Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2008-4-126
Karar Sayısı : 08-45/626-238
Karar Tarihi : 17.7.2008
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI
Üyeler : Tuncay SONGÖR, M. Sıraç ASLAN, 10
Mehmet Akif ERSİN, İsmail Hakkı KARAKELLE
B. RAPORTÖR : Muhammed GÜNDOĞDU, Recep GÜNDÜZ
C. BAŞVURUDA
BULUNAN : Bilal KOCAMAN
(Adres tespit edilememiştir.)
D. HAKKINDA İLK İNCELEME
YAPILAN : Kütahya Astur Otobüs İşl. ve Tic. Ltd. Şti.
Atatürk Blv. Çinigar No:2-3 Kütahya
E. DOSYA KONUSU: Şehirlerarası yolcu taşımacılığı yapan Kütahya Astur
Otobüs İşl. ve Tic. Ltd. Şti. (Kütahya As Tur) firmasının rakip firmalarla 20
anlaşarak sabit fiyat uygulamak suretiyle 4054 sayılı Kanun’u ihlal ettiği
iddiası.
F. İDDİALARIN ÖZETİ: Şikâyet dilekçesinde, Kütahya ilinde faaliyet gösteren
Kütahya As Turizm firmasının rakip firmalarla anlaşma yapmak suretiyle,
düzenlediği seferlerde sabit fiyat uyguladığı iddia edilmekte ve 30 YTL. fiyat
uygulandığı aktarılan Kütahya-İstanbul hattı bu duruma örnek olarak
gösterilmektedir. Dilekçede ayrıca, söz konusu firmanın eski model taşıtlarla
hizmet verdiği ve hizmet kalitesinin çok düşük olduğu belirtilerek firmanın yeni
firmaların faaliyete geçmesini de fiili olarak engellediği iddia edilmekte ve söz
konusu durumun 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkındaki Kanun’a aykırılık 30
teşkil ettiği gerekçesiyle incelenmesi talep edilmektedir.
G. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 10.6.2008 tarih, 3608 sayı ile giren
başvuru üzerine düzenlenen 9.7.2008 tarih, 2008-4-126/İİ-08-M.G. sayılı İlk
İnceleme Raporu, aynı tarih, REK.0.08.00.00-110/187 sayılı Başkanlık
Önergesi ile 08-45 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır.
08-45/626-238
2
H. RAPORTÖR GÖRÜŞÜ: İlgili Rapor’da, şikâyet konusunu oluşturan iddialarla 40
ilgili olarak, 4054 sayılı Kanun kapsamında herhangi bir işlem yapılmasına
gerek olmadığı görüşüne yer verilmiştir.
I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
I.1. İlgili Pazar
I.1.1. İlgili Ürün Pazarı
Dosya mevcudu bilgiler çerçevesinde, ilgili ürün pazarı "karayolu ile yolcu
taşımacılığı pazarı" olarak belirlenmiştir.
I.1.2. İlgili Coğrafi Pazar
Şikâyet konusu uygulamanın Kütahya merkezli gerçekleşiyor olması nedeniyle,
ilgili coğrafi pazar “Kütahya ili” olarak tespit edilmiştir. 50
I.2. Tespitler ve Değerlendirme
I.2.1. İlgili Mevzuat
Bilindiği üzere 4925 sayılı “Karayolu Taşıma Kanunu” karayolu ile yolcu
taşımacılığını düzenleyen temel yasa metni niteliğindedir. Ayrıca söz konusu
Kanun kapsamında Ulaştırma Bakanlığı tarafından çıkartılan “Karayolu Taşıma
Yönetmeliği” ve “Karayolu İle Şehirlerarası Yolcu Taşımacılığı Alanında
Uygulanacak Taban Ücret Tarifesi Hakkında Tebliğ” de ilgili alana dair
düzenlemeler içermektedir.
4925 sayılı Kanun’un “Kapsam” başlıklı 2. maddesinde; kamuya açık
karayolunda motorlu taşıtlarla yapılan yolcu ve eşya taşımalarının, 60
taşımacıların, taşıma acentelerinin, taşıma işleri komisyoncularının, nakliyat
ambarı ve kargo işletmecilerinin, taşıma işlerinde çalışanlar ile taşımalarda
yararlanılan her türlü taşıt, araç, gereç, yapıların kanun kapsamına girdiği
belirtilmiştir. Söz konusu Kanun’un dosya kapsamındaki şikâyetle ilgili
maddelerine aşağıda yer verilmiştir:
“Yetki Belgesi Alma Zorunluluğu ve Taşıma Hizmeti
Madde 5: “Taşımacılık, acentelik ve taşıma işleri komisyonculuğu ile nakliyat
ambarı ve kargo işletmeciliği yapılabilmesi için Bakanlıktan yetki belgesi
alınması zorunludur...”
“Ücret ve Zaman Tarifeleri 70
08-45/626-238
3
Madde 11: Düzenli yolcu ve eşya taşımaları, nakliyat ambarı ve kargo
işletmeciliği ücret tarifeleri, yetki belgesi sahiplerince geçerlilik süresi de
belirtilmek suretiyle hazırlanır ve Bakanlığa bildirilir.
Ücret tarifelerine uyulması ve bu tarifelerin görülebilecek şekilde işyeri, terminal
ve bilet satış yerlerine asılması ve taşıtlarda bulundurulması zorunludur.
Yolcu ve eşya taşıma, yükleme, boşaltma, depolama ve aktarma hizmetleri de
dâhil olmak üzere ücret tarifelerinin, ülke ekonomisi ve kamu yararı aleyhine
sonuç vermesi ve aşırı ücret uygulanması veya rekabet ortamının bozulması 80
halinde ve gerektiğinde taban ve tavan ücretleri Bakanlıkça tespit edilebilir.
Ücret tarifeleri başlangıç ve bitiş noktaları arasında gidiş ve dönüşte aynı
şekilde düzenlenir. Değişik fiyat tarifesi uygulanamaz.
Düzenli yolcu ve eşya taşımaları zaman tarifesine tabidir. Taşımacılar
tarafından geçerlilik süresi de belirtilmek suretiyle hazırlanan zaman tarifeleri,
Bakanlıkça onaylandıktan sonra yürürlüğe girer…”
Şehirlerarası yolcu taşımacılığı ile ilgili bir diğer düzenleme ise “Karayolu
Taşıma Yönetmeliği”dir. Bu Yönetmeliğin dosya ile ilgili maddeleri ise şöyledir:
“Ücret Tarifeleri
Madde 38- a)Düzenli yolcu, eşya ve kargo taşımaları ile ilgili ücret tarifeleri, 90
yetki belgesi sahiplerince geçerlilik süresi de belirtilmek suretiyle hazırlanır. Bu
ücret tarifelerinin uygulamaya konulmasından önce, yetki belgesi sahiplerince
Bakanlığa bildirilerek ’’Görülmüştür ’’ şerhinin alınması zorunludur.
b) Yetki belgesi sahipleri, ücret tarifelerine uymak zorundadırlar
…
d) Ücret tarifeleri başlangıç ve bitiş noktaları arasında gidiş ve dönüşte aynı
şekilde düzenlenir. Aynı güzergah üzerinde gidiş ile dönüş için değişik ücret
tarifesi uygulanamaz.
(Değişik: RG 19/11/2006- 26351) e) Yetki belgesi sahipleri tespit edilmiş ücret
tarifelerinin üzerinde ücret alamaz ve % 30’dan fazla indirim uygulayamazlar. 100
Ancak, önceden Bakanlıktan izin almak sureti ile belirli bir süre için, kullanılan
taşıtın toplam koltuk sayısının % 10’unu aşmayacak sayıda koltuk için herhangi
bir orana tabi olmaksızın özel indirim uygulanabilir.
(Değişik: RG 9/9/2005-25931) f) Ücret tarifeleri asgari dört aylık, azami altı aylık
süreler halinde belirlenir. Belirlenen süreyi takip eden otuz günlük süre
içerisinde yeni ücret tarifesi için Bakanlığa müracaatta bulunulmazsa, ücret
tarifesi bitim tarihi itibariyle altı aydan az olmamak üzere herhangi bir işleme
gerek kalmaksızın uzar ve geçerli olur. Ancak, altı aydan az olmayan bu sürenin
bitiminden sonraki herhangi bir tarihte ilgilinin müracaatı halinde, yeni ücret
tarifesi talebi kabul edilir. 110
08-45/626-238
4
Bakanlık, taşıma maliyetlerine etki eden unsurların önemli orandaki artış ve
azalışlarını dikkate alarak bu süreyi uzatabilir veya kısaltabilir.
g)Ücret tarifelerinin geçerlilik süresini tamamlayan taşımacılar, bu sürenin
sonunda fazla ücret içeren yeni bir ücret tarifesi alabilecekleri gibi, aynı veya
daha düşük ücret içeren yeni bir ücret tarifesi de alabilirler. Ancak, bir önceki
tarifeye göre daha düşük ücret uygulamalarında, bu ücret tarifesinin alındığı
tarihten itibaren asgari dokuz ay geçmedikçe tarife değişikliği talebi yapılamaz
ve yeni bir ücret tarifesi verilmez.” 120
“Denetim
Madde 71: Yetki belgesi sahiplerinin Kanun ve bu Yönetmelik kapsamında yer
alan her türlü faaliyetleri Bakanlığın denetimine tabidir.”
Bu kapsamda değinilmesi gereken son önemli düzenleme ise “Karayolu İle
Şehirlerarası Yolcu Taşımacılığı Alanında Uygulanacak Taban Ücret Tarifesi
Hakkında Tebliğ”dir. Seyahat firmalarınca uygulanacak bilet fiyatlarının
belirlenmesinde Ulaştırma Bakanlığı’nın bu Tebliğ’i temel oluşturmaktadır.
Anılan Tebliğ ile karayoluyla şehirlerarası yolcu taşımacılığı yapacak olan D1
yetki belgesi sahiplerinin uyacakları ve kilometre esasına göre uygulanacak
olan asgari taban ücret tarifesi belirlenmiştir. 48 sayılı söz konusu Tebliğ’in 2. 130
maddesinin (d) bendinde; “D1 yetki belgesi sahipleri ilgili mevzuattan
kaynaklanan indirimli yolcu bileti kesme haklarını, bu Tebliğ ile belirlenen taban
ücret tarifesinden daha aşağı olmamak üzere kullanabilirler. Uygulanacak
indirimli bilet ücretleri, bu Tebliğ ile belirlenen taban ücret tarifesinin altında
olamaz. “ düzenlemesi yer almaktadır.
Karayoluyla şehirlerarası yolcu taşımacılığı yapacak olan D1 yetki belgesi
sahiplerinin uyacakları ve kilometre esasına göre uygulanacak olan taban ücret
tarifesi aşağıdaki tabloda gösterilmiştir.
Tablo 1: Yurtiçi Yolcu Taşımacılığında Uygulanacak Olan Taban Ücret Tarifesi
YOL MESAFESİ
(KM)
TARİFE
(YTL)
YOL MESAFESİ
(KM)
TARİFE
(YTL)
101-115 9,61 TL 781-850 37,88 TL
116-140 10,20 TL 851-950 39,63 TL
141-165 11,08 TL 951-1050 41,96 TL
166-190 11,94 TL 1051-1150 44,00 TL
191-225 13,70 TL 1151-1250 46,33 TL
226-275 15,74 TL 1251-1350 48,66 TL
276-335 18,94 TL 1351-1450 50,99 TL
336-410 22,14 TL 1451-1550 53,04 TL
411-485 24,76 TL 1551-1675 56,53 TL
486-560 28,26 TL 1676-1800 58,86 TL
561-640 30,59 TL 1801-1950 62,06 TL
08-45/626-238
5
641-720 32,92 TL 1951 ve üstü 65,56 TL
721-780 35,55 TL
140
Dosya mevcudu bilgilere göre Kütahya-İstanbul arası mesafe 360 km’dir.
Tabloda görüldüğü üzere söz konusu mesafeye ilişkin taban ücret 22,14 YTL.
olarak belirlenmiş ve bu ücretin altına inilemeyeceği hususu Tebliğ’de
düzenlenmiştir.
