Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2008-3-53 (İlk İnceleme)
Karar Sayısı : 08-30/371-121
Karar Tarihi : 24.4.2008
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
10
Başkan : Prof.Dr.Nurettin KALDIRIMCI
Üyeler : Tuncay SONGÖR, M. Sıraç ASLAN, Süreyya ÇAKIN, Mehmet
Akif ERSİN, Dr. Mustafa ATEŞ, İsmail Hakkı KARAKELLE
B. RAPORTÖRLER: Ali İhsan ÇAĞLAYAN, Ali Fuat KOÇ
C. ŞİKAYET
EDEN : Halil ŞİMŞEK
İ.D.T.M. A-1 Blok Kat:14 No:436 Yeşilköy İstanbul
20
İhbar
D. HAKKINDA İNCELEME YAPILANLAR:
Tarımsal Merkez Süt Üreticileri Birliği
Kızılırmak Sk. No 6/11 Kat : 5 Bakanlıklar Ankara
Türkiye Hayvancılık Kooperatifleri Merkez Birliği (Hay-Koop)
Necatibey Caddesi 96/7 06570 Bakanlıklar Ankara
Türkiye Damızlık Sığır Yetiştiricileri Merkez Birliği 30
Konur 2 Sokak No: 71/6 Bakanlıklar Ankara
S.S. Köy Kalkınma ve Diğer Tarımsal Amaçlı Kooperatif
Birlikleri Merkez Birliği (Köy –Koop)
Paris Caddesi No: 24/1 Kavaklıdere Ankara
E. DOSYA KONUSU: Tarımsal Merkez Süt Üreticileri Birliği, Türkiye Hayvancılık
Kooperatifleri Merkez Birliği, Türkiye Damızlık Sığır Yetiştiricileri Merkez Birliği,
S.S. Köy Kalkınma ve Diğer Tarımsal Amaçlı Kooperatif Birlikleri Merkez
Birliği’nin süt üretim tesislerine satılacak ürünlerin belli bir fiyatın altında satış 40
yapılmaması konusunda aralarında ittifak oluşturdukları iddiası.
F. İDDİALARIN ÖZETİ: Halil Şimşek imzalı başvuruda; Süt Üreticileri Birliği, Hay
Koop Birliği, Damızlık Sığır Yetiştiricileri Birliği ve Köy Koop Gn. Merkezi’nin, süt
üretim tesislerine satış yapılacak ürünlerin, ortaklaşa belirledikleri fiyatın altında bir
fiyattan satmamalarına dair aralarında ittifak oluşturdukları, konunun gazetelerden
öğrenildiği ifade edilerek gereğinin yapılması talep edilmektedir. Konuya ilişkin olarak
hemen hemen birbirinin aynı olan adresleri yazılmamış, iki adet ihbarda ise, aynı
kuruluşların süt fiyatının düşmesini engellemek için anlaşma yaptıkları iddia
edilmektedir. 50
08-30/371-121
2
G. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 17.3.2008 tarih ve 1635 sayı ve 9.4.2008
tarih ve 2202 sayı ile intikal eden başvurular üzerine, 4054 sayılı Rekabetin
Korunması Hakkında Kanun’un 4. maddesi uyarınca yapılan inceleme sonucu
düzenlenen 17.4.2008 tarih ve 2008-3-53/İİ-08-AİÇ sayılı İlk İnceleme Raporu
18.4.2008 tarih, REK.0.07.00.00-110/58 sayılı Başkanlık Önergesi ile 08-30 sayılı
Kurul toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır.
H. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili raporda; şikâyet başvurusuna ilişkin olarak
4054 sayılı Kanun kapsamında herhangi bir işlem yapılmasına gerek olmadığı,
şikâyetin reddedilmesi gerektiği sonuç ve kanaatine ulaşıldığı ifade edilmektedir. 60
I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
Dosya mevcudu bilgi ve belgelerden, aynı konudaki üç başvurunun da iddialarını
gazete haberlerine dayandırdığı, adresi olan ilk başvuru sahibinden sözlü ve yazılı
olarak iddiaları destekleyecek bilgi ve belge talep edildiği anlaşılmıştır.
I.1. Taraflar
I.1.1. Tarımsal Merkez Süt Üreticileri Birliği 70
5200 sayılı Tarımsal Üretici Birlikleri Kanunu’na göre kurulan Birlik’in amacı:
Süt üretimini talebe göre planlamak,
Ürün kalitesini iyileştirmek,
Pazara geçerli norm ve standartlara uygun ürün sevk etmek ve
Ürünlerin ulusal ve uluslar arası ölçekte pazarlama gücünü arttırıcı tedbirler
almak
olarak sıralanmaktadır. Birlik’e bağlı il/ilçe düzeyinde 98 adet “süt üreticileri birliği”
faaliyet göstermektedir.
80
I.1.2. S.S. Türkiye Hayvancılık Kooperatifleri Merkez Birliği (Hay-Koop)
Hay-Koop, 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu kapsamında hayvancılık konusunda
üretim, ıslah ve pazarlama konularında kurulan birliklerin oluşturduğu merkez birliktir.
Hay-Koop’un başlıca amacı;
Ortak birliklerini ve bunlara bağlı kooperatifleri ortaklarının küçük ve büyük baş
ile kanatlı arı, hayvan ve bunlara ait ürünlerin üretimi, işlenmesi, pazarlanması
ve verimlerinin artırılması için araştırma çalışması yapmak ve
Hayvansal üretimin ekonomik olması sektörün rekabet gücünü artırmak için bu
hususlarda ilgili faaliyetleri ve soy kütüğü kayıtlarının tutulması ile 90
damızlıkların sağlıklı ve hijyenik koşullarda yetiştirilmesi ve hastalıklardan arî
bir şekilde üreticilere intikalini ve korunmasını Bölge Birlikleri aracılığı ile
sağlamaktır.
Hay-Koop’a üye 29 Bölge “Hayvancılık Kooperatifleri Birliği” bulunmaktadır. Her bir
bölge hayvancılık kooperatifleri birliğine de üye onlarca kooperatif vardır. Örneğin
Çanakkale Bölgesi Hayvancılık Kooperatifleri Birliği’ne üye kooperatif sayısı 21 iken,
Diyarbakır, Batman, Mardin, Şırnak, Siirt illerini kapsayan Diyarbakır Bölgesi
Hayvancılık Kooperatifleri Birliği’nin üye sayısı 148’dir.
100
08-30/371-121
3
I.1.3. Türkiye Damızlık Sığır Yetiştiricileri Merkez Birliği
4631 sayılı Hayvan Islahı Kanunu çerçevesinde 19.12.2001 tarih ve 24615 sayılı
Resmi Gazete'de yayınlanan "Islah Amaçlı Yetiştirici Birliklerinin Kurulması ve
Hizmetleri Hakkındaki Yönetmelik”e göre kurulan Birlik’in amacı en az masrafla en
yüksek verimi verebilecek süt sığırı yetiştirerek ülke ekonomisine ve yetiştiricilerin
ekonomik çıkarlarına katkıda bulunmaktır. Merkez Birliğe bağlı 73 adet il bazında
teşkilatlanmış “Damızlık Sığır Yetiştiricileri Birliği” bulunmaktadır.
I.1.4. S.S. Köy Kalkınma ve Diğer Tarımsal Amaçlı Kooperatif Birlikleri Merkez 110
Birliği (Köy -Koop)
1163 sayılı Kooperatifler Kanunu’na göre kurulan Köy-Koop’un amacı, kendisine üye
olan kooperatif ve birliklerin ortak amaçlarını gerçekleştirmek ve menfaatlerini
korumak için yurt içi ve dışı ekonomik çalışmalarda bulunmak, kooperatif
çalışmalarını koordine etmek, dış ülkelerle kooperatif ilişkilerini incelemek ve
geliştirmek kooperatifleri denetlemek, kooperatif eğitim ve öğretim faaliyetlerinde
bulunmak, kooperatifçiliği geliştirmek olarak ifade edilmektedir. Kendisine bağlı il
düzeyinde örgütlenmiş çeşitli alanlarda faaliyet gösteren 21 adet birlik vardır. Bu
birliklere bağlı birçok kooperatif bulunmaktadır. Örneğin faaliyet alanı orman üretimi, 120
süt toplama ve pazarlama, tarımsal girdi temini olan Kastamonu Köy-Koop’a bağlı
303 kooperatif vardır.
I.2. Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme
I.2.1. Yapılan Tespitler
I.2.1.1. İddiaya Konu Haber ve Belgeler
Şikayetçi tarafından gönderilen belgelerdeki 21.2.2008 tarihli ilk haber “Edirne'de süt 130
üreticileri ile sanayiciler bir araya gelerek sütün Şubat ve Mart ayı fiyatlarını belirledi”
başlıklı haberdir. Söz konusu internet haberinde Şubat ayında süt ihalelerinde düşen
fiyat üzerine Köy Koop Merkez Birliği'nin girişimi ile süt sanayicileri ile yapılan toplantı
sonucunda fiyatın 3 Ykrş artırılarak 63 Ykrş’a çıkarılmasının kararlaştırıldığı, Nisan
ayı süt fiyatı belirleme ihalesi için de fiyatların düşmemesi için Köy Koop Edirne
Birliği, Köy Koop Merkez Birliği ve süt sanayicilerinin ortak çalışma yürüteceği
belirtilmektedir.
“1 litre süt 60 kuruş, 1 lt kola 1.4 YTL” başlıklı 8.2.2008 tarihli İzmir Damızlık Sığır
Yetiştiricileri Birliği Yönetim Kurulu Başkanı Erkin’e dayandırılan ikinci haberde süt 140
sanayicilerinin ortada bir neden yokken, çiğ süt alım fiyatını 66 YKrş'den 60 YKrş'ye
düşürdüğü, bu duruma üreticinin korunması açısından devletin müdahil olması
gerektiği belirtilmektedir.
“Süt fiyatı son 2 ayda 11 YKrş düştü, üretici tepkili” başlıklı 4.4.2008 tarihli Dünya
gazetesi haberine göre Şubat ve Mart aylarında yapılan üç ihalede süt fiyatının
toplam 9.6 YKrş düşürüldüğü, Çanakkale'de yapılan ihalede de 5 YKrş aşağı çekildiği
belirtilerek, Türkiye Damızlık Sığır Yetiştiricileri Merkez Birliği Başkanı Halil
Tokoğlu’nun bir kilogram yem fiyatının 65 YKrş olduğu ortamda son indirimden sonra
üreticiye bir litre süt için 53 YKrş verildiğini ifade ettiği belirtilmektedir. Haberde ayrıca 150
08-30/371-121
4
Tokoğlu’na atfen sorunun büyük ölçüde üreticiyi koruyan bir kuruluşun
olmamasından kaynaklandığı, sektörün koruyucu şemsiyesi olan Süt Enstitüsü
Kurumu elden çıkarıldıktan sonra sektörün 8 sanayiciye teslim edildiği, onların da
doğal olarak serbest piyasa koşullarına göre hareket ettikleri ifade edilmektedir.
Gönderilen son belge altında “Süt Üreticileri Birliği”, “Hay-Koop Birliği”, “Damızlık
Sığır Yetiştiricileri Birliği” ve “Köy. Koop Genel Merkezi” isimleri olan imzasız faks
metnidir. Faks metnine göre;
Aralık 2007’de sanayici firmalarla toplantı yapılarak 1.1.2008 tarihi itibarıyla 160
birlik olarak alınan kararla süt birim fiyatının 66 Ykrş olarak belirlendiği,
Söz konusu fiyatın 31.3.2008 tarihine kadar geçerli olmak üzere her üç aylık
süre itibarıyla piyasa koşullarına göre üreticileri mağdur bırakmamak koşulu ile
değişikliğe uğradığı,
Birlik olarak sanayici firmalar ile dengeli pazar fiyatları oluşumuna katkı
sağlanmaya çalışıldığı,
Ancak son günlerde süt sanayi firmalarının süt birim fiyatlarını 60 Ykrş’a
çekmeye çalıştıkları,
Piyasada serbest rekabetin etik kurallar çerçevesinde yapılması gerektiği,
Sanayicilerle birlikte belirlenen fiyatın mart ayı toplantısına kadar geçerli 170
olduğu, sanayicilerin fiyatı geri çekme çabalarından vazgeçeceklerinin
beklendiği,
Üreticilerin bu yönde bilgilendirilmesi gerektiği,
ifade edilmektedir.
I.2.2. Hukuki Değerlendirme
4054 sayılı Kanun’da, tarım ve hayvancılık ürünlerine yönelik olarak herhangi bir
istisna ya da muafiyet hükmü öngörülmemiştir. Dolayısıyla diğer sektörlerde olduğu
gibi rekabeti kısıtlayıcı etkisi veya amacı tespit edilen tarım ve hayvancılık 180
sektöründeki teşebbüsler arasında yapılan rekabeti kısıtlayıcı nitelikteki anlaşmalar,
teşebbüslerin eylemleri ve oluşturdukları birliklerin bu nevi kararları Kanun’da
öngörülen yaptırımlara tabidir.
Diğer yandan tarım ve hayvancılık sektörü tüm dünyada olduğu gibi Türkiye’de de
yoğun kamusal düzenlemelere tabiidir. Özellikle AB ve ABD’de süt üreticisinin
pazardaki alıcılar karsısındaki konumunun güçsüzlüğünün giderilmesine yönelik
tedbirler alınmıştır. Bu bağlamda Türkiye’de AB’de olduğu gibi tam anlamıyla regüle
edilen bir süt piyasa düzeni bulunmamaktadır. Öncelikle envanterin ortaya
çıkarılması amacıyla örgütlü süt üreticileri desteklenme teşvikiyle kayıt altına 190
alınmaya çalışılmaktadır. Örgütlü üretici 4631 sayılı Kanun’a göre kurulmuş Damızlık
Sığır Yetiştirici Birlikleri, 5200 sayılı Kanun’a göre kurulmuş süt üretici birlikleri ve
1163 sayılı Kanun’a göre kurulmuş Hayvancılık Kooperatifleri Merkez Birliği
üyeleridir. Herhangi bir birliğe üye olan üretici, üye olmayan üreticiye göre devlet
tarafından daha fazla desteklenmektedir. Ayrıca sektörün sorunlarını çözmesi
beklenen bağımsız Ulusal Süt Konseyi’nin kurulma çalışmaları henüz
tamamlanmamıştır. Geçiş dönemi yaşayan sektörün giderek artan oranda kamusal
düzenlemelere tabii olacağı anlaşılmaktadır.
08-30/371-121
5
Şikâyete konu olan husus özetle yukarıda taraflar kısmında yer verilen merkezi 200
üretici birliklerinin bir araya gelerek süt fiyatının düşmemesi yönünde anlaşma
yaptıklarıdır. Buna ilişkin sunulan belgelerde:
1. Çiğ süt alım fiyatının 66 Ykrş’tan 60 Ykrş’a sanayiciler tarafından düşürüldüğü,
üreticinin korunması açısından devletin müdahale etmesi gerektiği (8.2.2008
tarihli haber),
2. Edirne’de süt üreticileri ile sanayicilerin bir araya gelerek Şubat ve Mart ayı süt
ihaleleri için taban fiyatları belirledikleri (21.2.2008 tarihli haber),
3. Şubat ve Mart aylarında yapılan süt ihalelerinde fiyatların düştüğü, sorunun
büyük ölçüde üreticiyi koruyan bir kuruluşun olmamasından kaynakladığı, 210
sektörün 8 sanayicinin elinde olduğu onların da doğal olarak serbest piyasa
koşullarına göre hareket ettikleri (4.4.2008 tarihli haber),
4. Süt sektörüyle alakalı 4 merkezi kuruluş ve sanayicilerin bir araya gelerek üç
aylık ihale taban fiyatlarını belirledikleri, ancak sanayicilerin buna uymayarak
son günlerde fiyatı düşürdükleri, piyasada serbest rekabetin etik kurallar
çerçevesinde yapılması gerektiği (Şubat 2008 tarihli olduğu sanılan imzasız
faks metni),
ifade edilmektedir.
Belgelerden görüldüğü üzere birinci ve üçüncü belgede başvuruya konu iddianın 220
aksine süt fiyatlarının düştüğünden şikâyet edilmektedir. İkinci ve dördüncü belgede
ise üreticiler ve sanayicilerin bir araya gelerek süt ihaleleri için taban fiyat
belirledikleri, ancak sanayicilerin buna uymadığı için süt fiyatının düştüğü iddia
edilmektedir. Üçüncü ve dördüncü belgede ise sorunun büyük ölçüde üreticiyi
koruyan bir kuruluşun olmamasından kaynaklandığı, sanayicilerin doğal olarak
piyasa koşullarına göre hareket ettikleri ifade edilmektedir.
Tarım ve hayvancılık sektöründe üreticinin sanayici karşısındaki dağınıklığı yüzünden
pazarlık gücünün olmayışı genel bir sorun olarak göze çarpmaktadır. Süt sektörüyle
ilgili dört merkezi kuruluşun ise sanayicilerin karşısında üretici tarafını temsil ederek 230
pazarlık gücünü oluşturdukları görülmektedir. Üretici ve sanayici tarafının bir araya
gelerek piyasa koşullarına göre fiyat belirlemeleri, koşulların değişmesiyle birlikte
fiyatların değişmesi piyasada rekabetin kısıtlanmadığına işaret etmektedir. 2006
yılında Konya, Isparta ve ilçelerinde süt piyasasında faaliyet gösteren bazı
teşebbüslerin bir araya gelerek bölge paylaşımı ve fiyat belirleme iddialarına ilişkin
olarak 26.7.2006 tarih, 06-56/714-204 sayılı Kurul Kararında, Türkiye’de çiğ süt
pazarındaki problemin, çiğ süt alım pazarındaki rekabetin azlığı veya çokluğu
olmadığı, asıl sorunun, üretilen çiğ sütün kalitesinin olması gereken standartların çok
altında olduğuna dikkat çekilmiş, çiğ süt kalitesini artırabilmek için toplayıcılar veya
müstahsiller arasındaki rekabetin sınırlandırılmasının kaçınılmaz olduğuna vurgu 240
yapılmış, söz konusu dosya bakımından sanayicilerin köy bazında bölge paylaşması
muafiyet kapsamında değerlendirilmiştir. Dosya konusu şikâyetin sektörde
uygulamaya konulan kamusal düzenlemeler neticesinde, pazardaki dengelerin
değişmeye başlamasından ve üreticilerin birlikler altında birleşerek, pazarda güç
kazanmasından kaynaklandığı kanaatine varılmıştır.
J. SONUÇ
Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre,
08-30/371-121
6
250
Dosya konusu şikayet ile ilgili olarak 4054 sayılı Kanun çerçevesinde herhangi bir
işlem yapılmasına gerek olmadığına ve şikayetin reddine OYBİRLİĞİ ile karar
verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy