REKABET KURUMU
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2008-1-53 (Önaraştırma)
Karar Sayısı : 09-39/948-235
Karar Tarihi : 26.8.2009
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
10
Başkan : Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI (Başkan V.)
Üyeler : Mehmet Akif ERSİN, Doç. Dr. Mustafa ATEŞ,
İsmail Hakkı KARAKELLE, Doç. Dr. Cevdet İlhan GÜNAY,
Murat ÇETİNKAYA, Reşit GÜRPINAR
B. RAPORTÖRLER: İsmail Atalay YOLCU, M. Selim ÜNAL
C. ŞİKAYET EDEN : Petline Petrol Ürünleri Ticaret A.Ş.
Temsilcisi: Av. Ali AYDIN 20
Kısıklı Cd. Haluk Türksoy Sk. No:5/4 Altunizade-Üsküdar/İstanbul
D. HAKKINDA ÖNARAŞTIRMA
YAPILANLAR : - Deniz Ticaret Odası
Meclis-i Mebusan Cad. No:22 Fındıklı/İstanbul
- DTO Petrol A.Ş.
Fahrettin Kerim Gökay Cad. Denizciler İş Mrk. No:14
A Blok 34662 Altunizade/İstanbul
- Petrol Ofisi A.Ş.
Eski Büyükdere Cad. No:33-37 Maslak 34398 İstanbul 30
E. DOSYA KONUSU: Deniz Ticaret Odası ve Petrol Ofisi A.Ş.’nin, deniz yakıtları
pazarında işbirliği içerisinde faaliyette bulundukları; Deniz Ticaret Odası
tarafından kurulan DTO Petrol A.Ş. aracılığıyla müşterilerin Petrol Ofisi A.Ş.’ye
yönlendirildiği ve bu yolla 4054 sayılı Kanun’un ihlal edildiği iddiası.
F. İDDİALARIN ÖZETİ: Şikâyet dilekçesinde özetle, Kamu kurumu niteliğinde bir
meslek kuruluşu olan Deniz Ticaret Odası (DTO)’nın Özel Tüketim Vergisiz (ÖTV’siz)
akaryakıt pazarındaki izin, denetim ve onay yetkilerine rağmen sahibi olduğu DTO
Petrol A.Ş. (DTO Petrol) vasıtasıyla Petrol Ofisi A.Ş. (POAŞ) ile bir işbirliği 40
gerçekleştirdiği ve bu işbirliğinin 4054 sayılı Kanun’u ihlal eder nitelikte olduğu iddia
edilmiştir. Dilekçenin devamında, DTO Petrol’ün ÖTV’siz deniz yakıtı satışını
ilgilendiren 6 sıra no’lu Özel Tüketim Vergisi Genel Tebliği’nin yayımını takip eden
süreçte kurulduğu, söz konusu Tebliğ uyarınca dağıtıcı ve kullanıcılar arasındaki her
türlü ticari ilişkinin DTO’ya bildirildiği ve bu ticari ilişki taraflarınca DTO’dan çeşitli izin
ve onaylar alındığı belirtilmekte, DTO’nun söz konusu yetkilerine rağmen ticari bir taraf
olarak pazarda yer almasının mevcut hukuki yapıyı zımni olarak icbari niteliğe
büründürdüğü ifade edilmektedir.
09-39/948-235
2
Bu kapsamda, dilekçede, DTO’nun POAŞ ile kurduğu işbirliğinin hukuki ve bürokratik 50
avantajlar sebebiyle kullanıcıların kolaylıkla POAŞ’a yönlendirilmesi sonucunu
doğurduğu, ayrıca bu durumun piyasaya yeni girişleri de zorlaştıracağı ileri
sürülmektedir. Dilekçeye göre, DTO ve POAŞ arasındaki işbirliği rekabeti şu şekillerde
sınırlandırmaktadır:
“
- kapasite işlemlerinin tamamlanması hususunda kullanıcılara tanınacak kolaylık
veya bürokratik zorluklar dolayısı ile oluşan/oluşacak ayrımcılık,
- DTO’ya bağlı dağıtıcılar tarafından iletilen kullanıcı bilgilerinin istismarı
dolayısıyla müşterileri, kullanıcıları DTO Petrol-POAŞ’a yöneltmek,
- İzin-Onay-Denetim gücünü elinde bulundurduğu suretle piyasayı kontrol altında 60
tutmak ve piyasaya potansiyel girişleri önlemek.”