I.2.2. Kütahya Otogar İşletmesi Yetkilisi İle Yapılan Görüşme
Raportörlerin, şikâyet kapsamında Kütahya Otogar İşletmesi yetkilisi ile
yaptıkları görüşmede, doğrudan Kütahya-İstanbul hattında faaliyet gösteren
firma sayısının 10’un üzerinde olduğu ve bu firmalardan başlıcalarının Kütahya 150
As Tur, Denizli Seyahat, Kütahyalılar Seyahat, Kamil Koç Seyahat, Anadolu
Tur, Metro Turizm, Kontur Turizm olduğu ifade edilmiştir. Yetkili tarafından
ayrıca adı geçen firmaların yanı sıra Kütahya merkezli olmamakla beraber
Kütahya’ya uğrayan çok sayıda firmanın da bulunduğu, bununla birlikte
İstanbul’dan Kütahya’ya gerçekleştirilen seferler kapsamında Tavşanlı ve Emet
ilçelerine de uğrayan tek firmanın Kütahya As Tur olduğu ve fakat Kütahya
Otogar’ından civar ilçelere sürekli ve kısa zaman aralıklarıyla minibüs
seferlerinin gerçekleştirildiği vurgulanmıştır. Söz konusu minibüs sefer
ücretlerinin ise 5 YTL. olduğu belirtilmiştir. Yetkili ayrıca; Kütahya-İstanbul
arasında faaliyet gösteren firmaların esas itibariyle Ulaştırma Bakanlığı Bölge 160
Müdürlüğü’ne onaylattıkları fiyat listelerini uyguladıklarını, firmaların bu fiyatların
%30’u civarında indirime gitme haklarının olduğunu ve bilet ortalama fiyatlarının
ise 30-35 YTL. civarında seyrettiğini belirtmiştir.
I.2.3. Değerlendirme
4054 sayılı Kanun’un 4. maddesinde, “belirli bir mal veya hizmet piyasasında
doğrudan veya dolaylı olarak rekabeti engelleme, bozma ya da kısıtlama
amacını taşıyan veya bu etkiyi doğuran yahut doğurabilecek nitelikte olan
teşebbüsler arası anlaşmalar, uyumlu eylemler ve teşebbüs birliklerinin bu tür
karar ve eylemleri hukuka aykırı ve yasak” kabul edilmiştir. Rekabet hukuku 170
açısından, teşebbüsler arasındaki söz konusu işbirliği doğurucu nitelikteki
davranışlar, piyasadaki etkin rekabetten beklenen toplumsal faydanın ve iktisadi
etkinliğin önünde önemli bir engel teşkil ettiğinden ağır ihlaller olarak
değerlendirilir.
Bununla birlikte piyasadaki rekabet üzerinde etkiye sahip eylemlerin
değerlendirilmesinde ilgili pazar yapısının önemi oldukça büyüktür. Örneğin
teşebbüs sayısının çok ve girişlerin kolay olduğu bir pazarda teşebbüsler
arasında bir fiyat anlaşması sağlanmasının oldukça zor olduğu kabul edilirken;
teşebbüs sayısının görece az ve özelikle pazara yeni girişlerin zor olduğu bir
pazarda bu anlaşmanın sağlanması, en azından göreli olarak, daha kolaydır. 180
08-45/626-238
6
Bu bağlamda iktisadi modeller rekabet hukuku uygulamasının iktisadi etki ve
sonuçlarını değerlendirmek adına teorik açıdan önemli araçlar olarak karşımıza
çıkmaktadırlar. Dosya kapsamında şikayete konu olan Kütahya-İstanbul arası
karayolu ile şehirlerarası yolcu taşımacılığı pazarı “oligopol piyasalar”a benzerlik
göstermektedir.
Bilindiği üzere az sayıda teşebbüsün bulunduğu oligopol piyasalarda faaliyet
gösteren teşebbüsler, fiyat düzeyi veya üretim miktarı gibi stratejik kararlarını
verirken içinde bulundukları pazar koşullarını ve aynı piyasada faaliyet gösteren
rakiplerinin karar ve eylemlerini sıkı bir şekilde izleme ihtiyacı hissederler. Bu
durum oligopol piyasalarda faaliyet gösteren teşebbüslerin, aldıkları kararların 190
rakiplerinin kararlarını etkilediğinin ve her bir teşebbüsün karının sadece kendi
davranışlarına değil, bu davranış karşısında rakiplerinin göstereceği tepkilere
de bağlı olduğunun farkında olmalarından kaynaklanmaktadır. Oligopol
piyasaların bu özelliği ise teşebbüsleri kendi davranışlarına karşı rakiplerinin
gerçekleştirecekleri tepkiyi sürekli olarak tahmin etme zorunluluğu altına sokar.
Çünkü rakiplerin bu tepkileri, oldukça rekabetçi bir süreci tetikleyerek süreç
sonucunda, teşebbüslerin elde etmeyi planladıkları kardan mahrum kalmaları
sonucunu doğurabilir. Bu durum ise stratejik kararlar alan ve kar
mahrumiyetinden kaçınmaya çalışan teşebbüslerin bu kararlar bakımından
karşılıklı bağımlılıklarını meydana getirir. Literatürde “oligopolistik bağımlılık” 200
kavramı ile ifade edilen bu durum, rakiplerin faaliyet ve fiyat hareketlerinin
gözlemlenebilir olduğu “şeffaf” piyasalarda çoğu durumda fiyatların birbirine
yakınlaşmasına neden olmaktadır.
Yukarıdaki tespitler ışığında şikâyet konusu husus değerlendirildiğinde; bu
pazarın Kütahya-İstanbul hattında yaklaşık 10 teşebbüsün faaliyet gösterdiği ve
bu teşebbüslerin terminal büroları fiziki olarak, diğer teşebbüslerin uyguladıkları
fiyatların gözlemlenmesini mümkün kıldığından piyasanın “şeffaf” bir piyasa
olduğu anlaşılmaktadır. Bu özellikleriyle piyasadaki bilet fiyatlarının belli bir
düzeyde (30 YTL.) yakınlaşmasının iktisadi açıdan bir takım rasyonel
gerekçeleri olduğu da ileri sürülebilir. Zira teşebbüslerin Ulaştırma Bakanlığı 210
Bölge Müdürlüğü’ne onaylatacakları fiyatları belirlerken rakiplerinin fiyatlarını
rahatça gözlemelerinin ve bunun yol açtığı yakınlaşmanın, özellikle sektöre
yönelik mevzuatın bu fiyatın %30’una kadar indirim yapmaya izin vermesi ile
birlikte düşünüldüğünde anlaşılabilir olduğu değerlendirilmektedir. Ayrıca talep
yapısının istikrarsız olduğu şehirlerarası taşımacılık sektöründe yazıhanelerden
yapılan satışlarda yolcu yoğunluğuna göre liste fiyatı üzerinden iskontoların
yapıldığı sektörün bilinen bir gerçeğidir.
Öte yandan fiyatların sabitlendiği iddiası değerlendirilirken göz önünde
bulundurulması gereken unsurlardan bir başkası da Kütahya-İstanbul hattını
özellikle İstanbul’dan İzmir ve güney illere düzenlenen seferlerde kullanan 220
firmaların da pazarda olması ve bu firmaların fiyat rekabeti üzerinde etkide
bulunmalarıdır. Nitekim Kütahya merkezli olmamakla beraber Kütahya’ya
uğrayan çok sayıda firmanın bulunduğu Kütahya terminal yetkilisi tarafından
ifade edilmiştir. Dolayısıyla Kütahya merkezli olmayan teşebbüslerin varlığının,
ilgili pazarda faaliyet gösteren teşebbüslerin ücret kararlarında dikkate
08-45/626-238
7
alacakları ve böylelikle ilgili pazarda rekabetin tesisini temin edici rol oynayan
önemli bir etken olarak değerlendirilmesi gerektiği kanaatine varılmıştır.
Şikâyet dilekçesinde yer alan diğer hususlar olan hizmet kalitesinin düşüklüğü
ve piyasaya girmek isteyen firma faaliyetlerinin fiili olarak engellenmesi
hususlarının ise 4054 sayılı Kanun kapsamında olmadıkları 230
değerlendirilmektedir.
Yukarıda aktarılan tespit ve değerlendirmeler ışığında, söz konusu sektörün
yapısı dikkate alınarak, şikâyet konusuna ilişkin olarak herhangi bir işlem
yapılmasına gerek bulunmadığı neticesine varılmıştır.
J. SONUÇ
Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre; dosya konusu
iddialara ilişkin olarak, bu aşamada 4054 sayılı Kanun çerçevesinde herhangi
bir işlem yapılmasına gerek olmadığına, şikayetin reddine OYBİRLİĞİ ile karar
verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy