Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2009-3-158 (Önaraştırma)
Karar Sayısı : 09-48/1193-301
Karar Tarihi : 21.10.2009
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
10
Başkan : Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI(Başkan V.)
Üyeler : Mehmet Akif ERSİN, İsmail Hakkı KARAKELLE,
Doç. Dr. Cevdet İlhan GÜNAY, Murat ÇETİNKAYA
B. RAPORTÖRLER: Onur Yelda YÜKSEL, Fethullah GÜLER
C. BAŞVURUDA
BULUNANLAR : …………………………
………………………… 20
…………………………
D. HAKKINDA ÖNARAŞTIRMA YAPILAN:
Hilal Ekmek Fabrikası
Göksun/Kahramanmaraş
E. DOSYA KONUSU: Kahramanmaraş ili Göksun ilçesindeki ekmek talebinin
%65’inden daha fazlasını karşıladığı iddia edilen Hilal Ekmek Fabrikası’nın, 30
diğer fırınların ekmeğini satan bakkalların yanındaki bakkallarda ekmek fiyatını
düşürerek 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’u ihlal ettiği
iddiası.
F. İDDİALARIN ÖZETİ: 3 farklı başvuruda özetle, Kahramanmaraş ili Göksun
ilçesinde faaliyet gösteren ve ilçedeki ekmek talebinin %65’inden fazlasını karşıladığı
iddia edilen Hilal Ekmek Fabrikası’nın (Hilal Ekmek) rakip fırınların ekmeğini satan
bakkalların yanında faaliyet gösteren bakkallara çok düşük fiyatlardan ekmek
sağladığı ve ekmek fiyatlarında sürekli indirim yaptığı belirtilmiş, anılan eylemlerin
rakip fırınların ve bu fırınların ekmeğini satan bakkalların faaliyetlerini zorlaştırdığı 40
belirtilerek 4054 sayılı Kanun kapsamında gerekli işlemlerin yapılması talep
edilmiştir.
G. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 3.8.2009 tarih, 5482 sayı; 3.8.2009 tarih,
5504 sayı ve 3.8.2009 tarih, 5505 sayı ile giren başvurular üzerine hazırlanan
13.8.2009 tarih ve 2009-3-158/İİ-09-YY sayılı İlk İnceleme Raporu Rekabet
Kurulu’nun 26.8.2009 tarih ve 09-39/936-M sayılı toplantısında görüşülmüş ve 4054
sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun çerçevesinde soruşturma açılmasına
gerek olup olmadığının belirlenmesi amacıyla, Kanun’un 40/1. maddesi uyarınca
09-48/1193-301
2
önaraştırma yapılmasına karar verilmiştir. İlgili karar uyarınca yapılan inceleme 50
sonucunda düzenlenen 13.10.2009 tarih ve 2009-3-158/ÖA-09-YY sayılı
Önaraştırma Raporu 15.10.2009 tarih, REK.0.07.00.00-110/322 sayılı Başkanlık
önergesi ile 09-48 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır.
H. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili Raporda; başvuru konusu iddialar hakkında
4054 sayılı Kanun uyarınca soruşturma açılmasına gerek olmadığı, şikayetlerin
reddinin gerektiği sonuç ve kanaatine ulaşıldığı ifade edilmiştir.
I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
60
I.1. İlgili Pazar
I.1.1. İlgili Ürün Pazarı
Önceki tarihli birçok Kurul kararında1 unlu mamuller sektörü analiz edilerek ilgili ürün
pazarı “ekmek pazarı” olarak belirlenmiştir. Bu bağlamda önceki Kurul kararlarına da
uygun olarak ilgili ürün pazarı “ekmek pazarı” olarak belirlenmiştir.
I.1.2.İlgili Coğrafi Pazar
70
Teşebbüslerin faaliyet gösterdikleri alanın, rekabet koşullarının yeterli derecede
homojen ve özellikle komşu bölgelerden hissedilir derecede farklı olması; ilgili coğrafi
pazarın tespitinde büyük bir önem taşımakta ve belirleyici olmaktadır.
Fırınlar tüketicilere ekmeği taze olarak sunmak için sabahın erken saatlerinde
üretime başlamakta ve ekmeği çok erken saatlerde nihai satış noktalarına
ulaştırmaktadır. Bu bağlamda tüketicilerin ekmekten beklediği en önemli özellik olan
tazelik dikkate alındığında ekmeğin üretildikten sonraki taşıma mesafesi önem
kazanmaktadır.
80
Ekmeğin üretimi ve satışa sunulması arasında geçen süre ekmekteki kalite algısını
önemli ölçüde etkilemektedir. Bu nedenle, üretildiği andan itibaren mümkün olan en
kısa süre içinde ekmeğin satış noktasına ulaştırılması gerekmektedir. Mesafeler
dikkate alındığında Göksun’a komşu ilçelerden ekmek getirilebileceği ve Göksun’dan
komşu ilçelere ekmek götürülebileceği anlaşılmaktadır. Fakat, teorik olarak bu
mümkün görünse de, mesafe uzadıkça artan taşıma maliyeti ve tazelik algısındaki
gerileme, uzun mesafeden gelen ekmeğin ikame gücünü zayıflatan unsurlardır.
Ayrıca kimi zaman il merkezleri ya da ilçe dışından ekmek getirilmesinin ticari
alışkanlıklarla uyuşmaması da önemli bir husustur. Nitekim Göksun ilçesinde faaliyet
gösteren Çardak Unlu Mamulleri’nin (Çardak Ekmek) ortağı Ramazan Sağır, Kurum 90
kayıtlarına 25.9.2009 tarih ve 6923 sayı ile giren yazısında, 70 kilometrelik mesafeye
kadar ekmek götürebilme imkanlarının olmasına rağmen ticari alışkanlıklar gereği
komşu ilçelere ekmek satmadıklarını belirtmiştir. Her ne kadar çevre ilçeler, özellikle
Göksun’un köylerinde potansiyel olarak rekabetçi bir baskı yaratmaktaysa da, çevre
yerleşim birimlerinden ekmek getirilmesi ya da buralara ekmek götürülmesi yaygın bir
uygulama olmadığı gibi, fiilen bu tür ticaretin piyasadaki etkisi ihmal edilebilir
düzeydedir. Dolayısıyla, ilgili coğrafi pazar “Göksun İlçesi” olarak tespit edilmiştir.
1 5.3.2009 tarihli,09-09/179-54 sayılı; 13.4.2009 tarihli, 09-14/304-75 sayılı; 12.6.2003 tarihli, 03-42/465-204 sayılı
Kurul kararları
09-48/1193-301
3
I.2. Hakkında İnceleme Yapılan Teşebbüs: Hilal Ekmek Fabrikası (Hilal Ekmek)
100
Hilal Ekmek, Mehmet Sağır tarafından işletilmekte olup Kahramanmaraş’ın Göksun
ilçesinde yaklaşık 15 yıldır faaliyet göstermektedir. Hilal Ekmek Göksun ilçesindeki
en yüksek kapasiteli fırındır.
I.3. Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme
I.3.1. Şikâyete Konu Eylem
Şikayetçilerden Göksun ilçesinde ……………………………………. işleten
……………….. şikayet başvurusunda özetle; Hilal Ekmek’in, 110
- Kendilerinin ekmek verdiği bakkalların yakınındaki bakkallara, bunların 25 kuruş, 30
kuruş ve 40 kuruş arasında değişen fiyatlardan ekmek satışı yapmalarına olanak
verecek şekilde düşük fiyatlardan ekmek sağladığını,
- Ekmek fiyatlarında sürekli indirim yaptığını,
- Anılan eylemleri küçük ölçekli fırınların önünü kesmek için yaptığını,
- Küçük ölçekli fırınların da bu fiyatlara karşı rekabet edemeyeceklerini
belirterek gereğinin yapılmasını talep etmiştir.
Göksun ilçesinde bakkal işleten diğer şikayetçiler ………………….. ve …………….
başvurularında özetle; 120
- Önceki tarihlerde Hilal Ekmek’ten ekmek alırken, tüketicilerin talepleri
doğrultusunda başka fırınlardan da ekmek almaya başladıklarını,
- Bu durum karşısında Hilal Ekmek’in kendilerine ekmek vermeyi kestiğini ve
yanlarındaki bakkala çok düşük fiyatlardan ekmek sağlamaya başladığını,
- Anılan eylemler neticesinde ekmek satışlarının sıfıra indiğini
belirterek gereğinin yapılmasını talep etmişlerdir.
I.3.2.Yapılan Tespitler
Şikayetlere konu iddialar asıl olarak Hilal Ekmek’in dışlayıcı amaçlarla bazı nihai 130
satış noktalarına düşük fiyatlardan ekmek satması üzerinde yoğunlaşmaktadır. Bu tür
tek taraflı eylemler rekabet hukukunda temel olarak 4054 sayılı Kanun’un 6. maddesi
çerçevesinde; “hakim durumun kötüye kullanılması” başlığı altında
değerlendirilmektedir. Kanun’un 4. maddesi anlamında dışlayıcı ve ayrımcı
uygulamalardan söz edebilmek için her iki kavram bakımından da olayda danışıklı bir
ilişkinin, diğer bir deyişle anlaşma, uyumlu eylem ya da teşebbüs birliği kararının
varlığı gereklidir.
Ortada, üçüncü bir teşebbüsün faaliyetini zorlaştırmayı ya da bu teşebbüsü dışlamayı
amaçlayan bir anlaşma ya da karar olmadıkça bu tür uygulamalar ancak 6. madde 140
çerçevesinde değerlendirilebilir. Bu nedenle anılan iddiaların 4. madde kapsamında
ele alınmasının mümkün görünmediğinden bahse konu iddialar 4054 sayılı Kanun’un
6. maddesi çerçevesinde değerlendirilmektedir. Dolayısıyla öncelikle Hilal Ekmek’in
ilgili pazarda hakim durumda olup olmadığının incelenmesi gerekmektedir.
I.3.3. Hakim Durum Değerlendirmesi
09-48/1193-301
4
I.3.3.1. Pazar Payı
Teşebbüsün pazardaki konumu değerlendirilirken öncelikle tartışılması gereken konu 150
teşebbüsün ilgili pazardaki pazar payıdır. Fakat gerek doktrinde, gerekse önceki
Kurul kararlarında hakim durum değerlendirmelerinde, pazar payı önemli bir gösterge
olarak kabul edilmesine rağmen, tek başına belirleyici olmadığı vurgulanmıştır.
Ayrıca hakim durumun göstergesi olarak genel geçer sabit bir pazar payı oranı tespit
edilmemiştir. Örneğin giriş engellerinin olduğu, doymuş, dinamik olmayan, reklam
yasaklarının bulunduğu bir pazarda hakim durumun göstergesi olarak
değerlendirilebilecek bir pazar payı değeri, tam tersi özellikler sergileyen, giriş
engellerinin olmadığı, her zaman yeniliğe açık, tüketici tercihlerinin sürekli değiştiği
ve büyüyen pazarlar açısından önem arz etmeyebilecektir.
160
Hilal Ekmek, ekmek pazarında faaliyet göstermekte olup Göksun İlçesi Belediye
Başkanlığından alınan bilgilere göre, ilgili pazardaki pazar payı %............2. Tek
başına ele alındığında %........... pazar payının çok yüksek olmamasının yanı sıra,
ilgili pazarın aşağıda irdelenecek özellikleriyle birlikte değerlendirildiğinde hakim
durumun göstergesi olarak kabul edilemeyecektir.
I.3.3.2. Giriş Engelleri
Hilal Ekmek’in ilgili pazarda hakim durumda olup olmadığının tespiti için ekmek
pazarına giriş yapmak isteyen teşebbüslerin önünde ne tür giriş engellerinin 170
bulunduğunun irdelenmesi gerekmektedir. Ekmek pazarı teknik veya hukuki giriş
engellerinin olmadığı bir pazardır. Pazarda faaliyet göstermek isteyen teşebbüsler,
ekmek üretimi ciddi bir know-how da gerektirmediğinden, gerek iş gücünü gerek
teknik imkanları kolaylıkla sağlayabilecektir. Temin edilecek birkaç araç ile, özellikle
Göksun gibi coğrafi sınırları dar olan yerlerde, tüm coğrafi pazara ekmek dağıtımı
yapılabilmektedir.
Hukuki olarak yapılması gereken ise ekmek üretimi yapılacak yerin bağlı bulunduğu
belediye ve tarım müdürlüğünden gerekli izinleri almaktır. İlk yatırım maliyetinin
yüksek olmamasının yanı sıra, faaliyetini sonlandırmak isteyen teşebbüslerin 180
ülkemizde sayısı son derece fazla olan fırınlara ilgili makine ve teçhizatı satma
olanağı bulunduğundan yüksek batık maliyetten, dolayısıyla bu açılardan giriş ve
çıkış engellerinden bahsetmek zordur.
Öte yandan pazara özgü nitelikler nedeni ile ilk giren avantajından bahsetmek güçtür.
Ekmek homojen bir ürün olduğundan, talep farklı ekmek üreticilerinin ürünlerine
kolaylıkla kayabilmektedir. Bu çerçevede fiyat ve kalite rekabeti sonucu ön plana
çıkan bir fırının ne zaman girmiş olursa olsun pazarda tutunabilecektir.
190
I.3.3.3. Rakiplerin Pazardaki Konumu
2 Pazar payları Göksun Belediye Başkanlığı’ndan alınan ve Göksun’da faaliyet gösteren tüm fırınların günlük
üretim miktarlarını içeren verilerine dayanılarak hesaplanmıştır. Hilal Ekmek’in rakiplerinden biri olan Çardak
Ekmek’in tahmini de söz konusu teşebbüsün pazar payının yaklaşık % ….. düzeyinde olduğu yönündedir.
09-48/1193-301
5
Göksun Belediye Başkanlığı’ndan edinilen bilgiye göre Göksun ilçe sınırları içerisinde
altı fırın bulunmaktadır. İlgili pazarda faaliyet gösteren büyük fırınlar ise Hilal Ekmek,
Güven Ekmek Fabrikası (Güven Ekmek), Bal Ekmek Fabrikası (Bal Ekmek) ve
Çardak Ekmek’tir. Çardak Ekmek % …… pazar payı ile Hilal Ekmek’in en yakın
takipçisi konumundadır. Göksun Belediyesinden ve şikayetçilerden alınan bilgilere
göre Bal Ekmek ve Güven Ekmek de Hilal Ekmek ile rekabet edebilecek kapasiteye 200
sahip olup, sırayla %.... ve %.... pazar paylarına sahiptirler. Bu pazar payı
verilerinden Hilal Ekmek ile Çardak Ekmek arasındaki pazar payı farkının yüksek
olmadığı görülmekte, dolayısıyla Çardak Ekmek’in Hilal Ekmek’in davranışları
üzerinde rekabetçi baskı yaratabilecek güçtedir. Nitekim yapılan incelemeler ve
pazardan alınan bilgiler Hilal Ekmek ile Çardak Ekmek arasında ciddi bir rekabetin
yaşandığı yönündedir. Çardak Ekmek, pazardan daha fazla pay alabilmek için 2009
yılının Mayıs ayında ilçe merkezine yeni bir şube açmak suretiyle somun ekmek
üretimine başlamış ve kapasitesini artırmış, bu durumu müteakip ilçede 70 kuruş olan
ekmek fiyatları hızla aşağı doğru bir seyir izlemiştir. Yaşanan fiyat rekabetine rağmen
Çardak Ekmek pazardaki faaliyetine devam edebilmiş, alınan bilgilere göre de 210
yukarıda belirtilen ciddi pazar payına ulaşmıştır.
Şikayetçi …………...’in işletmekte olduğu ……………. önceki dönemlerde somun
ekmek de üretirken, şikayete konu eylemler neticesinde somun ekmek üretimine son
verdiğini iddia etmekte ve şu anda sadece pide ürettiğini belirtmektedir3. Hem
…………….’ndan alınan hem de pazardan elde edilen bilgiler ……………’nun
oldukça küçük ölçekli bir fırın olduğu yönündedir. Günlük üretim kapasitesi diğer
fırınların çok altında olan …………’nun rakipleri kadar ölçek ekonomilerinden
faydalanamamasından dolayı maliyetlerinin daha yüksek olması muhtemeldir. Bu
durum şikayet dilekçesinde de dile getirilmiş, Raportörlerce yapılan telefon 220
görüşmesinde de bir ekmeğin ………………..’na maliyetinin en az …… olduğu
………………………. tarafından belirtilmiştir.
I.3.3.4. Dikey Bütünlük
Hilal Ekmek sadece ekmek üretimi ve ürettiği ekmeklerin dağıtımı ile uğraşmaktadır.
Nitekim ekmek pazarında faaliyet gösteren teşebbüslerin büyük çoğunluğu kendi
ürettiği ekmeği kendisi dağıtmakta, bu durum söz konusu pazar için alışılmış, yaygın
bir uygulama olarak görülmektedir. Satışlar temel olarak işletme hakkı özel şahıslara
ait olan bakkal, market ve diğer satış noktalarına yapılmaktadır. Ayrıca Hilal Ekmek, 230
ekmek üretiminde girdi olarak kullanılan un, tuz, maya, katkı maddesi ve benzeri
ürünlerin üretimini yapmamakta, bu ürünleri piyasa koşullarında ürünlerin üreticisi ya
da satıcısı firmalardan almaktadır. Dolayısıyla, Hilal Ekmek için dikey bütünlük söz
konusu değildir.
I.3.3.5. Ürün Farklılaştırması ve Çeşitliliği
Ekmek pazarı ürün farklılaştırmasının söz konusu olmadığı, dolayısıyla reklam,
promosyon, tutundurma ve benzeri faaliyetlerin ön planda olmadığı bir sektördür.
Marka bağımlılığının olmadığı pazarda, Hilal Ekmek için de marka bilinirliği ya da 240
bağımlılığıyla bağlantılı bir pazar gücünden bahsedilemeyecektir.
3 Göksun Belediyesi’nden alınan bilgilere göre ise Sıtkıoğlu faaliyetlerini 22.9.2009 tarihi itibarıyla durdurmuştur.
09-48/1193-301
6
Diğer yandan Hilal Ekmek sadece normal somun ekmek ve pide üretmektedir. Bu
itibarla Hilal Ekmek’in ürettiği ürünlerde portföy gücüne işaret edebilecek bir
çeşitliliğin olmadığı kanaatine varılmıştır.
4054 sayılı Kanun hakim durumu “belirli bir piyasada bir veya birden fazla
teşebbüsün, rakipleri ve müşterilerinden bağımsız hareket ederek fiyat, arz, üretim ve
dağıtım miktarı gibi ekonomik parametreleri belirleme gücü” olarak tanımlamaktadır.
Bu noktada Hilal Ekmek’in müşterilerden ve rakiplerden bağımsız hareket edebilme
gücünün irdelenmesi gerekmektedir. 250
Yukarıda da değinildiği üzere, ilgili pazarda Hilal Ekmek ile rekabet edebilecek
ölçekte faaliyet gösteren 3 fırın bulunmakta olup, Çardak Ekmek, Güven Ekmek ve
Bal Ekmek pazar lideri olan Hilal Ekmek’le rekabet edebilecek kapasiteye ve pazar
paylarına sahip teşebbüslerdir. Özellikle Çardak Ekmek piyasada rekabetçi ortamı
oluşturan teşebbüs olarak ön plana çıkmakta ve yeni şubesini açtığı dönemden bu
yana pazar payını artırmaktadır. Dolayısıyla ilgili pazarda nihai satış noktalarının
alternatif temin kaynaklarının bulunduğu görülmektedir. Ekmeğin homojen yapısı
nedeniyle nihai satış noktalarının ekmek sağlayıcılarını değiştirmelerinin güç
olmaması, ilgili pazarda faaliyet gösteren tüm fırınlar için rekabetçi bir baskı 260
oluşturmaktadır. Ayrıca hakim durumun varlığının ortaya konması bakımından çok
önemli bir unsur olan giriş engelleri de bu pazar bakımından söz konusu değildir. Bu
çerçevede Hilal Ekmek’in piyasada rakiplerinden ve müşterilerinden bağımsız
hareket edebilme gücüne sahip olmadığı kanaati oluşmuştur. Bu tür eylemlerde
bulunduğu anda nihai satış noktaları diğer fırınlardan ekmek temin edebilecek,
tüketiciler daha ucuz olan ekmeği tercih edebilme şansına sahip olabilecektir. Öte
yandan ülkemizde faaliyet gösteren meslek kuruluşlarının görevleri 5174 sayılı
Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği ile Odalar ve Borsalar Kanunu'nun 12. maddesinde
sayılmış, sözü geçen maddenin birinci fıkrasının (ı) bendinde geçen “Gerektiğinde
507 sayılı Esnaf ve Küçük Sanatkarlar Kanununun 125 inci maddesinde sayılan mal 270
ve hizmetlerin azamî fiyat tarifelerini, kendi üyeleri için, Bakanlıkça çıkarılacak
yönetmeliğe uygun olarak tespit etmek ve onaylamak.” ifadesiyle de bu kuruluşlara
azami fiyat tarifelerini belirleme yetkisi verilmiştir. Bu yetki çerçevesinde fırınların
ekmek fiyatlarının azami tutarları üyeleri oldukları odalar tarafından belirlenmektedir.
Bu çerçevede azami ekmek satış fiyatı Kahramanmaraş il sınırları için
Kahramanmaraş Fırıncılar Odası tarafından belirlendiğinden Hilal Ekmek’in en
azından fiyat belirleme konusunda hiçbir zaman istediği serbestîde davranamayacağı
söylenebilecektir.
Ayrıca şu anda Göksun’da ekmek tüketiciye 50 kuruştan satılmaktadır. Tüm fırınların 280
300 gr somun ekmeği nihai satış noktalarına satış fiyatları ise 40 kuruştur. Dosya
mevcudu bilgi ve belgelerden, Hilal Ekmek’in de nihai satış noktalarına satış
yaparken uyguladığı fiyat aşağıda değinilecek birkaç nihai satış noktası dışında 40
kuruş olduğu anlaşılmıştır. Göksun’da tavan fiyat 70 kuruş iken uygulanan fiyatın 50
kuruş olması, yaşanan rekabeti ve Hilal Ekmek’in rakiplerinden bağımsız hareket
edemediğini göstermesi bakımından önemlidir.
Yukarıda yer verilen açıklamalar ışığında gerek ilgili teşebbüsün pazardaki durumu
gerek ilgili pazara özgü nitelikler dikkate alındığında, Hilal Ekmek’in ilgili pazarda
hakim durumda olmadığı kanaatine varılmıştır. 290
09-48/1193-301
7
I.3.4. Şikayete Konu Eylemlerin 6. Madde Çerçevesinde Değerlendirilmesi
Hilal Ekmek ilgili ürün pazarında faaliyet gösteren en büyük teşebbüstür. Göksun
Belediye Başkanlığı’ndan alınan bilgilere göre ilgili ürün pazarındaki teşebbüsler
arasında hem kalite hem de fiyat açısından son derece ciddi bir rekabet
yaşanmaktadır. Yaşanılan bu rekabet sonucunda etkin olmayan teşebbüslerin pazar
dışında kalması son derece doğal bir durumdur. Nitekim rekabet hukukunun amacı
piyasadaki teşebbüsleri değil, rekabeti korumaktadır. Bu bağlamda her ne kadar ilgili
pazarda faaliyet gösteren teşebbüslerden, nihai satış noktalarından, Göksun Esnaf 300
ve Sanatkarlar Odası ve Belediye’den alınan bilgiler Hilal Ekmek’in bazı nihai satış
noktalarında düşük fiyat uyguladığını doğrular nitelikte olsa da, bu eylemlerin 4054
sayılı Kanun’u ihlal eder nitelikte olup olmadıklarının değerlendirilmesi gerekmektedir.
Hilal Ekmek 2 aylık bir zaman zarfında Çardak Ekmek’in verdiği bilgilere göre beş,
Göksun Belediye Başkanlığı Zabıta Amirliği’nin tutanaklarına göre üç nihai satış
noktasında fiyat indirimine gitmiştir4. Bu tür bir eylem belirli şartları taşıması halinde
4054 sayılı Kanun’un 6. maddesi kapsamında değerlendirilebilir. Bu tür fiyatlandırma
stratejilerinin “yıkıcı fiyatlama” tanımı kapsamında 6. maddenin ihlali olabilmesi için;
ihlal iddialarının yöneltildiği teşebbüsün ilgili pazarda hakim durumda olması; 310
teşebbüsün maliyet altı fiyat uygulaması; belirlenen maliyet altı fiyatlandırmanın ilgili
pazardaki diğer teşebbüsleri piyasa dışına itecek kadar uzun sürmesi gerekmektedir.
Hilal Ekmek’in ilgili pazarda hakim durumda olmadığının dikkate alınmasının yanı
sıra, bu şekilde sınırlı bir alanda kısa süreli yapılan fiyat indiriminin etkin firmaları
pazar dışına itemeyeceği ileri sürülebilecektir. Nitekim Çardak Ekmek’in pazardaki
konumu bu durumu ispatlar niteliktedir. ……………..’nun ekmek üretiminde ölçek
ekonomilerinden faydalanamamasından dolayı birim ekmek maliyetlerinin piyasadaki
diğer teşebbüslere göre daha yüksek olması muhtemeldir. Nitekim …………….’nun
sahibi ……………….., kendisi ile yapılan telefon görüşmesinde bakkallara ………
ekmek sağladıkları ve bu ekmeğin bakkallar tarafından ………… satıldığı 320
dönemlerde dahi zarar ettiğini belirtmiştir. Gerek Kahramanmaraş ilinde gerek
Göksun ilçesinde ekmek fiyatlarının genel olarak 50 kuruş seviyesinde olduğu
dikkate alındığında, ……………..’nun bu piyasadaki rekabeti karşılayabilecek
etkinlikte bir teşebbüs olmadığı ve bu süreçte pazar dışında kalmasının rekabetin
doğal sonucu olduğu ileri sürülebilecektir. Kaldı ki belirlenen düşük fiyatlar her zaman
maliyet altı olarak nitelendirilemeyecektir. Çünkü üretim kapasitesi artıkça ölçek
ekonomisinden yararlanılmakta ve aynı ürünü üreten diğer rakiplere göre daha ucuz
fiyattan satış yapmak mümkün hale gelmektedir. Ekmek üretiminde maliyeti üretici
bazında değiştiren en önemli etkenlerden biri fırın başına üretilen ekmek miktarı olup,
işçilik giderlerinin ve genel işletme giderlerinin önemli bölümünü sabit maliyetler 330
oluşturmakta, toplam ekmek miktarı artıkça ekmek başına düşen maliyet azalmakta
ve bu durum kapasitesini artıramayan veya atıl kapasiteyle faaliyet gösteren fırınların
maliyetini artırmaktadır. Dolayısıyla bir ekmek fabrikasının küçük fırınlara göre daha
ucuz ekmek fiyatı belirlemesi ve bu fiyatın küçük fırınların maliyetinin altında
olabilecek olması doğal bir olgudur.
Öte yandan Hilal Ekmek şikayete konu eylemlerini son derece sınırlı sayıda noktada
uygulamış ve bu uygulamasını geniş bir alana yaymamıştır. Bu tür sınırlı bir
uygulamanın yeterince etkin bir teşebbüsü dışlama etkisi göstermesi güç
4 Göksun Belediye Başkanlığı Zabıta Amirliği’nin tutanaklarına göre bu 3 nihai satış noktasının ekmek satış fiyatı
30 kuruştur.
09-48/1193-301
8
görünmektedir. Nitekim 2009’un Mayıs ayında somun ekmek üretimine başlayan 340
Çardak Ekmek’in ilgili pazarda kısa sürede ulaştığı konum bu duruma işaret
etmektedir.
Yıkıcı fiyat uygulamalarında teşebbüs bir süre düşük fiyatlı satışların maliyetine
katlansa da, amaç rakipleri dışlayarak ileride hasat (recoupment) olanağına
kavuşmaktır. Giriş engellerinin olmadığı, homojen bir ürünün geçerli olduğu ekmek
pazarında böylesi bir hasat olanağından bahsetmek güçtür. Bu nedenle zaten kısıtlı
yaygınlığı ile etkin fırınları dışlayıcı etki göstermesi pek de ihtimal dahilinde
görülmeyen iddia konusu eylem aynı zamanda yaygınlaştırılarak sürdürülebilir
nitelikte de değildir. 350
Diğer yandan, konu rekabet doktrininde istisnai hallerde kötüye kullanma kabul edilen
seçici fiyatlama çerçevesinde değerlendirilse bile, diğer unsurlar bir yana, iddia
konusu eylemin 4054 sayılı Kanun’un 6. maddesi çerçevesinde dışlayıcı amaçlı bir
kötüye kullanma olarak nitelendirilebilmesi için yine öncelikle teşebbüsün hakim
durumda bulunması gerekmektedir. Nitekim rekabet hukuku bakımından hakim
durumda olmayan teşebbüsün fiyatlama politikasında özgür olması temeldir. Bu
nedenle iddia konusu eylemin dışlayıcı amaç ya da etkiye sahip bir seçici fiyat
indirimi kapsamında değerlendirilmesi için gerekli başkaca unsurların dosya konusu
bakımından mevcut olmadığı göz ardı edilse bile 4054 sayılı Kanun’un 6. maddesi 360
kapsamında bir ihlalin bu açıdan oluşmadığı kanaatine varılmıştır. Yine şikayete konu
iddiaların ayrımcılık olarak dikkate alınabilmesi olasılığı karşısında, bu davranışların
4054 sayılı Kanun’un 6. maddesinin ihlaline yol açması için diğer unsurların yanı sıra
ayrımcılık yaptığı ileri sürülen teşebbüsün hakim durumda olması gerekmektedir.
Ayrıca iki nihai satış noktasının başka fırınların da ekmeğini satmaları üzerine Hilal
Ekmek’in mal vermeyi keserek, yanlarındaki bakkallara ucuza ekmek sağladığı
yönündeki iddiaları çerçevesinde şikayete konu teşebbüsün nihai satış noktalarının
sadece kendi ekmeğini satmalarına yönelik bir tutum içinde olduğu dikkate alınırsa,
bu tutumun da söz konusu teşebbüsün hakim durumda olmamasından dolayı kötüye 370
kullanma olarak nitelendirilemeyeceği kanaati oluşmaktadır. Ayrıca bu noktada şu da
belirtilmelidir ki, eğer Hilal Ekmek’in nihai satış noktaları ile ilişkilerinde rekabet
etmeme yükümlülüğü söz konusuysa, teşebbüsün pazar payının 2002/2 sayılı Tebliğ
ile öngörülen pazar payı eşiğinin altında kaldığının göz ardı edilmemesi
gerekmektedir.
Yukarıda yer verilen değerlendirmeler ışığında, Hilal Ekmek’in hakim durumda
bulunmadığı ve şikayete konu uygulamaların nitelik, yaygınlık, kapsam bakımından
etkin teşebbüsleri dışlayıcı etki göstermekten uzak olduğu dikkate alınarak, 4054
sayılı Kanun’un 6. maddesinin ihlal edilmediği kanaatine varılmıştır. 380
09-48/1193-301
9
J. SONUÇ 390
Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre;
Dosya konusu iddialara ilişkin olarak 4054 sayılı Kanun’un 41. maddesi uyarınca
soruşturma açılmasına gerek bulunmadığına, şikayetlerin reddine OYBİRLİĞİ ile
karar verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy