Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2008-4-65 (Önaraştırma)
Karar Sayısı : 08-37/501-181
Karar Tarihi : 5.6.2008
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI
Üyeler : M. Sıraç ASLAN, Süreyya ÇAKIN, Mehmet Akif ERSİN, 10
Dr. Mustafa ATEŞ, İsmail Hakkı KARAKELLE
B. RAPORTÖRLER : M. Okan ALPAY, Muhammed GÜNDOĞDU
C. BAŞVURUDA
BULUNAN : Ünsal ÜSTÜNSOY
Bahçelievler Mh. Mimar Sinan Sk. Aydoğan Sitesi Aylanç
Apt. B-Giriş D:3 Serdivan/Adapazarı
D. HAKKINDA ÖNARAŞTIRMA 20
YAPILANLAR : - Menteşoğlu Turizm Seyahat ve Motorlu Araç Ticaret Ltd.
Şti. (Yeni Özemniyet Seyahat, VİB Özbartın Seyahat)
Yeni Otobüs Terminali Bartın
- Bartın Star As 74 Turizm Seyahat Gıda Orman Ürünleri
Sanayi Ticaret Ltd. Şti.
Yeni Otobüs Terminali Bartın
- Cide Aslan Metro Turizm Seyahat ve Ticaret Ltd. Şti.
Karabaş Mh. Mahkeme Altı Sk. No:44 Fatih/İstanbul
E. DOSYA KONUSU : Bartın ili merkezli yolcu taşımacılığı yapan otobüs 30
firmalarının ortak hareket ederek bilet fiyatlarını belirledikleri ve bu
durumun 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’a aykırılık teşkil
ettiği iddiası.
F. İDDİALARIN ÖZETİ: Şikâyet dilekçesinde, Bartın ili merkezli yolcu taşımacılığı
yapan otobüs firmalarının (Yeni Özemniyet Seyahat, VİB Özbartın Seyahat, As
74 Turizm, Metro Turizm) ortak hareket ederek bilet fiyatlarını belirledikleri iddia
edilerek, Bartın-Adapazarı arası bilet fiyatları söz konusu iddiaya örnek olarak
verilmektedir. Dilekçede, Bartın-Adapazarı arası bilet fiyatlarının otobüs firmaları
tarafından 35 YTL. olarak belirlendiği, hiçbir firma tarafından indirim yapılmadığı 40
ve bu fiyatın çok yüksek olduğu belirtilmekte ve uygulamanın 4054 sayılı Kanun’a
aykırılık teşkil ettiği ifade edilerek, gereğinin yapılması talep edilmektedir.
08-37/501-181
2
G. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 7.3.2008 tarih, 1401 sayı ile giren
başvuru üzerine hazırlanan 11.4.2008 tarih, 2008-4-65/İİ-08-MG sayılı İlk
İnceleme Raporu, 17.4.2008 tarih, 08-29 sayılı Kurul toplantısında görüşülmüş ve
4054 sayılı Kanun’un 4. ve 6. maddelerinin ihlaline ilişkin bir soruşturma
açılmasına gerek olup olmadığının belirlenmesi amacıyla, Kanun'un 40/1.
maddesi uyarınca önaraştırma yapılmasına 08-29/-345-M sayı ile karar
verilmiştir. 50
İlgili karar uyarınca düzenlenen 28.5.2008 tarih, 2008-4-65/ÖA-08-MOA sayılı
Önaraştırma Raporu 30.5.2008 tarih, REK.0.08.00.00-110/139 sayılı Başkanlık
Önergesi ile 08-37 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır.
H. RAPORTÖR GÖRÜŞÜ: İlgili Rapor’da; şikâyet konusu iddiayı destekler
nitelikte yeterli kanıt bulunmadığından hakkında önaraştırma yapılan teşebbüsler
hakkında 4054 sayılı Kanun’un 41. maddesi uyarınca soruşturma açılmasına
gerek olmadığı, görüşüne yer verilmiştir.
I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME 60
I.1. İlgili Pazar
I.1.1. İlgili Ürün Pazarı
İlgili ürün pazarı, haklarında önaraştırma yürütülen tarafların faaliyetleri dikkate
alınarak “Bartın ili merkezli karayolu ile yolcu taşımacılığı pazarı” olarak
belirlenmiştir.
I.1.2. İlgili Coğrafi Pazar
Önaraştırmaya konu şehirlerarası yolcu taşıma şirketlerinin, faaliyetlerini Bartın İli
merkezli olarak gerçekleştirdikleri göz önüne alınarak, coğrafi pazar “Bartın İli”
olarak tespit edilmiştir.