Şikayet dilekçesinde, son olarak, söz konusu uygulama ile Kanun’un 4. ve 6.
maddelerinin ihlal edildiği iddia edilmektedir.
Şikayet dilekçesinin ardından başvuru sahibinin ek açıklamalarını içeren yazısı,
8.7.2008 tarih ve 4344 sayı ile Kurum kayıtlarına intikal etmiştir. Söz konusu yazıda,
DTO ve POAŞ arasında kurulduğu iddia edilen işbirliğinin şikayetçi bakımından
Marmaris bölgesinde etki doğurduğu, bu bölgede gerçekleştirdiği satışların DTO
Petrol’ün bölgede faaliyete geçmesinin ardından 1/3 oranında azaldığı ve söz konusu 70
azalmayı gerektirecek başkaca bir neden bulunmadığı ifade ve iddia edilmiştir.
G. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 13.5.2008 tarih, 2983 sayı ile giren ve ek
bilgileri 28.10.2008 tarih ve 7016 sayı ile intikal eden şikâyet üzerine hazırlanan
10.7.2009 tarih ve 2008-1-53/İİ-09-İAY sayılı İlk İnceleme Raporu, Rekabet Kurulu’nun
15.7.2009 tarihli toplantısında görüşülmüş ve anılan iddialara ilişkin olarak önaraştırma
yapılmasına karar verilmiştir. Bunun üzerine yapılan incelemeler sonucunda
düzenlenen 25.8.2009, 2008-1-53/ÖA-09-İAY sayılı Önaraştırma Raporu, 26.8.2009
tarih ve REK.0.05.00.00-110/186 sayılı Başkanlık Önergesi ile 09-39 sayılı Kurul
toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır. 80
H. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili raporda,
- DTO ve POAŞ’ın deniz yakıtları pazarında işbirliği içerisinde faaliyette bulundukları;
DTO Petrol aracılığıyla müşterilerin POAŞ’a yönlendirildiği ve bu yolla 4054 sayılı
Kanun’un ihlal edildiği iddiasına yönelik şikayetin reddedilmesi gerektiği,
- Bu nedenle konu hakkında aynı Kanun’un 41. maddesi uyarınca soruşturma
açılmasına gerek bulunmadığı
ifade edilmektedir.
I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME 90
I.1. Şikayet Konusu Pazar Hakkında Genel Bilgiler
Dosya konusu şikayet, DTO ve POAŞ arasındaki işbirliği neticesinde ÖTV’siz deniz
yakıtı pazarında rekabetin sınırlandığı iddiasına ilişkindir. Dosyadaki bilgiler
doğrultusunda, ÖTV’siz deniz yakıtı konusuna ilişkin mevzuat aşağıda incelenmiştir.
1.7.2003 tarih ve 2003/5868 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı’nın eki olan kararnamenin 1.
maddesi uyarınca, “Türk Uluslararası Gemi Siciline ve Milli Gemi Siciline kayıtlı,
kabotaj hattında münhasıran yük ve yolcu taşıyan gemilere, ticari yatlara, hizmet ve
09-39/948-235
3
balıkçı gemilerine miktarı her geminin teknik özelliklerine göre tespit edilmek ve bu
akaryakıtı kullanacak geminin jurnaline işlenmek kaydıyla verilecek akaryakıtın özel 100
tüketim vergisi tutarı sıfıra indirilmiştir.” Bir başka deyişle karar, kabotaj hattında ticari
faaliyette bulunan ve sicile kayıtlı gemileri ilgilendirmektedir. Aynı karar ile bu
maddenin uygulanmasına ilişkin usul ve esasların Maliye Bakanlığınca tespit edileceği,
belirlenen esaslar dahilinde uygulanmayı ise Denizcilik Müsteşarlığı’nın yapacağı karar
altına alınmıştır.
Bunun sonrasında 20.12.2003 tarihinde yürürlüğe giren 5015 sayılı Petrol Piyasası
Kanunu’nun Geçiçi 3. maddesinde, “Ticari deniz vasıtalarına yapılacak Özel Tüketim
Vergisiz akaryakıt satışları 7 nci maddenin ikinci fıkrasındaki sınırlamalar dışında
dağıtıcılar tarafından doğrudan yapılır.” hükmüne yer verilmiş ve Bakanlar Kurulu 110
kararı ile öngörülen ÖTV’siz deniz yakıtı satışı imkanı sadece dağıtıcı lisansına sahip
teşebbüslerle tanınmıştır.
Bu durum, 5015 sayılı Kanun’da düzenlenen ihrakiye lisansı sahiplerinin deniz
yakıtlarına ilişkin faaliyetlerinin, ÖTV’li deniz yakıtları ile kabotaj hattı dışında kalan
transit deniz yakıtı pazarı ile sınırlandırılması anlamına gelmektedir.
2003/5868 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı’nın eki olan kararnamede öngörüldüğü üzere,
ÖTV’siz deniz yakıtlarına ilişkin usul ve esaslar Maliye Bakanlığınca tespit edilmiş olup,
bu konudaki ilk düzenleme, 31.12.2003 tarihli RG’de yayımlanan “6 Seri No’lu Özel 120
Tüketim Vergisi Genel Tebliği”dir. Tebliğ uyarınca deniz yakıtı, “Kararname kapsamına
giren deniz araçlarının ana ve yardımcı makinelerinde kullanılan, Türk Gümrük Tarife
Cetvelinde yer alan (…)” ve GTİP numaraları belirtilmiş motorin ve fuel-oiller olarak
tanımlanmaktadır. Söz konusu Tebliğ’in çeşitli maddeleri, 9, 10 ve 14 seri no’lu
Tebliğler ile değişikliğe uğramıştır.
Bütün bu düzenlemeler genel olarak incelendiğinde, ÖTV’siz olarak satılmış
akaryakıtın deniz taşımacılığı dışındaki alanlarda kullanılmak üzere kaçak olarak
pazara sürülmesini önlemeye yönelik ayrıntılı denetim ve kontrol mekanizmalarının
oluşturulduğu söylenebilir. 130
Denizcilik Müsteşarlığı verilerine göre Türkiye’de halihazırda ÖTV’siz deniz yakıtı
pazarına ilişkin sayısal bilgiler aşağıda gösterilmektedir:
Tablo 1- 2004-2008 yılları arasında Türkiye’de satılan ÖTV’siz deniz yakıtı miktarı (ton) ve kullanıcıları
Kamu-Özel 2004 2005 2006 2007 2008
Kamu (miktar) 125.216 95.183 92.988 97.448 99.576
Kamu (%) 52 36 33 32 33
Özel (miktar) 115.584 166.940 190.457 204.174 206.706
Özel (%) 48 64 67 68 67
Toplam 240.800
262.123
283.445
301.622
306.282
Tablonun incelenmesinden de görüleceği üzere yıllar itibarıyla satılan deniz yakıtı
miktarındaki artışın yanı sıra özel sektör kullanıcılarının gerek miktar gerekse
toplamdaki kullanım oranlarında artışlar yaşanmıştır.
140
I.2. Değerlendirme
Şikayet başvurusu, DTO ve POAŞ arasında DTO Petrol üzerinden bir işbirliği
oluşturulduğu ve bu işbirliğinin 4054 sayılı Kanun’u ihlal ettiği yönünde iddialar
09-39/948-235
4
içermektedir. Bu noktada belirtmek gerekir ki, yapılan ilk başvuruda ve sonrasında
gönderilen ek bilgi yazısında, söz konusu işbirliğinin mahiyeti ve genel çerçevesi
hakkında şikayetçi tarafından ayrıntılı bir açıklama yapılamamıştır.
Raportörlerce POAŞ’ta yapılan görüşmeler sonucunda alınan belgeler incelendiğinde,
şikayetçi tarafından işbirliği olarak adlandırılan ve 4054 sayılı Kanun’u ihlal ettiği ileri 150
sürülen uygulamanın temelinde, DTO ile POAŞ arasında imzalanmış bulunan bir Ön
Protokol’ün yer aldığı görülmektedir. Protokol’ün 2. maddesinde protokolün konusu;
“(…) PO’nin mevcut müşteri portföyü ve bundan sonra PO tarafından bulunacak
müşteriler haricinde, DTO tarafından bulunacak ve PO’ne nomine edilecek yeni
müşterilere ÖTV’si sıfırlanmış deniz yakıtlarının yanısıra, transit deniz yakıtları ve
gümrüklü ve transit deniz yağlarının satışı ve teslimatı konusunda taraflar arasında
bilahare akdedilecek olan Servis/Bayilik Sözleşmesi’nin yürürlükteki mevzuatın
öngördüğü usul ve esaslara uygun olarak ana hatlarının tespit edilerek, taraflarca imza
altına alınması (…)” olarak ifade edilmektedir. 160
Protokol uyarınca DTO tarafından bir ticari işletmenin kurulması ve bu işletmenin
ÖTV’siz deniz yakıtları pazarında münhasıran POAŞ’a aracılık etmesi
öngörülmektedir. Nitekim, protokol sonrasında DTO’nun bir iştiraki olarak kurulmuş
olan DTO Petrol ile POAŞ arasında 20.1.2004 tarihinde “Ana Bayilik Sözleşmesi”’
imzalanmıştır. Sözleşmenin deniz yakıtlarını ilgilendiren hükümlerine genel olarak
bakıldığında, DTO Petrol’ün deniz yakıtları pazarında münhasıran POAŞ için aracılık
yapacağının ve bu şekilde elde edilen net karın taraflar arasında paylaştırılacağının
hüküm altına alındığı görülmektedir.
170
Yine sözleşme uyarınca DTO Petrol, satışına aracı olduğu yakıt bedellerinin
tahsilinden de sorumludur. Nitekim DTO Petrol tarafından 13.9.2004 tarihinde
imzalanan Taahhütname’de, söz konusu sözleşme uyarınca DTO Petrol aracılığıyla
POAŞ’dan ÖTV’siz akaryakıt almış olan müşterilerin mal bedellerini zamanında
ödememeleri durumunda bu tutarların DTO Petrol tarafından ödenmesi
öngörülmektedir. Bir başka deyişle, bu çerçevede DTO Petrol aracısı olduğu müşteriler
için POAŞ’a kefil olmakta ve sözleşme çerçevesinde yürüttüğü aracılık faaliyeti
neticesinde belirli bir komisyon almaktadır.
Yine dosyadaki bilgiler kapsamında, DTO Petrol ve POAŞ arasında 13.6.2005 180
tarihinde PO Akaryakıt Bayiliği Sözleşmesi, 1.3.2006 tarihinde Liman Bayiliği
Sözleşmesi ve 10.1.2008 tarihinde İstasyonlu İhrakiye Bayilik Sözleşmesi’nin
imzalandığı görülmekte, ancak söz konusu sözleşmeler ÖTV’siz deniz yakıtı satışlarını
ilgilendiren hükümler ihtiva etmemektedir.
Önaraştırma sürecinde POAŞ tarafından Kuruma ilave olarak gönderilen bilgilendirme
yazısında, yukarıda bahsi geçen sözleşmelerin tamamının yürürlükten kaldırıldığı ifade
edilmekte ve bu sözleşmeleri yürürlükten kaldıran yeni sözleşmelere yer verilmektedir.
Buna göre, DTO Petrol ve POAŞ arasında 10.1.2008 tarihinde imzalanan İhrakiye
Bayilik Sözleşmesi ile 20.1.2004, 13.6.2005 ve 1.3.2005 tarihli sözleşmelerin, 190
19.8.2009 tarihinde imzalanan İstasyonlu İhrakiye Bayilik Sözleşmesi ile ise 10.1.2008
tarihli sözleşmenin yürürlükten kaldırıldığı, yeni sözleşmelerin ise incelemenin
konusunu oluşturan ÖTV’siz deniz yakıtları pazarını ilgilendirmediği anlaşılmaktadır.
Gelinen noktayı özetle ifade etmek gerekirse, DTO Petrol’ün ÖTV’siz deniz yakıtları
09-39/948-235
5
pazarında münhasıran POAŞ’a aracılık etmesine yönelik olan 20.1.2004 tarihli
sözleşme şu an için sona ermiş durumdadır.
Ancak yine de, 4054 sayılı Kanun kapsamında bir teşebbüs birliği olan DTO’nun bir
iştiraki vasıtasıyla herhangi bir dağıtım şirketi lehine ve şikayet özelinde ise POAŞ
lehine yapmış olduğu veya yapabileceği aracılık faaliyetinin, iddia edildiği üzere 4054
sayılı Kanun’u ihlal edip etmediğinin değerlendirilmesi gerekmektedir. 200
Şikayetçinin DTO ile POAŞ arasındaki bahse konu işbirliğinin rekabeti sınırlandırdığı
iddiasının temelinde, mevzuat uyarınca ÖTV’siz akaryakıt satışı konusunda kendisine
bazı sorumluluklar yüklenmiş olan DTO’nun böyle bir ilişkiye taraf olmasının,
nihayetinde kullanıcıları zımnen ve zorunlu bir şekilde POAŞ’a yönlendireceği iddiası
yer almaktadır.
Öncelikle belirtilmelidir ki, dosyadaki bilgiler kapsamında, DTO tarafından alınmış ve
üyelerinin POAŞ dışında bir teşebbüsten akaryakıt almasını engelleyen herhangi bir
teşebbüs birliği kararına rastlanmadığı gibi şikayetçinin gerçekleşebileceğini iddia ettiği 210
şekilde DTO Petrol aracılığıyla POAŞ’a yönlendirilen kullanıcılara kolaylık sağladığı
veya başka teşebbüslerden alım yapanlara bürokratik engeller çıkarıldığına yönelik
herhangi bir tespit de yapılmış değildir. Kaldı ki, şikayetçi de bu konudaki iddialarını
somut olarak gerçekleşmiş olaylara dayandırmaktan çok böyle bir ihtimalin varlığından
söz etmekle yetinmektedir.
Nitekim dosya mevcudu bilgi ve belgeler, uygulamada da özelde DTO üyelerinin ve
genelde ÖTV’siz yakıt kullanıcılarının zımni bir mecburiyetle sadece POAŞ’a
yönlendirildiği iddiasını doğrulamamaktadır:
220
DTO Petrol tarafından gönderilen yazıya göre, yazının gönderildiği tarih itibarıyla
DTO’ya kayıtlı 1346 armatörden (….)’i ve 1826 Yatçı’dan (….)’i DTO Petrol tarafından
POAŞ’a yönlendirilmiştir. Türkiye genelindeki balıkçı sayısı 18790 iken yine bu şekilde
DTO Petrol’e yönlendirilmiş balıkçı sayısının toplamda (….) olduğu görülmektedir.
Türkiye’de yıllar itibarıyla ÖTV’siz olarak satılmış deniz yakıtı miktarı ile POAŞ’ın
toplam satışlarının ve DTO Petrol vasıtasıyla yapılan satışların karşılaştırması aşağıda
yer almaktadır:
Tablo 2 - 2005-2008 ÖTV’siz deniz yakıtı satış miktarı (ton) (Türkiye ve POAŞ toplamı, DTO 230
aracılığıyla yapılan POAŞ satışları)
2005 2006 2007 2008
Türkiye Toplamı 262.123 283.445 301.622 306.282
POAŞ’ın Toplam Satışları (….) (….) (….) (….)
POAŞ’ın DTO Aracılığıyla Gerçekleştirdiği Satışlar (….) (….) (….) (….)
Yukarıdaki tablodan da görüldüğü üzere, mevcut uygulama ile dört yıllık bir zaman
zarfında DTO Petrol tarafından POAŞ’a yönlendirilen ÖTV’siz akaryakıt alımları,
Türkiye tüketiminin küçük bir oranına tekabül etmektedir.
Asıl vurgulanması gereken ise mevcut uygulamanın deniz yakıtı kullanıcıları
bakımından zorunlu ve bağlayıcı bir nitelik arz etmemesi, bu yönüyle söz konusu
uygulamanın doğrudan rekabetçi bir sürecin parçası olarak değerlendirilmesi
gerektiğidir. Sonuç olarak, hukuki veya fiili yaptırımlarla bağlayıcı olmadığı sürece bu 240
tür bir uygulamanın herhangi bir teşebbüsün satışlarını artırmak amacıyla giriştiği bir
pazarlama faaliyetinden herhangi bir farklılığı bulunmamaktadır. Bu çerçevede DTO ve
09-39/948-235
6
POAŞ arasında DTO Petrol aracılığıyla kurulan işbirliğinin 4054 sayılı Kanun’u ihal
ettiğine yönelik şikayetin reddedilmesi gerektiği kanaatine varılmıştır.
J. SONUÇ
Dosya konusu iddialara yönelik olarak, 4054 sayılı Kanun’un 41. maddesi
çerçevesinde soruşturma açılmasına gerek olmadığına, şikayetin reddine OYBİRLİĞİ
ile karar verilmiştir. 250
Başkan V.
Prof.Dr.Nurettin KALDIRIMCI
Mehmet Akif ERSİN
Doç. Dr. Mustafa ATEŞ İsmail Hakkı KARAKELLE
Doç. Dr. Cevdet İlhan GÜNAY
Murat ÇETİNKAYA Reşit GÜRPINAR
Full & Egal Universal Law Academy