Rekabet Kurumu - Karar Sayı 08-26/284-92

Rekabet Kurumu Başkanlığından,

REKABET KURULU KARARI

Dosya Sayısı : 2008-3-28 (Özelleştirme)
Karar Sayısı : 08-26/284-92
Karar Tarihi : 27.3.2008

A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
10
Başkan : Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI
Üyeler :Tuncay SONGÖR, M.Sıraç ASLAN, Süreyya ÇAKIN, Mehmet
Akif ERSİN, Dr. Mustafa ATEŞ, İsmail Hakkı KARAKELLE

B. RAPORTÖRLER: Şahin YAVUZ, Pelin ERDOĞAN,
B. Sanem ŞİMŞEK, Aytül TOKATLI

C. BİLDİRİMDE
BULUNAN : T.C. Başbakanlık Özelleştirme İdaresi Başkanlığı
Ziya Gökalp Cad. No: 80 Kurtuluş / Ankara 20

D. TARAFLAR : T.C. Başbakanlık Özelleştirme İdaresi Başkanlığı
Ziya Gökalp Cad. No: 80 Kurtuluş / Ankara

British American Tobacco Tütün Mamulleri San. ve Tic. A.Ş.
Temsilcisi: Av. Itır Çiftçi
Süleyman Seba Cad. Sıraevler 55 Akaretler Beşiktaş İstanbul

Strand Investments S.a.r.l
Temsilcisi: Av. Aybige Mutluer 30
Ahular Sok. No:15 Etiler İstanbul

E. DOSYA KONUSU: Tütün, Tütün Mamulleri Tuz ve Alkol İşletmeleri A.Ş.’nin
bağlı ortaklığı olan Sigara Sanayi İşletmeleri A.Ş.’ye ait tütün mamulleri üretim
işiyle ilgili varlıkların bir bütün halinde satış ve mülkiyetin gayri ayni hak (intifa)
tesisi yöntemiyle özelleştirilmesi işlemine izin verilmesi talebi.

F. DOSYA EVRELERİ: Özelleştirme İdaresi Başkanlığı (ÖİB)’nın Kurum kayıtlarına
20.2.2008 tarih ve 1126 sayı ile intikal eden yazısında Tütün, Tütün Mamulleri Tuz ve
Alkol İşletmeleri A.Ş.’nin (TEKEL) bağlı ortaklığı olan Sigara Sanayi İşletmeleri 40
A.Ş.’ye (TEKEL Sigara) ait tütün mamulleri üretim işiyle ilgili varlıkların bir bütün
halinde satış ve mülkiyetin gayri ayni hak (intifa) tesisi yöntemiyle özelleştirilmesi
amacıyla 26.10.2007 tarihinde ihaleye çıkıldığı, 18.2.2008 tarihindeki ihale
görüşmelerine Limak İnşaat San. ve Tic. A.Ş.-PI Turkey LLC Ortak Girişim Grubu,
Strand Investment S.a.r.l. (Strand), British American Tobacco Tütün Mamulleri San.
ve Tic. A.Ş. (BAT) ve CVCI-Doğan-Tütsab Ortak Girişim Grubu’nun katıldığı
belirtilmiş ve yazının ekinde söz konusu teşebbüslere ilişkin değerlendirmede
kullanılmak üzere gerekli bilgiler gönderilmiştir. ÖİB tarafından gönderilen ve Kurum
kayıtlarına 26.2.2008 tarih ve 1229 sayı ile giren nihai bildirimde ise ihale görüşmeleri
08-26/284-92
2
sonucunda BAT’nin en yüksek teklifi vererek birinci, Strand’ın ise ikinci olduğu 50
bildirilerek izin talebinde bulunulmuştur.

Kurum kayıtlarına 20.2.2008 tarih, 1126 sayı ile giren ve en son 17.3.2008 tarih,
1664 sayı ile eksiklikleri tamamlanan bildirimde ise 4054 sayılı Rekabetin Korunması
Hakkında Kanun’un 7. maddesi ile 1998/4 sayılı Özelleştirme Yoluyla Devralmaların
Hukuki Geçerlilik Kazanabilmeleri İçin Rekabet Kurumuna Yapılacak Ön Bildirimlerde
ve İzin Başvurularında Takip Edilecek Usul ve Esaslar Hakkında Tebliğ'in 6.
maddesinin birinci fıkrası uyarınca söz konusu işletmeye ilişkin ihalenin
sonuçlandırılabilmesini teminen, Özelleştirme Yüksek Kurulu’na sunulacak karar
taslağında yer alacak BAT ve Strand ile ilgili nihai izin talep edilmiştir. Anılan bildirim 60
üzerine, 4054 sayılı Kanun’un 7. maddesi ile 1998/4 sayılı Tebliğ’in ilgili hükümleri
uyarınca yapılan inceleme sonucu düzenlenen 21.3.2008 tarih ve 2008-3-28/Nİ-08-
Ş.YA. sayılı Özelleştirme Nihai Bildirim Raporu, 21.3.2008 tarih ve REK.0.07.00.00-
120/45 sayılı Başkanlık önergesi ile 08-26 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek
karara bağlanmıştır.

G. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ : İlgili raporda;

- Tütün, Tütün Mamulleri Tuz ve Alkol İşletmeleri A.Ş.’nin bağlı ortaklığı olan Sigara
Sanayi İşletmeleri A.Ş.’ye ait tütün mamulleri üretim işiyle ilgili varlıkların British 70
American Tobacco Tütün Mamulleri San. ve Tic. A.Ş. ve Strand Investment S.a.r.l.
teşebbüslerinden herhangi biri tarafından bir bütün halinde satış ve mülkiyetin gayri
ayni hak (intifa) tesisi yöntemiyle özelleştirilmesi yoluyla devralınması işleminin,
1998/4 sayılı Tebliğ kapsamında izne tabi bir devralma işlemi olduğu,
- Söz konusu işlem sonucunda, 4054 sayılı Kanun’un 7. maddesi hükmü
çerçevesinde ilgili pazarda bir hâkim durum yaratılmasının ya da mevcut bir hâkim
durumun güçlendirilmesinin söz konusu olmayacağı,
- Dolayısıyla, bildirime konu özelleştirme işlemine her iki teşebbüs bakımından da izin
verilebileceği,
80
sonucuna ulaşıldığı ifade edilmektedir.

H. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
H.1. İlgili Pazar
H.1.1. Sektöre İlişkin Bilgiler

Dosya mevcudu bilgi ve belgeden genel olarak tütün endüstrisinin 4 ayrı faaliyet alanı
açısından değerlendirmenin mümkün olduğu anlaşılmaktadır:

- Yetiştirme: Tütün yaprağı yetiştirme ve tütünün ıslah edilerek üreticilere satışı 90
(üreticiler genellikle tütün yetiştirme alanında faal değildir).
- Üretim: Islah edilmiş olan tütünün işlenip harmanlanması ve nihai ürün haline
getirilmesi (ana ürünler fabrika üretimi sigaralar ve elle sarılmış ve sarılabilir sigaralar
- roll-your-own ya da RYO –, sigarillolar ya da purolar gibi diğer tütün ürünleridir1).
- Pazarlama ve Satış: Marka geliştirme, satış ve fiyatlandırma faaliyetleri.
- Dağıtım: Ürünlerin, üreticiden perakende satıcılara, nihai müşteriye satılmak üzere
fiziksel olarak ulaştırılması (teşebbüslerin bazıları ürünlerini perakendecilere

1 Bundan sonra, “sigara” ifadesi fabrika üretimi sigaraları kastedecek şekilde kullanılacaktır.
08-26/284-92
3
doğrudan iletirken, bazıları toptan satıcılar ve distribütörler üzerinden dağıtım
yapmakta, bazı durumlarda her iki yol birden kullanılmaktadır).
100
Türkiye sigara pazarında yukarıda sayılan üretim, dağıtım, pazarlama ve satış
unsurlarını kapsayacak şekilde, özelleştirmeye konu teşebbüs olan TEKEL
Sigara’nın yanı sıra faaliyet gösteren beş teşebbüs bulunmaktadır. Bu teşebbüsler ve
pazara giriş yılları Tablo 1’de gösterilmiştir.

Tablo 1: Sektörde TEKEL Dışında Faaliyet Gösteren Teşebbüsler
Teşebbüs Pazara giriş yılı
Philip Morris International (PMI) 1992
Japan Tobacco International (JTI) 1993
British American Tobacco (BAT) 2002
Imperial Tobacco (IT) 2005
European Tobacco (ET) 2005
Gallaher2 2007

Sigara pazarındaki ürünler, fiyatları ve kısmen fiyatların etkisiyle oluşan tüketicilerin
kalite algılamaları çerçevesinde incelendiğinde, bu ürünlerin segmentlere (sınıflara)
ayrıldığı görülmektedir. Pazarda faaliyet gösteren teşebbüslerin pazarlama amaçları 110
doğrultusunda şekillenen bu sınıflandırma, teşebbüsten teşebbüse farklılık
göstermekle birlikte, mevcut dosya kapsamında öncelikle daha önceki Kurul
incelemelerinde esas alınan sınıflandırma göz önünde bulundurulmuştur. Buna göre
sigara pazarının, “üst” (4,25 – 5,25 YTL), “orta” (3,26 – 4,24 YTL), “düşük” (2,51 –
3,25 YTL), “ucuz” (0,00 – 2,50 YTL) olmak üzere dört segmente ayrılması
olanaklıdır3. Piyasadaki markaları segmentler ve teşebbüsler bazında ayrıştıran
“marka tablosu” aşağıda sunulmaktadır.

Tablo 2: Marka Tablosu (2008)*
PMI JTI+Gallaher BAT TEKEL IT ET
Üst Marlboro, Parliament
Camel,
Salem
Kent,
Vogue
Davidoff,
Regal

Orta
Muratti,
L&M,
Chesterfield
Winston,
Glamour
TEKEL 2000 Superkings,
L&B,
Bianca

Düşük
Bond, Lark Monte Carlo,
More
Pall
Mall,
Viceroy
TEKEL 2001,
Samsun 216,
Cool Black,
Meltem,
Yeni Harman
West, Polo Vigor, Winner,
European
2005,
Business
Club, Black
Galleon,
Prestige
Ucuz
Lider Anadolu, LD Samsun,
Maltepe,
Bahar, Sipahi
Maxim,
Imperial
Klasik, Kral
Astra, Mirage,
HD, Cigara
Not: Şark tipi sigaralar italik yazılmıştır. 120
* Tablo hazırlanırken, Ocak 2008 itibarıyla pazarda fiili olarak dağıtımı yapılan ürünler göz önünde
bulundurulmuştur. Örneğin, Tekel’in Kasım 2007’de satışı durdurulan Fors, Kariyer, Best, Ballıca ve

2 Gallaher Group Plc., 2005 yılında Gallaher Sigara ve Tütüncülük A.Ş.’nin kurulmasıyla Türkiye pazarına girmiş,
bu grubun Japan Tobacco Inc. tarafından devralınması sonucu Türkiye’de de Gallaher’in faaliyetleri JTI’a
geçmiştir. Kurul, 2007 yılından itibaren Smart, LD ve Glamour markalarıyla pazarda yer alan Gallaher’in JTI
tarafından devralınması işlemine 29.3.2007 tarih ve 07-29/278-104 sayılı Kararı ile izin vermiştir.
3 Bu ayrım, Phillip Morris Sabancı Pazarlama ve Satış A.Ş. (PMSA) tarafından sağlanan pazar araştırma
raporlarındaki fiyat aralıkları esas alınarak yapılan segmentasyona işaret etmektedir. Segment isimleri, endüstride
sırasıyla “premium”, “medium”, “low” ve “cheap” şeklinde anılan isimlere karşılık olarak kullanılmıştır.
08-26/284-92
4
satışı daha önceden durdurulmuş olan TBMM, Asker gibi markaları tabloya dâhil edilmemiştir. Aynı
şekilde PMI’ın oryantal tütünlü ürünü olan ve satışı Kasım 2006 itibarıyla durdurulan Türkü, Gallaher’in
Smart markası ve JTI’ın Wings ve Winchester markaları da tablodan çıkarılmıştır.
Bu şekilde ayrıldığında, her bir segmentin toplam pazardan aldığı paya Tablo 3’te yer
verilmiştir. Buna göre, ucuz segment yıllar içinde daralırken, genişleme düşük ve üst
segmentte yaşanmaktadır.

Tablo 3: Segmentlerin Payları (%) 130
2006 2007 2008
Üst 17,2 [15-20] [15-20]
Orta 27,9 [25-30] [25-30]
Düşük 40,7 [40-45] [40-45]
Ucuz 14,2 [10-15] [10-15]
Kaynak: PMSA Not: Her senenin Ocak ayı verisi kullanılmıştır.

BAT, kendi pazarlama aktiviteleri çerçevesinde piyasadaki ürünleri, “üst”, “hesaplı
(value for money)” ve “düşük” olarak segmentlere ayırmaktadır. Dosya mevcudu bilgi
ve belgeden, teşebbüsün öncelikle, bu noktada yapılan ayrımların tartışmalı
olduğunu, zira segmentlerin fiyat ve vergi değişikliklerine dayalı olarak sıkça
değiştiğini ve pazarda fiyata dayalı yeknesak bir segmentasyon bulunmadığını ifade
ettiği anlaşılmaktadır. Buna göre, ÖİB’nin hazırladığı TEKEL Sigara Tanıtım
Dokümanı’nda da üç fiyat segmenti tarif edilmiş, ancak ayrıştırmada BAT’nin
kullandığı fiyat segmentlerinden farklı fiyat seviyeleri kullanılmıştır. Örneğin ÖİB, 140
TEKEL 2000 markasını üst segmente dâhil ederken BAT’ye göre bu ürün hesaplı
segmentte yer almıştır. Piyasada bu şekildeki fiyat ayrıştırmalarının teşebbüsten
teşebbüse değişebileceği doğru olabilir. Buna karşılık Tablo 2’de yer verilen fiyat
segmentleri, BAT tarafından belirlenen segmentlerle karşılaştırıldığında, üst
segmentlerin aynı olduğu, orta segmentin, genel olarak hesaplı segmente tekabül
ettiği, düşük ve ucuz segmentlerinse tek bir segment olarak düşük adı altında
toplandığı görülmektedir. Ürün konumlandırması açısından bu iki segmentasyon
arasındaki farklılık, her bir grubun pazar payının farklı hesaplanması sonucunu
doğuracak olsa da, bu farklılık ürün pazarının tanımı ve buna bağlı olarak yapılacak
hukuki değerlendirme üzerinde etkili olmayacaktır. Dolayısıyla, bu dosya kapsamında 150
yapılacak analizlerde segment ayrımlarının korunması uygun bulunmuştur.

BAT, üst, hesaplı ve düşük olarak belirlediği segmentlerin toplam pazardan aldıkları
payları, 2007 itibarıyla sırasıyla, %[15-20], %[15-20] ve %[60-65] olarak bildirmiştir.
Teşebbüse göre, yakın zamanlarda ortaya çıkan temel eğilim, gerek tüketicilerin
harcanabilir gelirlerindeki artış, gerekse vergi düzenlemelerindeki bazı değişiklikler
sonucunda daha pahalı sigaralara talebin artması çerçevesinde düşük segmentin,
hesaplı ve üst segmentlerin yararına olacak şekilde daralmasıdır.

Sigara sektöründe ürünler arasındaki bir diğer ayrım da ürünlerin amerikan harmanlı 160
ve şark tipi olmalarına göre yapılmaktadır. Amerikan harmanlı sigaralar %50 – 85
oranında Virginia/Burley tipi tütünün şark tipi tütün ile harmanlanmasıyla üretilirken,
şark tipi sigaralar %100 oranında şark tipi tütünden imal edilmektedir. Tablo 2’de
italik yazılan şark tipi kategorisindeki sigaralar, TEKEL Sigara’nın şark tipi olmalarına
rağmen fiyatları nedeniyle bir üst segmentte yer bulan Yeni Harman ve Meltem
markaları haricinde, ucuz segmentte bulunmaktadır. Amerikan harmanlı sigaraların
gerek içiminin rahatlığı ve bıraktığı kokunun az oluşu gibi ürün niteliğine bağlı
08-26/284-92
5
faktörler, gerekse fiyatlarının göreli yüksekliği dolayısıyla tüketici gözünde şark tipine
nazaran daha kaliteli algılanması sonucu, “ucuz” dışındaki segmentler, yine aynı
istisnayla, amerikan harmanlı sigaralardan oluşmaktadır. 170

H.1.2. İlgili Ürün Pazarı

TEKEL Sigara’nın özelleştirilmesine ilişkin daha önce yapılan ön bildirimler sonucu
Kurul’un almış olduğu kararlarda, sigara pazarının “amerikan harmanlı” ve “şark tipi”
şeklinde iki ayrı ilgili ürün pazarına ayrılması gerektiği ifade edilmiştir. Söz konusu
ayrım yapılırken, iki tipteki sigaraların fiyat seviyesi başta olmak üzere, tüketici
profilinin ve ürün özelliklerinin farklılığından yola çıkılmıştır.

Dosya kapsamındaki nihai bildirim öncesi ÖİB tarafından 4.12.2006 tarihinde yapılan 180
ön bildirime ilişkin olarak, 29.12.2006 tarihinde hazırlanan Mesleki Daire Görüşü’nde
ise anılan kararlardan sonra pazar dinamiklerinde yaşanan önemli değişiklikler
doğrultusunda yeni bir pazar tanımı yapılmıştır. Bu tanıma etki eden ilk unsur, sigara
ürünlerine uygulanan vergi mevzuatındaki değişiklikler ve bunların çeşitli ürünlerin
fiyatları üzerindeki etkisidir.

Satışlardan alınan özel tüketim vergisi (ÖTV) sigara fiyatının en önemli belirleyicisidir.
ÖTV, belirli bir maktu miktar ve satış fiyatının belirli bir oranı olan nispi miktar olmak
üzere iki farklı şekilde hesaplanmaktadır. Hesaplanan maktu ya da nispi miktardan
yüksek olanı, ödenmesi gereken vergi olmaktadır. Halen yürürlükteki maktu vergi 190
miktarı ve vergi oranına göre Samsun ve Tekel 2001 için yapılan hesaplamalar örnek
teşkil etmesi açısından Tablo 4’te sunulmuştur. 2004 yılından bu yana ÖTV
sisteminde yapılan değişiklikler (Tablo 5) sonucu, amerikan harmanlı ve şark tipi
sigaraların fiyat seviyeleri arasındaki farklılık önemli ölçüde azalmıştır.

Tablo 4: Samsun ve Tekel 2001 üzerindeki vergilerin hesaplanması (Ocak 2008)
Satış fiyatı Nispi ÖTV (%58) Maktu ÖTV Ödenen ÖTV
Samsun 2,30 1,334 1,55 1,55
Tekel 2001 3,00 1,74 1,55 1,74

Tablo 5: Sigaradan alınan ÖTV sistemindeki değişiklikler (2003 – 2008)
Tarih Karar Oran Asgari Maktu Miktar
8.1.2003 % 49,5 Yok
8.1.2003 2003/5141 % 55,3 Yok
27.2.2004 2004/6885 % 55,3 Fiyatı 1,60 YTL.’den küçük: 12,5 YKR/adet
Fiyatı 1,60 – 3,05 YTL arasında: 25 YKR/adet
Fiyatı 3,05 YTL.’den büyük: 40 YKR/adet
10.8.2004 2004/7674 % 28 Şark tipi tütün içeriğine göre:
%0 - %24: 50 YKR./ adet
%25 - %49: 30 YKR./ adet
%50 - % 74: 22,5 YKR./ adet
%75-%100: 17,5 YKR/ adet
29.8.2004 2004/7792 % 28 Şark tipi tütün içeriğine göre:
%0 - % 33: 50 YKR/ adet
%34 -% 66: arasında olanlar 26,75 YKR./adet
%67-% 100: 17,5 YKR/ adet
1.2.2005 2005/8410 % 28 Şark tipi tütün içeriğine göre:
%0 - %33: 67,5 YKR / adet
%34 - %66: 40YKR /adet
%67-%100: 18,8 YKR / adet
28.7.2005 2005/9145 %58 Tüm sigaralar için 60 YKR / adet
08-26/284-92
6
13.2.2007 2007/11674 %58 Tüm sigaralar için 70 YKR / adet
31.10.2007 2007/12756 %58 Tüm sigaralar için 75 YKR / adet
9.1..2008 2008/13061 %58 Tüm sigaralar için 77,5 YKR / adet

ÖTV yapısında ilk olarak 2004 yılında yapılan değişiklikler ile daha çok şark tipi tütün 200
içeren sigaraları daha düşük seviyede vergilendiren yeni bir sistem getirilmiştir. Bu
değişiklik sonucunda, piyasa oyuncuları bazı amerikan harmanlı sigaraların tütün
kompozisyonunu değiştirmek suretiyle vergi avantajından yararlanmış ve bu
sigaraların fiyatlarını TEKEL Sigara’nın şark tipi sigaralarına yakın bir seviyeye
düşürmüşlerdir. Tablo 6’da, TEKEL Sigara’nın şark tipi sigaraları olan Samsun ve
Maltepe ile bazı amerikan harmanlı sigaraların, son 4 yılın Ocak ayındaki fiyat
seviyeleri gösterilmektedir. Tabloda görüldüğü üzere, Ocak 2004 döneminde Lark
(PMI), Bond (PMI) ve Viceroy (BAT), gibi amerikan harmanlı sigaralar, şark harmanlı
sigaralara göre çok daha pahalıdır. Ancak ilk olarak 10.8.2004 tarihli Bakanlar Kurulu
Kararı ile şark harmanlı sigaralara sağlanan vergi avantajı sonrası Ocak 2005’te, bu 210
iki kategorideki ürünler arasındaki fiyat farkı oldukça azalmıştır.

2005 yılı ortasında, gerek öngörülen sistemin beklenen vergi gelir artışını
sağlamaması gerekse TEKEL Sigara’nın pazar payı kaybetmesi sonucu değer
yitirmesi nedeniyle tütün tipine göre vergilendirme sisteminden vazgeçilerek, tüm
sigaralar için göreli yüksek bir asgari maktu vergi içeren yeknesak bir sistem
getirilmiştir. 2004 yılında öngörülen vergi sistemi sonucu bazı amerikan harmanlı
sigaralar ile arasındaki fiyat farkı oldukça azalan TEKEL Sigara’nın şark tipi
sigaraları, 2005 yılındaki vergi değişikliği ile söz konusu amerikan harmanlı
sigaraların fiyat hareketlerine benzer bir seyir izlemiştir. 2005 yılı sonrasında, 220
sigaranın vergilendirilmesi ile ilgili olarak yeni bir sistem getirilmemiş, sadece maktu
vergi miktarı artırılmıştır. Bunun sonucu olarak 2005 yılından itibaren düşük
segmentteki amerikan harmanlı sigaralarla şark tipi sigaralar arasındaki fiyat farkının
azalması yönündeki eğilim, izleyen dönemlerde de devam etmiştir (Tablo 6-Tablo 7)4.

Tablo 6: Samsun/Maltepe ile bazı amerikan harmanlı sigara fiyatları (YTL/paket)
2004 2005 2006 2007 2008
Samsun – Maltepe 1,15 1,25 1,90 1,90 2,30
Lark 2,10 1,50 2,20 2,20 2,75
Viceroy 1,80 1,50 2,20 2,20 2,75
Bond 1,65 1,50 2,20 2,20 2,75
Tekel 2001 1,70 2,00 2,50 2,50 3,00
Kaynak: PMSA.

Tablo 7: Samsun / Maltepe ile bazı amerikan harmanlı sigaraların fiyat oranları
2004 2005 2006 2007 2008
Samsun/Lark 0,55 0,83 0,86 0,86 0,84
Samsun/Viceroy 0,64 0,83 0,86 0,86 0,84
Samsun/Bond 0,70 0,83 0,86 0,86 0,84
Samsun/Tekel 2001 0,68 0,63 0,76 0,76 0,77
Kaynak: PMSA’dan elde edilen verilerle güncellenen 29.12.2006 tarihli Mesleki Daire Görüşü. 230

Yukarıda yer verilen vergi düzenlemesinin şark tipi sigaralar ile amerikan harmanlı
sigaralar arasındaki fiyat makasını daraltması, şark tipi tütün ile üretilen markaların
toplam pazardan aldığı payın düşmesi sonucunu da beraberinde getirmiştir. Tablo

4 Tablo 6 ve Tablo 7’deki fiyat verilerinde her senenin Ocak ayına ait kısa paket fiyatları esas
alınmıştır.
08-26/284-92
7
8’den görüldüğü üzere, TEKEL Sigara’nın şark tipi kategorisindeki önemli
markalarının pazar payları incelenen dönem içerisinde düşüş göstermiştir.

Tablo 8: TEKEL’in Şark Tipi Markalarının Pazar Payları (%)
Markalar 2006 2007 2008
Samsun 5,8 [0-5] [0-5]
Maltepe 4,3 [0-5] [0-5]
Bahar 3,1 [0-5] [0-5]
Diğer 0,3 [0-5] [0-5]
Kaynak: PMSA.
Not: “Diğer” içerisinde Yeni Harman ve Meltem markaları yer almaktadır. 240

Fiyat seviyelerinin yakınsamasının bir sonucu, yukarıda belirtildiği üzere (Tablo 3),
özellikle ucuz segmentin önemli oranda küçülmesi ve pazarın daha çok düşük
segmentte yoğunlaşmasıdır. Elde edilen verilere göre, ucuz segmentin pazardaki
payı, 2006 yılındaki %14,2’den, 2008’de %[10-15]’e düşmüştür. Dosya mevcudu bilgi
ve belgeden, bu oranın 2004 yılında %25 civarında olduğu dikkate alındığında, söz
konusu düşüş eğiliminin belirli bir zamandır devam etmekte olduğu anlaşılmaktadır.

Fiyat yakınsamasının ucuz segmentin kompozisyonu üzerindeki etkisi de amerikan
harman-şark tipi ayrımının makul olup olmadığı açısından önemlidir. Ucuz segment 250
daha önce sadece şark tipi sigaralardan oluşurken, mevcut durumda bu alanda
amerikan harmanlı ürünlerin sayısı hızla artmaktadır. Ocak 2008 verilerine göre, ucuz
segmentte yer alan amerikan harmanlı ürünlerden PMI’ın Lider, JTI’ın Anadolu ve LD
markaları ve IT’nin Maxim, Imperial ve Kral markaları ile TEKEL Sigara’nın şark tipi
tütünle üretilen Samsun ve Maltepe markaları arasında 20 Ykr fark vardır. ET’nin yine
amerikan harmanlı Astra ve Mirage markaları ise TEKEL Sigara’dan daha ucuz bir
fiyatla pazara girmişlerdir.

Gerek şark tipi sigaraların yer aldığı ucuz segmentin daralması, gerekse bu
segmente amerikan harmanlı ürünlerin dahil edilmesi sonucu, 2004 yılından itibaren 260
şark tipi sigaraların toplam pazardaki ağırlığı hızla düşmüştür (Şekil 1). Şark tipi
sigaraların toplam pazardaki payları, amerikan harmanlı sigaraların pazara
girmelerinden itibaren düşmekle beraber, şark tipi sigaralar 2004 yılı öncesine kadar
%35-40 aralığında istikrarlı bir pazar payını muhafaza etmişlerdir. Ancak, bu pay
2004’te %22’ye, 2005’te %14’e ve 2007 yılında %9’a gerilemiştir.

Şekil 1: Amerikan Harmanlı - Şark Tipi Dağılımı


270









280
Kaynak: BAT’den elde edilen verilerle güncellenen 29.12.2006 tarihli Mesleki Daire Görüşü.
62 61 66
78 86 89
91
38 39 34
22 14
11 9
0
20
40
60
80
100
120
2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007
Amerikan Şark
08-26/284-92
8

Şark tipi sigara kategorisindeki mevcut daralmanın gelecekte de devam etmesi
öngörülen seyrini etkileyen üç önemli faktörden bahsetmek mümkündür. İlk olarak,
sigara üzerindeki ÖTV’nin kamunun başlıca gelir kaynaklarından biri olduğu dikkate
alındığında, yüksek asgari maktu vergi uygulamasının önümüzdeki dönemde de
devam edeceği tahmin edilmektedir. Ayrıca Avrupa Birliği sürecinde, mevcut vergi
oranlarının, sigara tüketimini azaltmak amacıyla yüksek asgari vergiler uygulanan
üye devletlerin vergi oranlarına daha da yakınsayacağı beklenebilir. Bu nedenlerle,
şark tipi sigaralar ile amerikan harmanlı sigaralar arasındaki vergi, dolayısıyla da fiyat 290
makasının önümüzdeki dönemde açılması yönünde tersine bir eğilim
beklenmemektedir. Bu itibarla, amerikan harmanı ve şark tipi sigaraların ayrı ilgili
ürün pazarlarında değerlendirilmelerinin en önemli dayanaklarından biri olan fiyat
seviyesindeki farklılık büyük ölçüde ortadan kalkmış bulunmaktadır. Fiyat seviyeleri
bu kategoriler arasında birbirine yakınsadıkça şark tipinden amerikan harmanlı
sigaralara geçişin devam etmesi beklenebilir.

İkinci olarak, şark tipi ve amerikan harmanlı sigara tüketicilerinin yaş profilleri de
pazarın geleceği üzerinde etkilidir. Tüketici araştırmalarının sonuçlarına göre (Tablo
9), 45 yaş ve üstü tüketici grubunda ucuz segmentte yer alan ürünlerin kullanım oranı 300
%[20-25]’tir. Tüm yaş grupları arasında ucuz segment en fazla payı da bu gruptan
alabilmektedir. 25-44 yaş arasında yer alan tüketiciler düşük segment dâhilindeki
ürünleri ağırlıklı olarak kullanırken, 25 yaş altı tüketiciler yüksek oranda orta segment
ürünlerini tercih etmektedir. Ucuz segmentin özellikle 35 yaş altı tüketiciler açısından
ağırlığı oldukça düşük seviyelere inmektedir. Bu segmentin mevcut durumda şark tipi
ağırlıklı olduğu dikkate alındığında, önümüzdeki dönemde bu pazarın daralma
eğiliminin süreceği tahmini güç kazanmaktadır.

Tablo 9: Yaş Bazında Tüketicilerin Segment Dağılımı (2007, %)
18-24 25-34 35-44 45+
Üst [20-25] [20-25] [20-25] [15-20]
Orta [45-50] [30-35] [25-30] [20-25]
Düşük [25-30] [35-40] [40-45] [40-45]
Ucuz [0-5] [5-10] [10-15] [20-25]
Kaynak: PMSA. 310

Dosya mevcudu bilgi ve belgeden, BAT tarafından sağlanan pazar araştırmalarına
göre de, tüketicilerin 30 yaş üstü ve 30 yaş altı olarak ayrıştırılması durumunda,
TEKEL Sigara’nın şark tipi ürünlerinden Samsun’un %[95-100], Maltepe’nin %[95-
100], Bahar’ın ise %[95-100] oranında 30 yaş üstü tüketici grubu tarafından tüketildiği
anlaşılmaktadır. TEKEL Sigara’nın daha genç yaş grubundaki pazar payı da bu
itibarla önemli oranda düşmektedir (Tablo 10).

Tablo 10: Yaş Bazında Pazar Payları (%)
30 Yaş Altı 30 Yaş Üstü
TEKEL [15-20] [40-45]
BAT [0-5] [5-10]
PMI [45-50] [30-35]
JTI+Gallaher [20-25] [5-10]
ET [5-10] [5-10]
IT [0-5] [0-5]
Diğer [0-5] [0-5]
Kaynak: BAT. 320

08-26/284-92
9
Dosya mevcudu bilgi ve belgeden BAT’nin aynı zamanda, pazar araştırmalarının bir
sonucu olarak, tüketicilerin çeşitli segmentlerdeki markalar arasında dikey ve yatay
olarak önemli oranda geçiş yaptıklarını belirttiği anlaşılmaktadır. Bu araştırmaların
işaret ettiği en önemli veri, Samsun, Maltepe ve yüksek miktarda yerli tütün içerdiği
için “oryantal” (şark tipi) sınıfında değerlendirilen Samsun 216 kullanıcılarının, düşük
fiyatlı uluslararası markalara (Viceroy, Bond, Vigor, L&M, Lark gibi) ya da düşük
fiyatlı yerel markaya (Tekel 2001) geçebildiği yönündedir. Pazarın geneline
bakıldığında, fiyat duyarlılığının düşük fiyatlı yabancı marka kullanan tüketicilerde
arttığı gözlenmektedir. Bu tip tüketicilerin marka bağımlılığı daha azken, üst 330
segmentte yer alan ürünlerin kullanıcılarının geçişleri alt seviyelere doğru değil,
segment içerisinde yoğunlaşmaktadır. Dolayısıyla, pazar verileri şark tipi ürünlerden
amerikan harmanı ürünlere doğru bir geçiş olduğunu göstermekte ve bu tüketim
eğiliminin devam edeceği yönündeki tahminleri de güçlendirmektedir. Bu noktada,
ürünler arasındaki geçişin ekonomik konjonktürden doğrudan etkilendiği de
belirtilmelidir. Dosya mevcudu bilgi ve belgeden 1994 yılındaki ekonomik kriz
sonrasında şark tipi ürünlere geçişin %10 oranında olması, 1999–2001 arasında ise
%4 oranında bir geçiş gerçekleşmesi bu duruma örnek olarak gösterildiği
anlaşılmaktadır.
340
Son olarak, yasal bazı düzenlemeler de şark tipi ürünlerin pazardaki konumunu
etkilemektedir. Zira Tütün, Tütün Mamulleri ve Alkollü İçkiler Piyasası Düzenleme
Kurulu (TAPDK) düzenlemesi5 gereği 2007 yılı başından itibaren sigaraların katran
ve nikotin bırakımları düşürülmüştür. Tüm sigaraları etkileyen bu düzenleme sonucu,
2007 yılı öncesi yüksek katran ve nikotin bırakımı olan şark tipi sigaralardaki söz
konusu oranlar aşağı çekilmiştir. Söz konusu değişiklik, şark tipi sigara ile amerikan
harmanlı sigara arasında ürün karakteristiğine bağlı farklılığın azalması anlamına
gelmektedir. Bu değişikliğin şark tipi sigaraların kendine has sertliğini azaltması
ölçüsünde, kimi kemikleşmiş tüketicilerin aradığı sert içim tadını bulamayarak
amerikan harmanlı sigaraya geçmesi beklenebilir. 350

Yukarıda yapılan değerlendirmeler, amerikan harmanlı ve şark tipi sigaralar
arasındaki fiyat makasının daraldığına ve bu sürecin devam edeceğinin
öngörüldüğüne ve şark tipi sigara pazarının, son yıllarda hızla daralmış olması ve
tüketici profilindeki farklılık doğrultusunda daha da daralmasının beklendiğine işaret
etmektedir. Bu çerçevede, bildirime konu işlem bakımından sigara sektörünün tütün
bazında ayrıştırılmasına gerek olmadığı kanaatine ulaşılmıştır. Ürün pazarının tütün
kullanımı bazında ayrıştırılması durumunda dahi, özellikle devralan tarafın ihalede en
yüksek teklifi vermiş olan BAT olması halinde, işlemin pazardaki etkileri bakımından
ulaşılacak sonuç değişmeyecektir. Bu bakımdan, ilgili ürün pazarı “fabrika üretimi 360
sigara pazarı” şeklinde belirlenmiştir.

H.1.3. İlgili Coğrafi Pazar

1997/1 sayılı Tebliğ’in 4. maddesine göre, coğrafi pazar değerlendirmesi yapılırken,
özellikle ilgili mal ve hizmetlerin nitelikleri ile tüketici tercihleri bakımından giriş
engellerinin, ilgili bölge ile komşu bölgeler arasında teşebbüslerin pazar payları veya
mal ve hizmetlerin fiyatları bakımından hissedilir bir farklılığın varlığı gibi unsurlar
dikkate alınmaktadır. Sigara ürünü açısından, yukarıda sayılan unsurlar bakımından,

5 6/01/2005 tarihli, 25692 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan “Tütün Mamullerinin Zararlarından Korumaya
Yönelik Üretim Şekline, Etiketlenmesine ve Denetlenmesine İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik”.
08-26/284-92
10
bölgesel bir farklılığın mevcut olmadığı göz önüne alınarak ilgili coğrafi pazar “Türkiye 370
Cumhuriyeti sınırları” olarak tespit edilmiştir.

H.2. Taraflar

H.2.1. TEKEL Sigara

Her türlü tütün ve tütün mamulleri üretim, satış ve dış ticareti alanında faaliyet
gösteren TEKEL, Özelleştirme Yüksek Kurulu’nun 5.2.2001 tarih ve 2001/06 sayılı
Kararı ile özelleştirme kapsam ve programına alınmıştır. Tütün, Tütün Mamulleri, Tuz
ve Alkol İşletmeleri Genel Müdürlüğü, 3.1.2002 tarih ve 4733 sayılı Kanun6 ile 380
yeniden yapılandırılarak iktisadi devlet teşekkülü haline getirilmiştir.

1932 yılında kurulan ve bir holding şirketi olan TEKEL, 1.1.2003 tarihinden itibaren
Tütün, Tütün Mamulleri, Tuz ve Alkol İşletmeleri A.Ş.’ye dönüştürülmüştür. Haziran
2003 tarihinde ise, Sigara Sanayii İşletmeleri Müessesesi “Sigara Sanayi İşletmeleri
ve Ticareti A.Ş.”, Alkollü İçkiler Sanayii Müessesesi “Alkollü İçkiler Sanayi ve Ticareti
A.Ş.”, Pazarlama ve Dağıtım Müessesesi “Alkollü İçkiler Pazarlama ve Dağıtım A.Ş.”
ile “Sigara Pazarlama ve Dağıtım A.Ş.” olarak yeniden yapılandırılmıştır.

Alkollü İçkiler Pazarlama ve Dağıtım A.Ş. 2004 Şubat ayında özelleştirilmiş, 390
TEKEL’in dört kaya tuzlası ve üç de göl tuzlasının özelleştirilmesi ise 2006 yılında
tamamlanmıştır. TEKEL’in mevcut kurumsal yapısı aşağıdaki şekilde
gösterilmektedir:

Şekil 2: TEKEL’in Kurumsal Yapısı


Kaynak: TEKEL Sigara

Sigara Pazarlama ve Dağıtım A.Ş. (TEKEL Dağıtım), TEKEL Yaprak, TEKEL Sigara 400
ve TEKEL Ambalaj’ın tamamına sahip olan TEKEL, başkaca sigara şirketlerinde de
çoğunluk veya azınlık hisselerini elinde bulundurmaktadır. Şöyle ki, Kıbrıs Türk

6Tütün, Tütün Mamulleri, Tuz ve Alkol İşletmeleri Genel Müdürlüğü’nün Yeniden Yapılandırılması ile Tütün ve
Tütün Mamullerinin Üretimine, İç ve Dış Alım ve Satımına, 4046 sayılı Kanunda ve 233 sayılı Kanun Hükmünde
Kararnamede Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun.
ÖİB
TEKEL
%100
TEKEL Yaprak TEKEL Sigara TEKEL Ambalaj TEKEL Dağıtım
Kıbrıs Türk Tütün
Reytek
JTI Kazakistan
%51
%48
%20
%100
%100 %100 %100
08-26/284-92
11
Tütün’de7 %51, Reytek Tütün San. ve Tic. A.Ş.’de (Reytek) %48 ve JTI
Kazakistan’da %20 oranında hissedardır. Ancak özelleştirme kapsamında
devralınacak varlıklar sadece TEKEL Sigara’ya ait varlıklar ile sınırlıdır.

TEKEL Sigara, altı sigara fabrikası ve geniş bir sigara portföyü ile Türkiye’de işlenmiş
tütün alanında ikinci büyük pazar oyuncusu konumundadır. TEKEL Sigara, şark
harmanlı tütün yaprağı ve ambalaj ihtiyacının tamamını TEKEL Yaprak ve TEKEL
Ambalaj’dan karşılamakta, ürünlerini yaklaşık 1000 dağıtıcının bulunduğu bir toptancı 410
ağına sahip TEKEL Dağıtım aracılığıyla dağıtmaktadır.

Dosya mevcudu bilgi ve belgeden, TEKEL’in 2007 yılı ilk yarısına ait cirosunun
…………… YTL (……………………………………………………….) ve 2006 yılı
cirosunun ise 867.239.320 YTL (sekizyüzaltmışyedimilyon ikiyüzotuzdokuzbin
üçyüzyirmi) olarak gerçekleştiği anlaşılmıştır.

Dosya mevcudu bilgi ve belgeden, üst segmentte markası bulunmayan TEKEL
Sigara’nın piyasada yer alan markalarından en önemlilerinin, aşağıda hakkında bilgi
verilenler olduğu anlaşılmıştır: 420

- Tekel 2000 (orta segment / amerikan harmanlı): 1988 yılında uluslararası
markalar ile rekabet etmek üzere piyasaya sürülmüş olan Tekel 2000 dört değişik
tipte üretilmektedir. Bunlar normal ve mavi olmak üzere sert paket ve uzun yumuşak
pakettir. Aralık 2007 itibarıyla sert paketli ürünler normal için 4,00, mavi için 2,75
YTL’den satılmakta iken, uzun paketli ürünlerin fiyatı normalde 4,25; mavide 3,00
YTL olarak gerçekleşmiştir. Tekel 2000, toplam pazarda %[0-5] paya sahiptir.

- Tekel 2001 (düşük segment / amerikan harmanlı): 1995 yılında piyasaya
sürülmüş olan Tekel 2001 toplam pazarda %[10-15]’lik pazar payıyla lider 430
konumdadır. Tekel 2001 üç değişik tipte üretilmekte olup bunlar; sert paket, uzun
yumuşak paket ve kısa yumuşak pakettir. Ürünler Aralık 2007 itibarıyla sırasıyla 3,00,
3,10 ve 2,50 YTL’den satılmaktadır. Tekel 2001, TEKEL Sigara’nın en çok satan
markasıdır.

- Samsun 216 (düşük segment / amerikan harmanlı): 2002 yılında piyasaya
sürülen Samsun 216 sert ve yumuşak paket olarak üretilmekte olup Aralık 2007
itibari ile ürün fiyatları sırasıyla 2,75 ve 2,50 YTL olarak gerçekleşmiştir. Bu marka,
toplam pazarda %[0-5] paya sahiptir.
440
- Samsun (ucuz segment / şark tipi): Uzun yumuşak paket ve kısa kutu / yumuşak
paketlerde üretilen Samsun sigarasının perakende satış fiyatı Aralık 2007 itibari ile
2,30 YTL’dir. Samsun markasının toplam pazarda %[0-5] payı bulunmaktadır.

- Maltepe (ucuz segment / şark tipi): Uzun yumuşak / kısa paket şeklinde üretilen
Maltepe sigaralarının Aralık 2007 itibari ile fiyatları 2,35 ve 2,30 YTL’dir. 1999 yılında
aromalı bir şark tipi tütünden üretilen uzun Maltepe Gold yumuşak paket olarak
piyasaya sürülmüştür. Maltepe Gold, 2,60 YTL’den satılmaktadır. Maltepe’nin toplam
pazarda %[0-5] payı bulunmaktadır.
450

7 Şirket, Kuzey Kıbrıs’ta sigara üretimi ve satışı yapmakta olup, TEKEL Sigara’ya bazı markalara ilişkin telif ücreti
ödemekte, TEKEL Sigara’dan üretime hazır tütün sağlamaktadır.
08-26/284-92
12
- Bahar (ucuz segment / şark tipi): 2004 yılında piyasaya sürülen Bahar sigarası
uzun yumuşak paket olarak üretilmekte olup ürün Aralık 2007 itibari ile 2,15 YTL’den
satılmaktadır. Bahar’ın toplam pazardaki payı %[0-5] civarındadır.

TEKEL Sigara ağırlıklı olarak TEKEL 2001, Samsun 216, Maltepe, Samsun ve Bahar
gibi düşük ve ucuz fiyat segmentlerindeki markaları ile aktif durumda olup, orta fiyat
segmentinde sadece TEKEL 2000 markası ile yer almaktadır. TEKEL Sigara’nın
bunlar dışında aktif olarak kullanılmayan ya da ihmal edilebilir satış hacmine sahip
Kariyer, Yeni Harman, Meltem, Fors, Ballıca, Sipahi, Best, Bafra, Bitlis ve Birinci gibi
markaları bulunmaktadır. Ayrıca TEKEL Sigara 2007 yılı Mayıs ayında Cool Black 460
adlı yeni bir sigara markasının lansmanını gerçekleştirmiştir.

Dosya mevcudu bilgi ve belgeden, TEKEL Sigara'nın halen üretim yaptığı 6
fabrikasının olduğu anlaşılmaktadır:

- 1998 yılında kurulan Ballıca fabrikası, TEKEL Sigara’nın en yeni yatırımı olup,
tütün hazırlama ünitesi hem şark tipi hem de amerikan harmanlı sigara üretimine
uygundur.
- 1969 yılında üretime başlayan İstanbul fabrikasının makine ve teçhizatı 1993
yılında yenilenmiştir. Fabrika hem şark tipi hem de amerikan harmanlı sigara 470
üretimine elverişli tütün hazırlama ünitesine sahiptir.
- Üretime başlanan 1984 yılından bu yana Tokat fabrikasında önemli bir
modernizasyon çalışması yürütülmemiştir. Hem şark tipi hem de amerikan harmanlı
sigara üretimine elverişli tütün hazırlama ünitesinin üretim ve paketleme hızı
düşüktür.
- Kuruluş yılları çok eski olan Malatya (1939), Adana (1885) ve Bitlis (1940)
fabrikalarının tütün hazırlama üniteleri sadece şark tipi sigara üretimine uygundur. Bu
fabrikalarda sınırlı üretim gerçekleştirilmektedir. Adana fabrikasında kısa yumuşak
paket Maltepe, Samsun ve Sipahi markalı sigaralar; Malatya fabrikasında uzun ve
kısa yumuşak paket olmak üzere Maltepe, Samsun ve Sipahi markalı sigaralar; Bitlis 480
fabrikasında uzun ve kısa yumuşak paket olmak üzere Maltepe ve Samsun markalı
sigaralar ile sert kutulu Maltepe ve Samsun markalı sigaralar üretilmektedir.

Dosya mevcudu bilgi/belgelerden ve ön bildirim döneminde piyasa oyuncuları ile
yapılan görüşmelerden anlaşıldığı üzere, TEKEL Sigara sahip olduğu fabrikalardan
ziyade, güçlü marka portföyü ve marka tanınırlığı ile önem arz etmektedir.

H.3. Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme

H.3.1. TEKEL’in Sigara Bölümüne İlişkin Özelleştirme Süreci 490

4046 sayılı Kanun çerçevesinde ÖİB, TEKEL’in yan kuruluşu olan TEKEL Sigara’nın
sigara üretimi işiyle ilgili varlıklarının satış ve mülkiyet hakkı dışında ayni hak
kurulması yoluyla özelleştirilmesi sürecini başlatmıştır. TEKEL’in sigara bölümünün
özelleştirilmesi için daha önce iki girişimde bulunulmuştur.

İlk girişim, TEKEL'in bağlı ortaklıkları Sigara Sanayii İşletmeleri ve Ticareti A.Ş ile
Alkollü İçkiler Sanayii ve Ticareti A.Ş.'de bulunan %100 oranındaki kamu hisselerinin
satış yöntemi ile blok olarak özelleştirilmesine ilişkin olmuştur. 2003 yılı başında ön
bildiriminde bulunulan ihale, Kurul’un 1.4.2003 tarihli Görüşü sonrasında 5.11.2003 500
08-26/284-92
13
tarihinde yapılmıştır. Ancak en yüksek teklif olarak JTI’ın verdiği 1,15 milyar
Amerikan Doları, ihale komisyonu tarafından yeterli görülmediğinden, ihale iptal
edilmiştir8. ÖİB tarafından yapılan ön bildirime ilişkin hazırlanan 11.3.2003 tarihli
Mesleki Daire Görüşü’nde, Sigara Sanayii İşletmeleri ve Ticareti A.Ş.’nin
özelleştirilmesine yönelik yapılan değerlendirmede ilgili ürün pazarı “Amerikan
Harmanlı Sigara Pazarı” ve “Şark Tipi Sigara Pazarı” olarak belirlenmiş, özelleştirme
sonrası daha rekabetçi bir pazar yapısının oluşabilmesi için çeşitli senaryolarla
açıklanmaya çalışılan bölünerek satışın blok satıştan daha yararlı olacağı ifade
edilmiştir. Bu ön bildirime yönelik 1.4.2003 tarih ve 03-22/242-M sayılı Kurul
Kararı’nda, Mesleki Daire Görüşü’nde önerilen satış modellerinin özelleştirme 510
sonrasında daha rekabetçi bir pazar yapısının sağlanabilmesi açısından yararlı
olacağı dile getirilmiş, ancak sigara bölümünün blok halinde satılmasının da mümkün
olduğu ifade edilerek özelleştirmenin blok veya bölünerek yapılması konusunda o
aşamada herhangi bir koşul getirilmesine gerek olmadığı belirtilmiştir.

2004 yılının ikinci yarısında ÖİB tarafından yapılan başvuru ile başlayan ikinci
girişimde ise, Kurul’un 21.9.2004 tarihli görüşünü takiben aynı yılın sonunda yapılan
ihale, teklif alınamaması gerekçesiyle ihale komisyonu tarafından iptal edilmiştir.
İkinci bildirime yönelik olarak hazırlanan 17.8.2004 tarihli Mesleki Daire Görüşü’nde
ilk görüşte yer alan hususlar aynen korunmuş, ürün pazarı “Amerikan Harmanlı 520
Sigara Pazarı” ve “Şark Tipi Sigara Pazarı” olarak belirlenmiş, TEKEL Sigara’nın
markalar bazında bölünerek satışı halinde daha rekabetçi bir pazar yapısı elde
edilebileceği dile getirilmiştir. İkinci bildirime yönelik Kurul’un aldığı 20.9.2004 tarih ve
04-60/860-M sayılı Kararı’nda da, TEKEL Sigara’nın markalar bazında bölünerek
satılması halinde blok satışa göre daha rekabetçi bir pazar yapısı elde edileceği, blok
satış halinde devralacak tarafın pazardaki konumuna göre bölünme modellerinin
veya marka elden çıkarılmasını içerecek modellerin Kurul tarafından önerilebileceği
ifade edilmiştir.

Dosya kapsamındaki nihai bildirim öncesi ÖİB tarafından 4.12.2006 tarihinde yapılan 530
ön bildirime ilişkin olarak, 29.12.2006 tarihinde hazırlanan Mesleki Daire Görüşü’nde,
yukarıdaki iki görüşten farklı bir sonuç ortaya çıkmıştır. H.1.2. no’lu bölümde
açıklanan unsurlardan hareketle, zaman içinde piyasada oluşan değişim ve
gelişmeler değerlendirilerek ilgili ürün pazarı “sigara pazarı” şeklinde belirlenmiş ve
özelleştirmenin blok satış yöntemiyle yapılmasının rekabet hukuku açısından sakınca
yaratmayacağı kanaatine ulaşılmıştır. Ancak 22.1.2007 tarih ve 07-08/44-M sayılı
Kurul kararında, 20.9.2004 tarih ve 04-60/860-M sayılı karardaki görüşler
korunmuştur.

Söz konusu ön bildirime ilişkin Kurul’un 22.1.2007 tarihli görüşü sonrası, TEKEL’in 540
bağlı ortaklığı TEKEL Sigara’ya ait tütün mamulleri üretim işiyle ilgili varlıkların bir
bütün halinde satış ve mülkiyetin gayri ayni hak (intifa) tesisi yöntemiyle
özelleştirilmesi amacıyla 26.10.2007 tarihinde ihaleye çıkılmıştır. 18.2.2008
tarihindeki ihale görüşmelerine BAT, Strand, Limak İnşaat San. ve Tic. A.Ş.-PI
Turkey LLC Ortak Girişim Grubu ve CVCI-Doğan-Tütsab Ortak Girişim Grubu
katılmış ve ihale görüşmeleri sonucunda BAT en yüksek teklifi vererek birinci, Strand
ise ikinci olmuştur.

8 Alkollü İçkiler Sanayii ve Ticareti A.Ş.’nin özelleştirilmesi ise, Özelleştirme Yüksek Kurulu’nun 22.12.2003 tarih
ve 2003/85 sayılı Kararı ile 27.2.2004 tarihinde ihaleyi kazanan Nurol, Limak, Özaltın, Tütsab konsorsiyumunun
kurduğu Mey İçki San. ve Tic. A.Ş.’ye devir işlemi ile tamamlanmıştır.
08-26/284-92
14

Özelleştirme işlemine ait ihale şartnamesinin 1. maddesinde özelleştirmenin kapsamı
belirlenmektedir. Kapsama göre TEKEL Sigara’nın, 4046 sayılı Kanun hükümleri 550
çerçevesinde bir bütün olarak ihaleyi kazanan alıcı kuruluşa satış yöntemiyle
devredilecek varlıkları şunlardır:

- Adana, Ballıca, Bitlis, Malatya ve Tokat sigara fabrikaları ile bu fabrikaların
kullanımında bulunan taşınmazlar;
- İstanbul, Adana, Ballıca, Bitlis, Malatya ve Tokat sigara fabrikalarının envanter
kayıtlarında yer alan makine ve teçhizat, yedek parça, hammadde, yarı mamul ve
mamul stokları ile sarf malzemesi nitelikli varlıklar, işletme malzemeleri ve üretim
faaliyetlerinde kullanılan tüketim malzemeleri, taşıtlar, demirbaşlar, diğer varlıklar ile
yatırım programı çerçevesinde alımı yapılmış olan makine ve teçhizat; 560
- Sigara markaları ve yeni marka başvuruları;
- TEKEL Dağıtım başmüdürlüklerinin depolarında ve başmüdürlüklere bağlı
perakende satış mağazalarında mevcut tütün mamulü stokları ve TEKEL’e ait idari
yaprak tütün stokunun 25.000 tonluk kısmı.

İstanbul Sigara Fabrikası ve bu fabrikanın kullanımında bulunan taşınmazlar ile
TEKEL Sigara genel müdürlük binası ise mülkiyetin gayri ayni hak (intifa) tesisi
yöntemi ile aynı kuruluşa devredilecektir. İhale kapsamında ayrıca alıcı, TEKEL
Sigara’nın faaliyetlerinin devamını sağlama amacı taşıyan belirli bazı sözleşmelere
taraf olma yükümlülüğü altına girecek, diğer bazı sözleşmelere ise istediği takdirde 570
taraf olma imkânı elde edecektir.

H.3.2. 1997/1 Sayılı Tebliğ Kapsamında Değerlendirme

1998/4 sayılı Tebliğ’in 5. maddesi uyarınca, özelleştirme kapsamında
gerçekleştirilecek devralmaya taraf olan teşebbüslerin ilgili ürün piyasasındaki toplam
pazar paylarının %25’i veya toplam cirolarının 25 trilyon TL’yi aşması halinde,
devralma işleminin hukuki geçerlilik kazanabilmesi için Rekabet Kurulu’ndan izin
alınması gerekmektedir. 1998/4 sayılı Tebliğ'in 7. maddesi ise 1997/1 sayılı Tebliğ'in
bu Tebliğ'e aykırı olmayan hükümlerinin özelleştirme yolu ile devralma işlemlerine 580
uygulanmasına devam edileceğini belirtmektedir.

Dosya konusu özelleştirme işlemi sonucunda, TEKEL Sigara’nın kontrolü el
değiştireceği için, işletmenin özelleştirme kapsamında en yüksek teklifleri veren iki
teşebbüsten herhangi birine devredilmesi, 1998/4 sayılı Tebliğ'in 2. maddesi
kapsamında bir devralma işlemidir.

TEKEL Sigara, 2007 itibarıyla ilgili pazarda %[25-30] (Tablo 11) oranında pazar payı
ile 1998/4 sayılı Tebliğ'de belirtilen eşiği tek başına aşmaktadır. Bu yönüyle işlem,
1998/4 sayılı Tebliğ’in 5. maddesi uyarınca izne tabi bir işlemdir. İhalede en yüksek 590
teklifi veren iki teşebbüse ilişkin değerlendirmeler aşağıda yer almaktadır.

H.3.2.1. British American Tobacco Tütün Mamulleri ve San. Tic. A.Ş. (BAT)

İhale görüşmelerinde en yüksek teklifi vererek birinci olan BAT, 21 Ocak 2008
tarihinde, yalnızca TEKEL ve TEKEL Sigara’nın sigara üretimine bağlı tüm
varlıklarının özelleştirme kapsamında devralınması işlemini gerçekleştirmek için
08-26/284-92
15
kurulmuştur. Sermayesinin %99,2’si British American Tobacco Plc.’nin dolaylı yoldan
sahip olduğu Precis (1790) B.V.’ye ait olan bu şirket, British American Tobacco Plc.
(BAT Plc) tarafından kontrol edilmektedir. 600

BAT Plc, uluslararası bir şirketler grubu olan BAT Grubu’nun holding şirketi ve nihai
ana şirketidir. Şirket, 1902 yılında, Amerika’daki The American Tobacco Company ile
İngiltere’deki Imperial Tobacco Company tarafından “British-American Tobacco
Company Ltd.” ortak girişimi olarak kurulmuştur. BAT Plc’nin %30’luk payı ile en
büyük hissedarı, R&R Holding S.A. olup diğer ihraç edilmiş hisseleri kamusal ve mali
yatırımcılar arasında bölüşülmüştür. Herhangi bir kuruluşun BAT Plc. üzerinde
kontrolü söz konusu değildir. BAT Plc’nin yönetim kurulu K. J. Hardman, A. Monteiro
de Castro, P. A. Rayner, D. A. Swann ve N. R. Withington’dan oluşmaktadır.
610
BAT Plc, Avrupa, Amerika, Asya ve dünyadaki diğer belirli bölgelerde, özellikle sigara
ve daha sınırlı miktarda diğer tütün ürünlerinin üretimi, pazarlaması ve satışı ile iştigal
etmektedir.

BAT Plc 2002 yılında girdiği Türkiye pazarındaki faaliyetlerini iki ayrı tüzel kişilik
vasıtasıyla yürütmektedir. British American Tobacco Sigara ve Tütüncülük San. ve
Tic. A.Ş. (BAT Sigara), sigara, tütün ve tütün mamullerinin üretimi, işlenmesi,
dağıtımı, satışı, ticareti ve ihracatı ile iştigal etmek üzere 2000 yılında kurulmuştur.
BAT Sigara tarafından üretilen sigaraların pazarlanması, dağıtımı, ihracatı ve satışı
ise merkezi Hollanda’da bulunan British American Tobacco The Netherlands B.V.’nin 620
Türkiye Şubesi aracılığıyla gerçekleştirilmektedir. BAT sigara pazarında Kent, Pall
Mall, Viceroy ve Vogue markalarıyla faaliyet göstermektedir. Kent ve Vogue premium
segmentteki markalar olup, Viceroy ve Pall Mall düşük fiyat segmentinde yer
almaktadır.

BAT Sigara, Türkiye distribütörü Düzey Tüketim Malları San. Paz. ve Tic. A.Ş. ile
ilişkisini Aralık 2006 yılında sonlandırmış ve bu işlem nedeniyle Düzey’in teşebbüste
sahip olduğu %5’lik hissesini devralmıştır. Bu tarihten itibaren BAT, ürünlerinin
Türkiye’deki dağıtımını kendi bünyesinde gerçekleştirmeye başlamıştır.
630
Dosya mevcudu bilgi ve belgeden, BAT Sigara’nın 2006 yılında dünya çapında
gerçekleşen cirosu yaklaşık ……………. YTL (…………………………) iken
teşebbüsün Türkiye’deki faaliyetlerinden yaklaşık ………….. YTL (………………..)
ciro elde ettiği anlaşılmıştır.

BAT tarafından TEKEL’in özelleştirme yoluyla devralınması işleminin, uluslararası
marka portföyünü geliştirmek ve önemli bir tütün pazarı olan Türkiye’deki varlığını
artırmak için dünya çapındaki stratejisinin bir parçası olarak nitelendirildiği dosya
mevcudundan anlaşılmaktadır. BAT özellikle uluslararası tecrübesi ve yönetim
becerilerinin, TEKEL Sigara’nın yerleşik markaları ile bir araya gelmesi sonucunda, 640
işlem sonrası piyasada yoğun fiyat rekabetinin sağlanacağını ve tüketici tercihlerinin
artacağını iddia etmektedir. Bu işlemin pazardaki etkilerini ölçmek için pazarın
geçmiş durumuyla karşılaştırmalı olarak çerçevesinin çizilmesi gerekmektedir.

Bu çerçevenin bir unsuru, pazara girişlerin kolay olup olmadığıyla ilintilidir. Sigara
piyasasındaki giriş engelleri, Kurul’un bu piyasaya yönelik olarak geçmiş tarihli
incelemelerinde ayrıntılı bir şekilde değerlendirilmiştir. Buna göre, yasal olarak
08-26/284-92
16
getirilen kapasite ve yeni makine kullanım yükümlülüğü, dolayısıyla yüksek yatırım
maliyeti gereği, ithalat için öngörülen belli bir yurt içi satış adedi zorunluluğu,
faaliyetin çeşitli aşamaları için alınması gerekli olan lisanslar ve sektörde reklâm 650
yasağının bulunması, pazara giriş yapmak isteyen teşebbüslerin karşılaştıkları temel
güçlükler olarak tespit edilmiştir. Bununla birlikte Türkiye’de sigara pazarındaki
rekabet ortamı özellikle son yıllarda önemli değişiklikler yaşamış, bu değişiklikler
devre konu olan TEKEL Sigara’nın pazardaki konumunun farklı bir açıyla
değerlendirilmesini zorunlu kılmıştır.

Tablo 11: Sigara Piyasasında Pazar Payları (%)
Teşebbüs 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007
TEKEL 70.2 69.8 68.8 60.9 55.8 42,2 34,8 31,3 [25-30]
PMI 22.7 22.9 21.3 27.5 32.4 38,8 43,9 42,1 [35-40]
JTI+Gallah
er
7.1 7.3 9.9 11.5 10.3 10,3 9,5 11,5 [15-20]
BAT - - - 0.1 1.5 8,2 7,6 8,1 [5-10]
ET 0,5 3,1 4,3 [5-10]
IT - 0,8 2,4 [0-5]
Kaynak: 1999 – 2006 için 29.12.2006 tarihli Mesleki Daire Görüşü, 2007 için PMSA.

Tablo 11’de görüldüğü üzere, TEKEL Sigara’nın 1999 yılında %70 olan pazar payı 660
2003 yılında %55 seviyesine düşmüş, teşebbüsün özelleştirilmesi sürecinin başladığı
bu dönemden sonra, 2004 yılından itibaren pazar kaybı hızlanmıştır. TEKEL
Sigara’nın tüm pazarda 1997-2003 yılları arasındaki kaybı %16 düzeyindedir. Bir
başka deyişle TEKEL Sigara her yıl ortalama %3 oranında pazar payı kaybetmiştir.
2004-2006 dönemi değerlendirildiğinde ise, iki yıl içerisinde yaklaşık %11 oranında
pazar payı kaybettiği ve ortalama pazar payı kaybının %5’i aştığı görülmektedir.
Buna karşılık TEKEL Sigara’nın pazar payı kaybı, pazara yeni giren teşebbüsler
kadar mevcut rakiplerinden özellikle PMI lehine sonuçlanmıştır. 2004 yılında TEKEL
Sigara pazarda hâlâ lider konumdayken, bu yıldan sonra PMI lider konuma geçmiştir.
2007 yılında, TEKEL Sigara’nın payı %[25-30]’dur. 670

Tablo 12: TEKEL Sigara Markalarının Pazar Payları (%)
Marka 2006 (%) 2007 (%)
Samsun 4,6 [0-5]
Samsun 216 3,6 [0-5]
Maltepe 3,5 [0-5]
Tekel 2000 2,8 [0-5]
Tekel 2001 14,2 [10-15]
Bahar 1,8 [0-5]
Diğer 0,4 [0-5]
Kaynak: PMSA. Not: Aralık ayı verileridir.

TEKEL Sigara’nın özelleştirme sürecinde yapılan önceki değerlendirmelerde,
pazarda en çok satan markalardan Tekel 2001, Samsun ve Maltepe’nin bu
teşebbüse ait olduğu tespit edilmiştir. Ne var ki, 2004 yılı sonrasında pazarda
yaşanan gelişmeler, bu markaların ağırlığının azalmasıyla sonuçlanmıştır. Gerek yeni
teşebbüslerin girişleri (ET, IT ve Gallaher), gerekse mevcut teşebbüslerin yeni
markalarla veya mevcut markalarındaki fiyat değişiklikleri sonucunda PMI, JTI ve IT 680
her kategoride faaliyet gösterir hale gelmiştir. Tablo 13’te görüldüğü üzere, pazardaki
08-26/284-92
17
markaların sayısı önemli ölçüde artmıştır; buna paralel olarak 2003’te 85 olan ürün
çeşidi de 2007 yılında 195’e ulaşmıştır.

Tablo 13: Teşebbüs Bazında Marka Sayıları
Teşebbüs 2003 2004 2005 2006 2007
TEKEL 12 12 14 15 14
PMI 6 8 8 8 9
JTI+Gallaher 5 7 8 8 10
BAT 3 3 3 3 4
ET 0 0 0 0 3
IT 0 0 3 7 10
Toplam 26 30 36 41 50
Kaynak: BAT.

Ucuz segmentin düşük segment lehine hızla daralması eğiliminden, TEKEL Sigara
dışındaki teşebbüsler fayda sağlamıştır. Nitekim 2004 yılında yalnızca TEKEL
Sigara’nın faaliyet gösterdiği bu segmentte, Tekel 2001’in pazar payı istikrarlı 690
seyrederken, Viceroy (BAT), Bond (PMI), Lark (PMI), Vigor (ET) başta olmak üzere
birçok marka pazara girmiş ve önemli pazar payı elde etmişlerdir. Ayrıca, Bölüm
H.1.2.’de açıklandığı üzere, tütün tipine göre vergilendirmeye son verilmesi ile ucuz
segmente de birçok marka girerek TEKEL Sigara’nın markalarına rakip olmuşlardır.
Orta segmentte ise Tekel 2000’in önemi daha da azalırken, Winston (JTI), Muratti
(PMI), L&M (PMI) gibi markaların ağırlığı hissedilmektedir.

Yukarıdaki veriler genel itibarıyla TEKEL Sigara’nın pazarda önemli ölçüde güç
kaybetmiş olduğunu ve pazarın mevcut durumda daha çok oyunculu ve markalı bir
yapı sergilemekte olduğunu ortaya koymaktadır. Teşebbüsün BAT tarafından satın 700
alınmasına yönelik işlemin de her şeyden önce bu pazar yapısı çerçevesinde dikkate
alınması gerekmektedir. Yukarıdaki verilere göre, TEKEL Sigara ve BAT’nin 2007
itibarıyla pazar payları sırasıyla %[25-30] ve %[5-10] seviyesindedir. Dolayısıyla,
devir sonrası pazarda BAT’nin payı %[35-40] seviyesine yükselecektir. Dosya
mevcudu bilgi ve belgeden bu verilerin PMSA’dan alındığı anlaşılmıştır. BAT
tarafından sağlanan verilere göre, TEKEL Sigara’nın 2007 yılı pazar payı %[25-30],
BAT’ninki ise %[5-10]’dur. Bu verilere göre de iki teşebbüsün payı işlem sonrası
%[35-40] olacaktır. Her iki teşebbüsün toplam pazar payları için, BAT ve rakibi
PMSA’dan alınan rakamlar birbiriyle örtüşmektedir.
710
Bu işlem dâhilinde teşebbüslerin faaliyet gösterdikleri segmentler bakımından
kesişme sadece düşük segmentte gerçekleşecektir. Zira BAT’nin Kent ve Vogue
markasıyla faaliyet gösterdiği üst segmentte TEKEL Sigara’nın ürünü yoktur. BAT’nin
ise orta ve ucuz segmentlerde ürünü yokken, TEKEL Sigara orta segmentte Tekel
2000, ucuz segmentte ise Samsun, Maltepe ve Bahar gibi markalarla bulunmaktadır.
Dolayısıyla, işlem sonrasında BAT her şeyden önce rakipleri PMI, JTI ve IT gibi tüm
segmentlerde ürünü olan bir teşebbüs haline gelecektir ki, bu durumun var olan
rekabeti artıracak bir unsur olacağı kanaatine varılmıştır.

Düşük segment ise her iki teşebbüsün en önemli ve hacim yaratan markalarının 720
bulunduğu alandır. BAT’nin pazar payının %[5-10]’u Viceroy markasından gelirken,
TEKEL Sigara’nın da en önemli markası Tekel 2001 %[10-15]’lik paya sahiptir. Esas
itibarıyla, özelleştirmenin markalar bazında bölünme yoluyla gerçekleştirilmesinin
rasyonelliğini azaltan temel etkenlerden biri de TEKEL Sigara’nın bu markasının
08-26/284-92
18
gücü (ve marka hukukundan kaynaklanan nedenlerle bu ürünün bir diğer önemli
marka olan Tekel 2000 ile bir arada bulunması zorunluluğu) olmuştur. Diğer bir
deyişle, blok halinde satışın daha uygun olacağı yönündeki görüşte, Tekel 2001’in
olmadığı bir paketin alıcı bulması ihtimalinin yok denecek kadar az olduğu dikkate
alınmıştır.
730
Düşük segment, daha önce açıklandığı üzere ciddi oranda genişlemekte olan, fiyat
rekabetinin diğer segmentlere oranla daha yoğun olduğu ve en fazla markanın
bulunduğu segment konumundadır. Pazarda son yıllarda Viceroy, Vigor, Bond gibi
başarılı yeni girişlerin tamamı bu segmentlerde gerçekleşmiştir; dolayısıyla, bu
segmentte pazara giriş diğer segmentlere göre daha kolaydır. Pazardaki gelişme
dinamikleri bu segmentin öneminin artacağına ve özellikle yeni marka veya ürün
çeşidi üzerinden yaşanan rekabetin bu alanı etkileyeceğine işaret etmektedir.
Dolayısıyla, BAT her ne kadar Tekel 2001 markasını portföyüne katacak olsa da, bu
ürün grubundaki yoğun rekabetle karşı karşıya olacaktır.
740
Benzer bir durumun ucuz segment için de geçerli olduğu söylenebilir. Fiyat ve marka
/ ürün çeşidi yaratma açısından yoğun rekabetin yaşandığı bu segmentte de son
yıllarda gerek pazara yeni girişler olarak değerlendirilen IT, ET ve Gallaher, gerekse
PMI ve JTI tarafından yeni markalar oluşturulmuştur. Ucuz segmentin önemli oranda
TEKEL Sigara’nın Samsun ve Maltepe markalarından oluşması itibarıyla bu alana
şark tipi kategorisi açısından da bakılabilir (Tablo 14).

Tablo 14: Sigara Piyasasında Pazar Payları (2007, %)
Tütün Bileşimi BAT TEKEL PMI JTI+Gal IT ET Diğer Toplam
Şark Tipi - [5-10] - - - [0-5] - [5-10]
Amerikan [5-10] [15-20] [40-45] [10-15] [0-5] [5-10] [0-5] [90-95]
Kaynak: BAT
750
Bu açıdan BAT özelleştirme işlemiyle birlikte faaliyette bulunmadığı bir alana, TEKEL
Sigara’nın esas olarak Samsun ve Maltepe markalarıyla girmiş olacaktır. Tablo
14’ten görüldüğü üzere, şark tipi tütünle üretilen sigaralarda TEKEL Sigara pazarın
yaklaşık %[90-95]’lik (=(şark tipi ürünlerde TEKEL’in payı)*100) / toplam sigara
pazarında şark tipi ürünlerin payı) pay ile neredeyse tamamını elinde
bulundurmaktadır. Buna karşılık, pazarın %10’undan az bir kısmını oluşturan şark tipi
kategorisinin değerlendirilmesinde dikkate alınması gereken temel husus, bu
kategoride bir yoğunlaşma olmayacak olmasının ötesinde, daralmakta olan yapısı
dolayısıyla buradaki ürünlerin portföy gücüne katkılarının sınırlı kalacağıdır. Amerikan
harmanında ise yapılacak bir değerlendirme, bu kategori toplam pazarın %90’ını 760
oluşturduğu için, pazarın geneline yönelik bir değerlendirmeden farklılaşmayacaktır.
Yukarıdaki veriler, (Kurul’un önceki kararlarına paralel) pazarın tütün tipine göre
ayrıştırılması durumunda tarafların faaliyetinin kesiştiği amerikan harmanı
kategorisinde TEKEL Sigara’nın pazar payının %[20-25] (=(amerikan harmanı
ürünlerde TEKEL’in payı)*100) / toplam sigara pazarında amerikan harmanlı
ürünlerin payı) civarında olduğuna işaret etmektedir. Bu kategoride BAT’nin ise payı
yaklaşık %[5-10] (=(amerikan harmanı ürünlerde BAT’nin payı *100) / toplam sigara
pazarında amerikan harmanlı ürünlerin payı)’dır. Bu doğrultuda, işlem sonrası
BAT’nin bu kategorideki payının %[30-35] seviyesinde gerçekleşmesi
öngörülmektedir. Dolayısıyla, pazarın tütün tipine göre ayrıştırılması durumunda 770
08-26/284-92
19
işlem sonrasında oluşacak yapı, pazarın daha geniş ele alınması durumunda olduğu
gibi, rekabetçi kaygıların oluşmasına neden olacak nitelikte değildir.

Özetlemek gerekirse, sigara piyasasındaki giriş engellerine rağmen bu pazara
girmeyi başarabilen teşebbüslerin varlığı ve TEKEL Sigara’nın 2003 yılından bu yana
istikrarlı bir biçimde pazardaki payının daralmasından mevcut aktörlerin ve piyasaya
yeni giren teşebbüslerin olumlu etkilenmesi, ilgili pazarda şu anda gelinen noktada
rekabetçi bir yapının oluşmasını sağlamıştır. Bu rekabetçi yapı kendini özellikle artan
ürün çeşidinde, ürün segmentleri arasında yaşanan dikey ve yatay geçişlilikte ve
pazara yeni sunulan markalar ile pazarın durağan değil dinamik bir yapı 780
sergilemesinde göstermektedir. BAT ve TEKEL Sigara’nın sahip oldukları markaları
ile sadece düşük segmentte var olan kesişme sonucu oluşacak yoğunlaşma, özellikle
bu segmentte diğerlerine nazaran daha yoğun fiyat rekabetinin yaşanması ve daha
çok markanın yer alması sebebiyle rekabetçi bir endişe yaratmamaktadır. Aksine,
söz konusu devralma işlemi sonrası BAT faaliyette bulunmadığı segment(ler)e
gireceğinden, PMI’ın yüksek pazar ve portföy gücü dikkate alındığında, pazarın
mevcut duruma oranla daha rekabetçi olacağı ileri sürülebilecektir. Pazarın yukarıda
işaret edilen mevcut dinamikleri içerisinde, TEKEL Sigara’nın özelleştirmeye konu
olan varlıklarının bir bütün halinde BAT tarafından satın alınmasının, 4054 sayılı
Kanun’un 7. maddesi anlamında bir hâkim durum yaratmayacağı kanaatine 790
ulaşılmıştır.

H.3.2.2. İhale Kapsamındaki Sözleşmelerin BAT Açısından Değerlendirilmesi

İhale kapsamında alıcının, TEKEL Sigara’nın faaliyetlerinin devamını sağlama amacı
taşıyan belirli bazı sözleşmelere taraf olma yükümlülüğü altına gireceği ve diğer bazı
sözleşmelere ise istediği takdirde taraf olma imkanı elde edeceği hususuna
değinmek gerekmektedir. Alıcının taraf olma yükümlülüğü altına girdiği sözleşmeler;
i) Marka Kullanım Hakkı Sözleşmesi, ii) Ambalaj Sözleşmesi, iii) Pazarlama, Satış ve
Dağıtım Sözleşmesi’dir. Alıcının istediği takdirde taraf olabileceği sözleşmeler ise; i) 800
Özelleştirmeye Konu 25.000 Ton Tütünün Bakım, Depolama ve Teslimine Dair
Sözleşme, ii) Yaprak Tütün Stokunun Satışına, Opsiyonlanmasına, Bakımına,
Depolanmasına ve Teslimine Dair Sözleşme, iii) Yazılım Lisans ve Teknik Destek
Sözleşmesi’dir. Bu sözleşmelerden Pazarlama, Satış ve Dağıtım Sözleşmesi ile
Yaprak Tütün Stokunun Satışına, Opsiyonlanmasına, Bakımına, Depolanmasına ve
Teslimine Dair Sözleşme’nin rekabet hukuku bağlamında incelenmesi gerekmektedir.

Pazarlama, Satış ve Dağıtım Sözleşmesi: Alıcı şirket ve TEKEL Dağıtım arasında
imzalanan bu sözleşme ile alıcı (burada BAT), TEKEL Sigara tarafından üretilen
sigaraların 1 yıl boyunca TEKEL Dağıtım tarafından dağıtılacağını kabul etmektedir. 810

Kendi dağıtım ağı olan BAT, bu sözleşme yoluyla TEKEL Sigara’nın ürünlerinin
dağıtımında TEKEL Dağıtım’ı kullanacaktır. Özelleştirme sonrası TEKEL, sigara
üretimi pazarında herhangi bir faaliyet göstermeyecek olup, TEKEL Dağıtım ile sigara
dağıtım pazarındaki faaliyetine devam edecektir. BAT’nin ise hem sigara üretimi hem
de sigara dağıtımı pazarında faaliyet gösterdiği dikkate alındığında, TEKEL Dağıtım
ve BAT sigara dağıtım pazarında rakip durumda olacaktır.

2002/2 sayılı Dikey Anlaşmalara İlişkin Grup Muafiyeti Tebliği ile rakip teşebbüsler
arasında yapılan dikey anlaşmaların grup muafiyetinden yararlanamayacağı 820
08-26/284-92
20
hükmüne getirilen istisnada, teşebbüslerin sadece dağıtım seviyesinde birbirlerine
rakip olmaları öngörülmüştür. Başka bir ifadeyle, sağlayıcının anlaşma konusu
malların hem üreticisi hem de dağıtıcısı olduğu, alıcının ise bu mallarla rekabet eden
malların üreticisi değil dağıtıcısı olduğu dikey anlaşmalar grup muafiyetinden
yararlanabilmektedir. Söz konusu sözleşmede de dağıtım seviyesinde rakip olan iki
teşebbüsten, TEKEL’in sigara üretimi pazarındaki faaliyeti özelleştirme ile son
bulmaktadır. Dolayısıyla, BAT ile TEKEL Dağıtım arasındaki böyle bir dağıtım
anlaşması 2002/2 sayılı Tebliğ bağlamında rakip teşebbüsler arasında yapılan bir
anlaşma niteliğinde değildir.
830
Yaprak Tütün Stokunun Satışına, Opsiyonlanmasına, Bakımına, Depolanmasına ve
Teslimine Dair Sözleşme: Bu sözleşme TEKEL Sigara’nın satışını düzenleyen
sözleşmenin imza tarihinden itibaren en geç 60 gün içerisinde alıcının yazılı olarak
talep etmesi halinde, alıcı ve TEKEL arasında imzalanacak olup, 3 yıl süre ile geçerli
olacaktır. Söz konusu sözleşme, TEKEL stokunda bulunan şark tipi yaprak tütün
stoku ile TEKEL tarafından 2007 yılında sözleşmeye bağlanmış olan ve teslim
alınmaları Mart-Temmuz 2008 tarihleri arasında yapılacak olan 2007 mahsulü yaprak
tütünün, satın alınması ve opsiyonlanması ile ilgilidir.

Daha önceden ifade edildiği üzere TEKEL, şark tipi tütün ihtiyacının tamamını TEKEL 840
Yaprak’tan sağlamaktadır. TEKEL, flue-cured ve burley tütün üreten Reytek adlı
teşebbüste %48 oranında hissedar olup, bu teşebbüsün çoğunluk hisselerini JTI
elinde bulundurmaktadır. Hâlihazırda Reytek, ürettiği tütünleri, şirket yönetim kurulu
tarafından belirlenen kar marjının maliyete eklenmesi sonucu oluşan fiyat üzerinden
şirket ortaklarına (TEKEL ve JTI), hisseleri oranında satmakta olup, üçüncü kişilere
tütün satmamaktadır. Diğer bir ifadeyle TEKEL, TEKEL Yaprak’ın yanı sıra
Reytek’ten de tütün alımı gerçekleştirmektedir.

Sözleşme kapsamında mevcut tütün stokunun yanı sıra TEKEL tarafından 2007
yılında sözleşmeye bağlanmış olan 2007 mahsulü yaprak tütün de yer almaktadır. 850
TEKEL Sigara, 2007-2008 yıllarında üretilecek tütünler için yapılan protokol
kapsamında üretilmiş tütünlerin satın alınması ile Reytek’e karşı sorumludur. Bu da
demektir ki, sözleşme kapsamında yer alan 2007 yılı mahsulü, Reytek’ten alınan
tütünleri de içermektedir. Bu noktada, BAT’nin, rakibi JTI’ın kontrolünde olan bir
teşebbüs tarafından üretilen tütünleri satın almasının rekabetçi bir endişe yaratıp
yaratmayacağı irdelenmelidir. Zira iki rakip teşebbüsün sigaranın en önemli girdisi
olan tütün alımı için bir anlaşmaya taraf olması, tütün alım pazarında bir
koordinasyon riskini gündeme getirebilir. Ancak incelenen sözleşmede böyle bir riskin
doğması muhtemel görünmemektedir.
860
Bu noktada bahsedilmesi gereken ilk husus, alıcıya söz konusu tütünleri alma ya da
opsiyonlama hakkı veren söz konusu sözleşmenin alıcının isteğine bağlı olarak
imzalanacak olduğudur. Sözleşme ile BAT ve TEKEL Sigara arasında uzun dönemli
bir tütün tedariki ilişkisi kurulmayacak olup, sadece BAT, TEKEL’in stoklarında yer
alan tütünlerin yanı sıra 2007 yılı mahsulünü de içeren 3 yıllık bir sözleşmeye taraf
olmaktadır. Ayrıca TEKEL Sigara, Reytek’ten bu dönem için sadece 286 ton burley
tütün satın alacaktır. Bu sözleşmeyi imzalamış olması durumunda dahi BAT,
doğrudan bu alımı gerçekleştirme taahhüdü altına girmiş olmayacaktır. Zira 2007
mahsulü yaprak tütün ile ilgili hususlar tarafların yazılı mutabakatı ile belirlenecek
08-26/284-92
21
olup, mutabakata varılmaması halinde TEKEL’in tedarik etme, alıcının ise satın alma 870
yükümlülüğü bulunmayacaktır.

Özetlemek gerekirse, TEKEL Sigara’nın faaliyetlerinin devamını sağlama amacı ile
imzalanması planlanan sözleşmelerden ikisi olan Pazarlama, Satış ve Dağıtım
Sözleşmesi’ne ve Yaprak Tütün Stokunun Satışına, Opsiyonlanmasına, Bakımına,
Depolanmasına ve Teslimine Dair Sözleşme’ye BAT’nin taraf olmasının, mevcut
durumda 4054 sayılı Kanun kapsamında herhangi bir rekabetçi endişe
yaratmayacağı kanaatine varılmıştır.

H.3.3. Strand Investments S.a.r.l (Strand) 880

Strand, özelleştirme amaçları doğrultusunda 4.1.2008 tarihinde Lüksemburg
kanunlarına tabi olarak kurulmuştur. Hisselerinin tamamı Fourth Cinven Fonları’na
aittir. Bu fonlar, 1987 yılında kurulmuş bir özel yatırım fonu olan Cinven Limited
tarafından kontrol edilen, Cinven Capital Management (IV) Limited Partnership ve
Cinven Capital Management (IV) Limited tarafından idare edilmektedir. Cinven
Limited’in hisselerinin tamamı 1995 yılında kurulan Cinven Limited gruba aittir.

Strand’ın hissedarlık yapısına aşağıdaki tabloda yer verilmektedir. Strand yönetim
kurulu üyeleri, Yalın Karadoğan, Danielle Arendt-Michels ve Benedict Herlinvaux’dan 890
oluşmaktadır.

Tablo 15: Strand’ın Ortaklık Yapısı
Hissedar Pay (%)
Fourth Cinven Fund (No.1) 21,6
Fourth Cinven Fund (No.2) 22,6
Fourth Cinven Fund (No.3) 22,4
Fourth Cinven Fund (No.4) 21,4
Fourth Cinven Fund (UBTI) 12
Kaynak: Bildirim Formu

4.1.2008 tarihinde kurulmuş olması sebebiyle Strand’ın herhangi bir ciro bilgisi
mevcut değildir. Diğer yandan, Strand’ın kontrolünü elinde bulunduran Cinven
Limited’in dünya çapında dolayısıyla Türkiye’de ilgili ürün pazarında herhangi bir
faaliyeti yoktur. Dosya mevcudu bilgi ve belgeden, 2006 yılı itibarıyla Cinven
Limited’in dünya çapındaki cirosunun yaklaşık 40.180.496.414 (kırkmilyar 900
yüzseksenmilyon dörtyüzdoksanaltıbin dörtyüzondört) YTL ve Türkiye sınırları
içerisinde gerçekleştirdiği cironun ise yaklaşık 48.871.718 (kırksekizmilyon
sekizyüzyetmişbirbin yediyüzonsekiz) YTL olduğu anlaşılmıştır.

Strand ihaleyi kazanması durumunda %85’i Strand’a, %15’i ise anonim şirketin
yönetiminde yer alacak Türk gerçek kişilere ait olacak bir anonim şirket kuracaktır.
Kurulacak şirketin ortakları arasında yer alması ve şirkette yönetici olarak görev
yapması kesin olan Türk gerçek kişiler Kürşat Koçdağ ve Murat Bakırcı’dır. Dosya
mevcudu bilgi ve belgeden Kürşat Koçdağ’ın PMI’ın eski Ortadoğu Bölge Yöneticisi,
Murat Bakırcı’nın ise JTI’ın eski İran Genel Müdürü olduğu anlaşılmıştır. 910

08-26/284-92
22
Strand’ın ilgili ürün pazarında faaliyetinin bulunmaması nedeniyle, TEKEL Sigara’nın
Strand tarafından devralınması pazara yeni giriş niteliğinde bir işlem olacak,
dolayısıyla ilgili pazarda bir yoğunlaşma doğurmayacaktır. Bu itibarla, böyle bir işlem
sonucu pazarda rekabetçi bir endişe de gündeme gelmeyecektir. İhale kapsamında
yer alan ve yukarıda BAT için değerlendirmesi yapılan yan sözleşmelere Strand’ın
taraf olması durumunda da, pazardaki rekabetin kısıtlanmayacağı sonucuna
ulaşılmıştır.

I. SONUÇ 920

Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre,

1- Tütün, Tütün Mamulleri Tuz ve Alkol İşletmeleri A.Ş.’nin bağlı ortaklığı olan
Sigara Sanayi İşletmeleri A.Ş.’ye ait tütün mamulleri üretim işiyle ilgili
varlıkların British American Tobacco Tütün Mamulleri San. ve Tic. A.Ş. ve
Strand Investment S.a.r.l. teşebbüslerinden herhangi biri tarafından bir bütün
halinde satış ve mülkiyetin gayri ayni hak (intifa) tesisi yöntemiyle
özelleştirilmesi yoluyla devralınması işleminin, 4054 sayılı “Rekabetin
Korunması Hakkında Kanun”un 7. maddesi ve 1998/4 sayılı “Özelleştirme 930
Yoluyla Devralmaların Hukuki Geçerlilik Kazanabilmesi için Rekabet
Kurumuna Yapılacak Ön Bildirimlerde ve İzin Başvurularında Takip Edilecek
Usul ve Esaslar Hakkında Tebliğ” kapsamında izne tabi olduğuna,

2- Adı geçen teklif sahiplerinin herhangi biri tarafından gerçekleştirilecek
muhtemel devralma işlemi sonucunda, aynı Kanun maddesinde belirtilen
nitelikte hâkim durum yaratılmasının veya mevcut bir hakim durumun
güçlendirilmesinin ve böylece ilgili pazarda rekabetin önemli ölçüde
azaltılmasının söz konusu olmadığına, bu nedenle bildirim konusu işleme izin
verilmesinde sakınca bulunmadığına 940

OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.




Full & Egal Universal Law Academy