70
I.2. Yapılan Tespitler ve Deliller
I.2.1. İlgili Pazar Hakkında Bilgi
İlgili ürün pazarındaki faaliyetler Bartın ili Şehirlerarası Otobüs Terminali’nde
gerçekleştirilmektedir. Bartın Belediyesi Terminal İşletmesi Terminal Sorumlusu
Yusuf VARNALI’dan edinilen bilgilerden Bartın Şehirlerarası Otobüs
Terminali’nde 4 adet otobüs firmasının faaliyet gösterdiği anlaşılmıştır: Yeni
Özemniyet Seyahat (Menteşoğlu Turizm Seyahat ve Motorlu Araç Ticaret Ltd.
Şti.), VİB Özbartın seyahat (Menteşoğlu Turizm Seyahat ve Motorlu Araç Ticaret
Ltd. Şti.), Bartın Star As 74 Turizm Seyahat Gıda Orman Ürünleri Sanayi Ticaret
Ltd. Şti. (As 74 Turizm) ve Cide Aslan Metro Turizm Seyahat ve Ticaret Ltd. Şti. 80
(Metro Turizm).
I.2.2. Şikâyet Konusuna İlişkin Tespitler
Önaraştırma aşamasında Raportörlerce yapılan yerinde incelemelerde edinilen
bilgi ve belgelere aşağıda yer verilmiştir:
08-37/501-181
3
1. Bartın Şehirlerarası Otobüs Terminali yetkilisi konuya ilişkin olarak, ilgili
pazarda faaliyet gösteren firmalar arasında bir fiyat anlaşması yapıldığına ilişkin
bilgisi bulunmadığını; firmaların kendi kararlarıyla aldıkları ve Ulaştırma
Bakanlığına onaylattıkları fiyatları uyguladıklarını hatta bu fiyatlarında altına
indiklerini; firmalar arasında bir anlaşma yapılsa -aynı anda neredeyse her firma
sefer düzenlediği için- fiyattan önce sefer saatlerinin düzenleyeceğini 90
düşündüğünü; oysa böyle bir durumun da söz konusu olmadığını; geçmiş yıllarda
yürütülen bir soruşturma sonucunda bu konuda ceza alındığı için böyle bir
anlaşmaya kalkışılacağını sanmadığını belirtmiştir.
2. Yeni Özemniyet Seyahat ve VİB Özbartın Seyahat firmaları vekili, yapılan
görüşmede; yolcu taşıma fiyatlarını firmalarının tek başına tespit ederek,
Ulaştırma Bakanlığı, Bolu Ulaştırma Bölge Müdürlüğüne onay için sunduğunu;
2008 yılı için ilgili idarenin onaylamış olduğu bedelin Bartın-Ankara için 28 YTL.,
Bartın-İstanbul için 40 YTL. ve Bartın-Adapazarı için 35 YTL. olduğunu;
firmalarının onaylanan tavan fiyatın altında fiyat uyguladığını; bilet bedelinin
yaklaşık son iki senedir Bartın-Ankara güzergahı için 25 YTL, Bartın-İstanbul için 100
ise 35 YTL düzeyinde olduğunu; doluluk oranı çok düşük seviyelerde
bulunduğundan, maliyetine çalıştıklarını; otobüsleriin bayram ve okul tatili gibi
yoğun talep dönemleri dışında, ortalama olarak yaklaşık 15 kişi ile hareket
ettiğini; bunun sebebinin terminalde faaliyet gösteren firmaların çok sayıda sefer
düzenlemeleri olduğunu ifade etmiştir.
3. Metro Turizm vekili konuya ilişkin olarak, faaliyete geçtikleri Aralık 2007’de
pazarda Bartın-İstanbul güzergahı için uygulanan fiyatın 35 YTL. düzeyinde
olduğunu; firmalarının da Ulaştırma Bakanlığı, İstanbul Ulaştırma Bölge
Müdürlüğü’nün onayı ile tavan fiyat olarak, bu güzergah için 35 YTL., Bartın-
Ankara için 30 YTL. uygulamaya başladıklarını; halen, Bartın-İstanbul hattında 35 110
YTL., Bartın-Ankara hattında 25 YTL. bedelle bilet satışı yaptıklarını, internet
üzerinden alınan biletler de %10 indirim uyguladıklarını; ayrıca, aile, çocuk,
özürlü ve Metro kart indirimlerinin bulunduğunu; fiyatları bağımsız olarak
kendilerinin tespit ettiğini söylemiştir.
4. Raportörlerin görüştüğü As 74 Turizm yetilisi, yolcu taşıma fiyatlarını,
maliyetlerini dikkate alarak Ulaştırma Bakanlığı, Bolu Ulaştırma Bölge
Müdürlüğünün onayı ile uyguladıklarını; 2007 yılı için onaylanan ve 2008’de de
geçerli olan fiyatlarının Bartın-İstanbul için 40 YTL., Bartın-Ankara için 26 YTL.
olduğunu; halen Bartın-İstanbul için 35 YTL., Bartın-Ankara için 25 YTL. taşıma
ücreti aldıklarını; bu fiyat seviyelerinde maliyetine çalıştıklarını; örneğin, bir 120
otobüsün Bartın-İstanbul gidiş dönüş maliyetinin yaklaşık 1300 YTL., doluluk
oranının ise en fazla 20 kişi olduğunu, dolayısıyla, maliyetine çalıştıklarını; Bartın-
İstanbul hattı için olması gereken bedelin 45 YTL. olduğunu ifade etmiştir.
5. Ulaştırma Bakanlığı’nın yayınladığı Karayolu ile Şehirlerarası Yolcu
Taşımacılığı Alanında Uygulanacak Taban Ücret Tarifesi Hakkında Tebliğ’de,
uygulanacak olan taban ücret tarifesi aşağıdaki gibi belirlenmiştir:
08-37/501-181
4
YOL MESAFESİ
(KM)
TARİFE
(YTL)
YOL MESAFESİ
(KM)
TARİFE
(YTL)
101-115 8,25 781-850 32,50
116-140 8,75 851-950 34,00
141-165 9,50 951-1050 36,00
166-190 10,25 1051-1150 37,75
191-225 11,75 1151-1250 39,75
226-275 13,50 1251-1350 41,75
276-335 16,25 1351-1450 43,75
336-410 19,00 1451-1550 45,50
411-485 21,25 1551-1675 48,50
486-560 24,25 1676-1800 50,50
561-640 26,25 1801-1950 53,25
641-720 28,25 1951 ve üstü 56,25
721-780 30,50
6. Yerinde incelemeler sırasında, Raportörlerce, şikâyet edilen otobüs
firmalarından As 74 Turizm’in başvuruya konu Bartın-Adapazarı hattında faaliyet
göstermediği belirlenmiştir. 130
7. Dosya mevcudu bilgilerden, teşebbüslerin değişik güzergâhlara ait bilet
fiyatlarının aşağıdaki gibi olduğu alınan örnekler aracılığıyla tespit edilmiştir:
Firma Güzergâh Fiyat (YTL)
Metro Turizm İzmir 50-55
Firma Güzergâh Fiyat (YTL)
Metro Turizm İstanbul 30-35
As 74 Turizm İstanbul 35
VİB Özbartın Seyahat İstanbul 35
Yeni Özemniyet Seyahat İstanbul 35
Firma Güzergâh Fiyat (YTL)
Metro Turizm Ankara 25
As 74 Turizm Ankara 25
Yeni Özemniyet Seyahat Ankara 25
Adapazarı güzergahında da aynı fiyatlar uygulanmaktadır.
08-37/501-181
5
8. Yerinde inceleme sırasında Terminal yetkilisinden Bartın terminalinde faaliyet
gösteren firmaların değişik güzergahlara ait hareket saatlerini gösterir Ulaştırma
Bakanlığı onaylı belge elde edilmiştir (Yeni Özemniyet Seyahat ve As 74 Turizm
Ulaştırma Bakanlığı’ndan izin almalarına rağmen ekonomik olmadığı
gerekçesiyle İzmir hattında faaliyet göstermemektedir): 140
Firma Güzergâh Hareket Saati
Ankara 07:30
İstanbul 08:30
Ankara 09:00
İstanbul 10:00
Ankara 10:30
Bursa 10:30
Ankara 12:00
İstanbul 12:00
Ankara 13:30
Ankara 14:30
İstanbul 15:00
Antalya 16:30
İzmir 17:00
Ankara 17:30
İstanbul 18:30
İstanbul 23:30
Ankara 01:00
Yeni Özemniyet Seyahat
Ankara 05:00
Firma Güzergâh Hareket Saati
İstanbul 07:00
İstanbul 10:00
İstanbul 11:30
İstanbul 23:30
VİB Özbartın Seyahat
Ankara 01:00
Firma Güzergâh Hareket Saati
As 74 Turizm İstanbul 08:00
08-37/501-181
6
Ankara 08:30
İstanbul 10:00
Ankara 10:00
İstanbul 12:00
Ankara 12:00
Ankara 14:00
İstanbul 15:00
İzmir 17:00
Ankara 17:30
Ankara 19:00
İstanbul 23:30
Ankara 01:00
Ankara 05:00
Firma Güzergâh Hareket Saati
İstanbul 10:00
İstanbul 12:00
İstanbul 15:00
İzmir 18:00
İstanbul 23:30
Metro Turizm
Ankara 01:00
J. GEREKÇE ve HUKUKİ DAYANAK
Şikâyetin konusunu, Bartın merkezli yolcu taşımacılığı yapan otobüs firmalarının,
yolcu taşıma fiyatlarını birlikte belirlemek suretiyle, rekabeti ortadan kaldırdıkları
iddiası oluşturmaktadır. Bu çerçevede, önaraştırma sürecinde edinilen bilgi ve
belgeler 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesinin “Belirli bir mal veya hizmet
piyasasından doğrudan veya dolaylı olarak rekabeti engelleme, bozma ya da 150
kısıtlama amacını taşıyan veya bu etkiyi doğuran yahut doğurabilecek nitelikte
olan teşebbüsler arası anlaşmalar, uyumlu eylemler ve teşebbüs birliklerinin bu
tür karar ve eylemleri hukuka aykırı ve yasaktır” şeklindeki birinci fıkrası ve
özelikle de anılan maddenin “Mal veya hizmetlerin alım ya da satım fiyatının,
fiyatı oluşturan maliyet, kar gibi unsurlar ile her türlü alım yahut satım şartlarının
tespit edilmesi” şeklindeki (a) bendi çerçevesinde değerlendirilmiştir.
Esasen, Bartın Şehirlerarası Otobüs Terminali’nde yazıhanesi bulunan seyahat
firmalarında yapılan yerinde inceleme esnasında bilet fiyatlarının belirlenmesine
yönelik bir anlaşmaya ilişkin tespite ulaşılmamıştır. Terminal yetkilisinin ifadesi
08-37/501-181
7
de, haklarında inceleme yapılan teşebbüslerin aralarında anlaşma yapmadıkları 160
yönündedir. Belirtilmesi gereken diğer bir husus da başvuru sahibi bireysel
tüketicilerin şikâyet yazıları ekinde şikâyet konusuna ilişkin herhangi bir belge
bulunmamasıdır.
Dosya mevcudu bilgilerden anlaşıldığı üzere, otobüs firmalarının Ulaştırma
Bakanlığınca onaylanan bilet ücretleri tavanı ile otobüs bileti örneklerinde yer
alan bilet fiyatları uyuşmamaktadır. Örneğin; As 74 Turizm’in Bartın-İstanbul
hattında onaylatılan tarifeye göre tavan fiyatı 40 YTL. iken, bu hat için uygulanan
fiyatın 35 YTL. olduğu görülmektedir.
Raporda incelenmesi gereken önemli bir husus, şikâyet edilen hatta uygulanan
bilet ücretlerinin yüksek olup olmadığıdır. Ulaştırma Bakanlığı taban ücret 170
tarifesinde yer alan Bartın-Adapazarı arası mesafe için fiyat 13,50 YTL. Iken, 30
veya 35 YTL. bilet ücreti uygulanması ilk bakışta yüksek bir ücret olarak
görülebilir. Ancak teşebbüslerin maliyetleri göz önüne alındığında bu ücret
karşılaştırması tek başına yanıltıcı olacaktır. Örneğin yaklaşık 300 km olan
Bartın-Adapazarı hattında sefer yapan bir otobüsün sadece akaryakıt maliyeti
yaklaşık 300 YTL.’dir. Buna personel, ikram, terminal giriş-çıkış ücretleri gibi
başka maliyet kalemlerinin eklenmesi halinde maliyet düzeyi oldukça
yükselmektedir. Bu durumda örnek olarak alınan hatta faaliyet gösteren bir
teşebbüsün kârlı bir faaliyet göstermesi için önünde iki seçeneği bulunmaktadır.
Birincisi bilet fiyatlarını belirli bir seviyenin altına düşürmemek, ikincisi ise doluluk 180
oranını belirli bir seviyenin altına düşürmemek. Bu noktada Bartın merkezli
taşıma seferlerindeki doluluk oranları kritik önem taşımaktadır. Bartın gibi çok
küçük ölçekli bir şehirde faaliyet gösteren otobüs firmaları yeterli doluluk
oranlarını, yaz ayları gibi bazı kısa dönemler haricinde
gerçekleştirememektedirler. Dolayısıyla teşebbüslerin önünde bilet ücretlerini
belirli bir seviyenin altına düşürmemekten başka bir seçenek kalmamaktadır.
İncelenmesi gereken diğer bir husus da teşebbüsler arasında bir uyumlu eylemin
olup olmadığıdır. 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesinin ikinci fıkrasında; “Bir
anlaşmanın varlığının ispatlanamadığı durumlarda piyasadaki fiyat
değişmelerinin veya arz ve talep dengesinin ya da teşebbüslerin faaliyet 190
bölgelerinin, rekabetin engellendiği, bozulduğu veya kısıtlandığı piyasalardakine
benzerlik göstermesi, teşebbüslerin uyumlu eylem içinde olduklarına karine teşkil
eder.” hükmü yer almaktadır. Kanun’un anılan maddesinin üçüncü fıkrası ise;
“Ekonomik ve rasyonel gerçeklere dayanmak koşuluyla taraflardan her biri
uyumlu eylemde bulunmadığını ispatlayarak sorumluluktan kurtulabilir.”
şeklindedir.
Karayolu ile şehirlerarası yolcu taşımacılığı pazarının yapısı sebebiyle seyahat
firmaları birbirlerinin uyguladıkları bilet fiyatlarından haberdardır. Özellikle Bartın
gibi oldukça küçük ölçekli illerin otobüs terminallerinin yerleşim yapısı zaten hangi
firmanın hangi hatta ne kadar bilet ücreti belirlediğini diğer tüm firmaların 200
bilmesini olanaklı kılmaktadır. Ayrıca seyahat firmalarının aynı maliyet
kalemlerine (mazot gibi) sahip oldukları göz önünde bulundurulduğunda fiyatların
birbirine yakın olması normal karşılanmalıdır. Yapılan yerinde incelemelerde
edinilen bilgilere göre, şikayet edilen hatta Özemniyet Seyahat, VİB Özbartın
08-37/501-181
8
Seyahat ve Metro Turizm faaliyet göstermektedir. Yukarıda değinildiği üzere
Özemniyet Seyahat ve VİB Özbartın Seyahat aynı gerçek kişiye ait olmaları
nedeniyle tek bir teşebbüs niteliğindedir. Bu durumda şikâyet edilen Bartın-
Adapazarı hattında faaliyet gösteren teşebbüs sayısı ikidir. Söz konusu iki
teşebbüsün şikâyet edilen hatta uyguladıkları ücretler ise paralellik
içermemektedir. Tek bir teşebbüs niteliğinde olan Özemniyet Seyahat ve VİB 210
Özbartın Seyahat’in Bartın-Adapazarı hattı bilet ücretleri 35 YTL. iken aynı hatta
Metro Turizm’in uyguladığı ücret 30-35 YTL. arasında değişkenlik
göstermektedir. Her ne kadar az sayıda teşebbüsün faaliyet gösterdiği bir
pazarda uyumlu eylem yoluyla fiyat rekabetinin ortadan kaldırılabilmesi mümkün
görülse de, yerinde inceleme sırasında elde edilen bilet fiyatlarından
teşebbüslerin, aynı güzergâhta birbirlerinden farklı fiyatlar uyguladıkları dolayısı
ile bir uyumlu eylem içinde olmadıkları anlaşılmaktadır.
Ayrıca, Terminal yetkilisi tarafından da ifade edildiği üzere, doluluk oranlarının
oldukça düşük olduğu şehirlerde fiyat anlaşmaları gerçekleştirmek yerine otobüs
hareket saatlerini yüksek doluluk oranı sağlayacak şekilde düzenlemek 220
teşebbüsler açısından daha anlamlı olacaktır. Yukarıda, “Tespitler” bölümünde
yer verilen hareket çizelgesi ise şikayet edilen teşebbüslerin aynı güzergahta
hizmet veren otobüslerin faaliyetlerini aynı saatte gerçekleştirdiklerini ortaya
koymaktadır. Bu durum ise, şikayet edilen teşebbüsler arasında ilgili pazardaki
rekabeti ortadan kaldırmaya yönelik anlaşmanın veya uyumlu eylemin
bulunmadığı düşüncesini destekler niteliktedir.
K. SONUÇ
Düzenlenen rapora ve dosya kapsamına göre, dosya konusu iddialara ilişkin
olarak 4054 sayılı Kanun’un 41. maddesi uyarınca soruşturma açılmasına gerek 230
olmadığına ve şikayetin reddine OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy