eylemlerin kötüye kullanma hali oluşturup oluşturmadığı
değerlendirilmiştir.
Bu kapsamdaki ilk iddia, Gillette/P&G birleşmesi sonrasında, Distribütör ile uzun
süredir devam eden dağıtıcılık ilişkisinin sonlandırılmasının, mal vermeyi reddetme
yoluyla kötüye kullanma olduğudur. Aynı kapsamda, Gillette’in, P&G ile birleşmesi
sonrasında, üçü hariç tüm dağıtıcıları ile sözleşmesini sonlandırdığı, bu üç dağıtıcı ile
sözleşmeler sonlandırılmadığı halde bunlar dışındaki dağıtıcılarla sözleşmelerin
sonlandırılmış olmasının ayrımcılık yoluyla kötüye kullanma teşkil ettiği ileri
sürülmüştür. 460
Hakim durumdaki bir teşebbüs, tekelleşme amacı olmaması durumunda, kimlerle iş
yapacağını özgürce seçme hakkına sahiptir. Bu durum Anayasa’nın 48. maddesinde
yer alan sözleşme hürriyetine ilişkin hükümle de korunmaktadır. Hakim durumdaki bir
teşebbüsün sözleşme hürriyetinin kısıtlanarak sözleşme yapma zorunluluğu
getirilebilmesi için, teşebbüsün sözleşme yapmayı reddetmesinin rakiplerini
dışlayarak tekelleşmesine katkı sağlaması ve bundan başka da bir ekonomik anlamı
olmaması gerekmektedir.
Dosya mevcudu bilgi ve belgeden Gillette, P&G ile birleştikten sonra bazı bölgelerde 470
P&G’nin dağıtıcıları, diğer bölgelerde ise Gillette’in dağıtıcıları ile çalışmaya devam
ettiği anlaşılmıştır. Bu durumun doğal sonucu bazı dağıtıcıları ile ilişkinin
sonlandırılmasıdır. Bu davranış, birleşmeden beklenen verimlilik artışının sağlanması
açısından rasyonel olan, dolayısıyla objektif iş gerekleri ile açıklanabilecek bir
eylemdir. Muhtelif ürünlerin dağıtımını yapan Distribütör ile, tıraş bıçağı üreticisi
Gillette’in rakip olmadıkları ve Gillette’in dağıtıcılık ilişkisini tekelleşme amacıyla
sonlandırmadığı açıktır. Başka bir deyişle, Gillette’in bu eylemi ile gerçek/potansiyel
bir rakibini dışlaması söz konusu değildir. Aynı çerçevede, Gillette’in bir dağıtıcı ile
sözleşmesini sürdürürken bir diğeri ile sürdürmemesinin de ayrımcılık yoluyla kötüye
kullanma olarak değerlendirilmesi mümkün değildir. Bu nedenlerle, söz konusu 480
davranışın 6. madde kapsamında ihlal oluşturmadığı kanaatine varılmıştır. Yapılan
yerinde incelemelerde de aksi durumu gösterir mahiyette herhangi bir bulguya
rastlanılmamıştır.
Başvuru dilekçesinde ayrımcılığa ilişkin yer verilen diğer iddialar, Gillette tarafından,
belirli bir ciro hedefinin tutturulması karşılığında verileceği bildirilen bir indirimin, diğer
teşebbüslere verildiği halde Distribütör’e verilmemesi ve Permatik isimli ürünün başka
bir dağıtıcı tarafından dağıtımına izin verildiği halde, Distribütör tarafından dağıtımına
izin verilmemesidir.
490
Gilette’in dağıtım sisteminde, her dağıtıcı kendisine tahsis edilen münhasır bir
bölgede faaliyet gösterdiğinden dağıtıcılar birbirleri ile aktif rekabet etmemekte, bu
itibarla iddia konusu eylemler dağıtıcılar arasındaki rekabeti kısıtlamamaktadır.
Dosya mevcudu bilgi ve belgeden, başvuruda alıcı konumundaki dağıtıcıların
Kanun’un 6. maddesi bağlamında eşit durumda olduğuna dair herhangi bir bilgi ya da
belgeye yer verilmediği gibi, şikayet edilen teşebbüste yapılan yerinde incelemede ve
08-25/261-88
11
P&G distribütörleriyle yapılan görüşmelerde de iddiaları destekler nitelikte herhangi
bir belge veya bilgiye ulaşılamadığı anlaşılmıştır.
Gillette’in hakim durumda olup olmadığından bağımsız olarak, iddia konusu 500
eylemlerin Kanun’un 6. maddesi anlamında kötüye kullanma niteliğinde olmadığı
kanaatine varılmıştır.
J. SONUÇ
Dosya konusu iddialara ilişkin olarak Gillette Sanayi ve Ticaret A.Ş. hakkında 4054
sayılı Kanun’un 41. maddesi uyarınca soruşturma açılmasına gerek olmadığına ve
şikayetin reddine OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy