Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2009-2-141 (Önaraştırma)
Karar Sayısı : 09-52/1253-318
Karar Tarihi : 04.11.2009
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER 10
Başkan : Prof.Dr. Nurettin KALDIRIMCI (Başkan V.)
Üyeler : Mehmet Akif ERSİN, Doç. Dr. Mustafa ATEŞ, İsmail Hakkı
KARAKELLE, Doç. Dr. Cevdet İlhan GÜNAY, Murat
ÇETİNKAYA, Reşit GÜRPINAR
B. RAPORTÖRLER : Hakan BİLİR, Nur Seda KÖKTÜRK,
Özgür Can ÖZBEK, Hatice YAVUZ
C. BAŞVURUDA : - Vodafone Telekomünikasyon A.Ş. 20
BULUNAN Temsilcisi: Av. Yılmaz ARSLAN
Barbaros Bulvarı Tan Apt. 60/5 Balmumcu Beşiktaş / İstanbul
D. HAKKINDA ÖNARAŞTIRMA YAPILANLAR:
-Türk Telekomünikasyon A.Ş.
Turgut Özal Bulvarı 06103 Aydınlıkevler / Ankara
- Avea İletişim Hizmetleri A.Ş.
Abdi İpekçi Cad. No: 75 34367 Maslak / İstanbul
E. DOSYA KONUSU: Avea iletişim Hizmetleri A.Ş.’nin “Her Yöne Sınırsız” 30
tarifesi kapsamında talep edilen ücretin maliyetin altında olduğu ve anılan
tarifenin adı geçen teşebbüsün hakim ortağı olan Türk Telekomünikasyon A.Ş.
tarafından finanse edilerek çapraz sübvansiyon yolu ile yıkıcı fiyatlama
yapıldığı iddiası.
F. İDDİALARIN ÖZETİ: Rekabet Kurumu kayıtlarına 21.2.2009 tarih ve 1504 sayı ile
giren ve Vodafone Telekomünikasyon A.Ş. (Vodafone) vekili Av. Yılmaz ASLAN
tarafından gönderilen geçici tedbir talebi içeren şikayet dilekçesinde özetle;
- Avea İletişim Hizmetleri A.Ş. (Avea) tarafından 4.2.2009 tarihinde başlatıldığı
düşünülen “Her Yöne Sınırsız” (HYS) tarifesi ile bireysel ve kurumsal faturalı 40
Avea abonelerine aylık 55 TL karşılığında toplamda 10.000 dakikalık
şebekeler arası ve şebeke içi arama imkanı verildiği,
- Söz konusu tarifeden talep edilen ücretin maliyetin altında bir fiyat olup, yıkıcı
fiyatlamanın tüm unsurlarını taşıdığı,
- Anılan tarifenin, Avea’nın hakim ortağı olan ve onu tek başına kontrolü altında
tutan Türk Telekomünikasyon A.Ş.’nin (TTAŞ) desteği alınarak yapıldığı,
- HYS tarifesinin TTAŞ tarafından finanse edildiği ve bu suretle çapraz
sübvansiyon yolu ile yıkıcı fiyatlama yapıldığı,
09-52/1253-318
2
- Söz konusu uygulamanın 4054 sayılı Kanun’un 6. maddesine aykırı olacak
şekilde, Avea’nın rakibi konumunda bulunan GSM işletmecilerinin faaliyetlerini 50
zorlaştırdığı,
- Tarifenin devam etmesinin, Vodafone ve Turkcell İletişim Hizmetleri A.Ş.’nin
(Turkcell) disipline edilmelerine ve piyasa dışına itilmelerine neden olabileceği
iddia edilmektedir.
G. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 27.02.2009 tarih ve 1504 sayı ile intikal
eden başvuru üzerine yapılan incelemeler neticesinde hazırlanan 07.07.2009 tarih ve
2009–2-141/İİ–09-HB sayılı İlk İnceleme Raporu ve ekleri, 09-33 sayılı Kurul
toplantısında ele alınmış ve önaraştırma açılmasına karar verilmiştir. İlgili karar
uyarınca yapılan inceleme sonucunda düzenlenen 27.10.2009 tarih ve 2009-2-60
141/ÖA-09-HB sayılı Önaraştırma Raporu 30.10.2009 tarih ve REK.0.06.00.00-
110/444 sayılı Başkanlık önergesi ile 09-52 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek
karara bağlanmıştır.
H. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili raporda; Türk Telekomünikasyon A.Ş. ve
Avea İletişim Hizmetleri A.Ş. hakkında 4054 sayılı Kanun’un 41. maddesi uyarınca
soruşturma açılmasına gerek olmadığı ifade edilmiştir.
I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
Yapılan başvuru ile ilgili olarak Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu’ndan (BTK) 70
görüş talep edilmiş, söz konusu yazıya cevaben BTK tarafından gönderilen yazı
27.5.2009 tarih ve 3703 sayı ile Kurum kayıtlarına girmiştir. Söz konusu görüşte
BTK’nın 30.4.2009 tarih ve 2009/DH-10/197 sayılı kararı ile Avea ve Türk
Telekom’un, Avea’nın “Her Yöne Sınırsız” tarifesiyle yıkıcı fiyatlama ve çapraz
sübvansiyon yoluyla rekabet ihlali yapmadıkları değerlendirmesinde bulunulduğu
ifade edilmiştir.
I.1. Her Yöne Sınırsız Tarifesi
Avea’nın bireysel ve kurumsal1 faturalı Avea abonelerine, yeni abone olacak veya
numara taşınabilirliği ile başka bir operatörden Avea’ya geçiş yapacak bireysel veya
kurumsal faturalı hat sahiplerine yönelik olarak sunduğu HYS tarifesi bireysel 80
kullanıcılar için 5.2.2009 tarihinde, kurumsal kullanıcılar için ise 10.2.2009 tarihinde
uygulanmaya başlamıştır.2
Dönemsel sıkışıklığı gidermek üzere tedbirler alınması amacıyla HYS tarifelerine
abone kaydı 3.3.2009 günü geçici bir süreyle durdurulmuştur. 1.4.2009 tarihinde,
mevcut aboneler ve hatlarını numara taşınabilirliği yoluyla Avea’ya taşıyan bireysel
abonelerin -bu tarihe kadar yazılı ön talepte bulunmaları kaydıyla- HYS tarifesine
alımına başlanmıştır.3 15.5.2009 tarihinde yeni abonelik tesis edecek bireysel hat
1 Avea resmi internet sitesinde ve Avea tarafından gönderilen yazıda HYS bireysel ve HYS kurumsal tarifeleri
ayrı birer tarife olarak lanse edilse de, tarife ücretlendirme ve detaylarında bir farklılık bulunmamaktadır.
2 Avea, 2.2.2009 tarihinde BTK’ya gönderdiği yazıda kurumsal faturalı abonelere yönelik olarak tarifenin
10.2.2009 tarihinde yürürlüğe gireceğini beyan etmiş, ancak 11.2.2009 tarihli yazı ile kurumsal faturalı hat
sahiplerine yönelik abone alımını durdurduğunu belirtmiştir. 12.2.2009 tarihli yazıda ise söz konusu tarifenin
kurumsal faturalı hat sahibi abone alımına açıldığı ifade edilmiştir.
3 31.3.2009 tarihinde Avea tarafından BTK’ya gönderilen yazıda kullanıcıların ilgisi üzerine, tarifeye kayıt
süresinin uzatılmasına karar verildiği ifade edilmiştir.
09-52/1253-318
3
sahiplerinin, 26.5.2009 tarihinde ise kurumsal faturalı hat sahiplerinin abone kaydına
başlandığı duyurulmuştur.
Avea resmi internet sitesinden alınan bilgilere göre 16.6.2009 tarihi itibariyle söz 90
konusu tarifenin detayları aşağıdaki gibidir:
Tablo 1: HYS Tarifesi Ücretlendirme Detayları (16.6.2009)
Aylık ücret 66,65 TL4
Şebeke içi Sınırsız- Ücretsiz
Sabit Hatlar Sınırsız- Ücretsiz
Diğer Operatörler Sınırsız- Ücretsiz
SMS 25,5 Kr/SMS
Tarife detaylarında ayrıca;
- Aylık toplam hat başına 10.000 dk üzerindeki görüşmelerin, sunulan hizmetin
haberleşme ihtiyacının karşılanması dışında amaçlar için kullanıldığı kabul
edilerek; 1 Nisan 2009 tarihi öncesinde tarifeye geçmiş aboneler için KDV ve
ÖİV dahil 48,47 Kr/dk üzerinden, 1 Nisan 2009 tarihi ve sonrasında tarifeye
geçen aboneler için KDV ve ÖİV dahil 64 Kr/dk üzerinden faturalandırılacağı, 100
- Bir ay içerisinde 10.000 dakikanın altında görüşme yapılması durumunda,
10.000 dakikanın altında kalan ücretsiz görüşülebilecek dakikaların bir sonraki
aya devretmeyeceği
belirtilmektedir.
Yukarıda yer verilen bilgilerden görüldüğü üzere, HYS tarifesi (bireysel ve kurumsal)
aylık sabit 66,5 TL karşılığında şebeke içi, sabit hat ve diğer operatörlere toplam
10.000 dakika bedava konuşma olanağı tanımaktadır.
Bununla birlikte, söz konusu tarife kapsamında farklı amaçlı kullanımların Avea
tarafından tespit edilmesi üzerine 24.7.2009 tarihinden itibaren bazı abonelere uyarı
amaçlı SMS gönderilmiş, daha sonra uygulamaya devam edenlerin tarifesi Her Yöne 110
1000 olarak değiştirilmiştir. Her Yöne 1000 tarifesi ücretsiz konuşma süresini 1000
dakika ile sınırlamaktadır. Takip eden süreçte Avea, HYS (mevcut adıyla Her Yöne
Özgürlük) tarifesinin şartlarında değişiklik yaparak 27 Ağustos tarihi öncesine kayıtlı
bireysel aboneleri aylık 67 TL, bu tarihten sonra abone olacakları ise 77 TL
ücretlendirmeye tabi tutacağını bildirmiştir.5 Ayrıca toplam konuşma süresi 3000
dakikayı aşan ve 75’ten fazla farklı numara ile konuştuğu tespit edilen abonelerin
yurtiçi konuşmalarının her dakika için 12 Kr'den ücretlendirileceği açıklanmıştır.
Yapılan değişiklikler sonucunda ücretsiz konuşma süresinin düşürüldüğü ve bir takım
aboneler için aylık sabit ücretin arttırıldığı görülse de değerlendirmede rekabet ihlali
potansiyeli açısından daha riskli bir durum oluşturabilecek olan tarifenin ilk hali esas 120
alınmıştır.
4 Fiyatlara KDV ve ÖİV dahildir. Bu fiyat yurtiçi aramalar için geçerlidir. "Bireysel Faturalı HerYöne Sınırsız"
tarifesi kapsamındaki kullanım, faks, data, WAP, yarışma servisleri, sohbet hatları, 444 ile başlayan numaralar
hariç özel servis numaralarına ve Kıbrıs numaralarına doğru yapılan aramaları kapsamamaktadır.
5 Kurumsal aboneler için de benzer bir düzenlemeye gidilmiş ancak 67 TL’ye ücretlendirilen abonelerin 1 Ekim
tarihinden önce Avea’ya kayıt yaptırmış olmaları gerektiği belirtilmiştir. 1 Ekim tarihinden sonra abone
olacaklar için ise aylık ücret 77 TL’dir. Ayrıca kurumsal aboneler için makul kullanım kıstasları olarak toplam
3000 dakika ve 100 farklı numara tespit edilmiştir.
09-52/1253-318
4
I.2. Çapraz Sübvansiyon Yoluyla Yıkıcı Fiyatlama
Şikayet dilekçesinde belirtilen iddialar incelendiğinde konu rekabet hukuku
literatüründe çapraz sübvansiyon ve yıkıcı fiyatlama olarak nitelendirilen ihlaller
kapsamında değerlendirilebilecektir.
Çapraz sübvansiyon en genel anlamda, birden çok alanda faaliyet gösteren bir
teşebbüsün farklı alanlar arasında yaptığı kaynak transferi olarak tanımlanmaktadır.
Çapraz sübvansiyon uygulamasında firma bir pazardan elde ettiği gelir ile diğer
pazardaki faaliyetlerini finanse etmektedir. 130
Çapraz sübvansiyon tanımı gereği, tek taraflı eylemlerdendir. Bu sebeple çapraz
sübvansiyon, Avrupa uygulamasında olduğu gibi hukukumuzda da tek başına bir
teşebbüs davranışı olarak, hakim durumun kötüye kullanılması başlığı altında
değerlendirilmektedir. Bu nedenle, rekabet hukuku anlamında bir çapraz
sübvansiyon, tanımı gereği eylemi gerçekleştiren teşebbüsün aktif olduğu
pazarlardan en azından birinde hakim konumda bulunmasını gerektirmektedir.
Çapraz sübvansiyonun ihlal olarak kabul edilebilmesi için, çapraz sübvansiyon
yoluyla hakim durumun kötüye kullanıldığının gösterilmesi gerekmekte, uygulama
ancak rekabet hukukunca yasaklanmış davranışları gerçekleştirebilmek amacıyla
kullanılan bir araç haline geldiğinde ihlal niteliği kazanmaktadır. Dolayısıyla, (dosya 140
konusu işlemde) çapraz sübvansiyonun ihlal olarak kabul edilebilmesi, uygulamanın
yıkıcı fiyatlamanın finansmanında kullanıldığının gösterilmesi ile mümkündür6. Bu
anlamda çapraz sübvansiyon, yıkıcı fiyatlamadan ayrı/ondan farklı bir kötüye
kullanma hali olmaksızın, hakim durumun kötüye kullanılması hallerinden biri olan
yıkıcı fiyatlamanın uygulama döneminde ortaya çıkan zararların finanse edilme
yolunu oluşturmaktadır.
Avrupa Birliği Komisyonu’nun Aralık 2005’de yayınladığı “82. Madde’nin
Uygulanması Hakkında Kamuya Açık Tartışma Metni”nde (Tartışma Metni) yıkıcı
fiyatın 82. madde bağlamında bir ihlal olarak nitelenebilmesi için hakim durumdaki
teşebbüsün hakim durumunu korumaya veya güçlendirmeye yönelik eylemlerde 150
bulunması ve bu eylemlerini de genellikle hakim durumda bulunduğu pazarda
gerçekleştirmesi gerektiği ifade edilmiştir. Teşebbüsün yıkıcı fiyatlamayı, hakim
durumda bulunduğu pazardan farklı bir pazarda uygulamasının ihlal olarak
nitelenebilmesi ise bu eylemi komşu/bitişik bir pazarda yaptığı ve bu eylemin
etkisinin hakim durumda olduğu pazarda ortaya çıktığı durumlarda söz konusu
olacaktır. Bunun yanında normal koşullarda hakim durumdaki bir teşebbüsün faaliyet
gösterdiği ancak hakim durumda olmadığı ilişkisiz bir pazardaki yıkıcı fiyat
uygulaması, bu eylemin etkilerinin yalnızca söz konusu ilişkisiz pazarlarda
görülmesi halinde, 82. madde kapsamında değerlendirilmeyecektir. Bu noktada
Tartışma Metni’ne bir dipnot düşülmüş ve yıkıcı fiyatlamanın, hakim durumun söz 160
konusu olmadığı pazarlarda gerçekleştirildiği ve etkisinin de yalnızca bu pazarlarda
ortaya çıktığı durumlarda 82. madde kapsamında ihlal olarak nitelendiği Tetra Pak II
davasının istisnai olduğu ifade edilmiştir. Zira davaya konu pazarlar olan aseptik ve
aseptik olmayan karton pazarları arasında güçlü bağlar bulunmaktadır ve teşebbüs
6 Kimi kaynaklarda çapraz sübvansiyonun yıkıcı fiyatlamanın, dışında “seçici fiyat indirimi” yoluyla da ihlal
oluşturabileceği ifade edilmektedir. Bkz. Whish R. Competition Law Fifth Edition s.711, Martineau Johnson,
Cross-Subsidisation, Utilities Brief, Competition Focus, Mayıs 2004. Hakim durumun kötüye kullanılması
hallerinden biri olan seçici fiyat indiriminde (selective price cutting), hakim durumdaki firma aynı edimler için
yalnızca rakibinin müşterilerine yönelik olarak bir fiyat indirimine gitmekte, bu yolla rakibinin faaliyetini
zorlaştırmaktadır. Bu durumda fiyatların yıkıcı fiyatlamadaki gibi maliyet altı olması gerekmemektedir.
09-52/1253-318
5
aseptik karton pazarında yarı-monopol ve bu pazarla yakın ilişki içerisindeki aseptik
olmayan karton pazarındaki lider konumundan dolayı aseptik olmayan karton
pazarında da yarı-hakim durumdadır.
Şikayet dilekçesinde yer verilen Türk Telekom’un ulusal ve uluslararası ses iletimini
ihtiva eden telefon hizmetleri ve tüm telekomünikasyon altyapısının kurulması ve
işletilmesi pazarındaki hakim durumunu GSM hizmetleri pazarındaki yıkıcı fiyat 170
uygulamasıyla kötüye kullandığı ve bu suretle GSM hizmetleri pazarındaki rekabeti
bozduğu iddiası da, ancak Tetra Pak II davasına benzer durumun mevcudiyeti
halinde ihlal olarak kabul edilebilecektir. Ancak çapraz sübvansiyon yoluyla
gerçekleştirilen bir ihlalin varlığı tespit edilmeden önce, ekonomik bütünlük için zarar
oluşturan dolayısıyla sübvanse edilmesi gereken uygulamanın yani yıkıcı
fiyatlamanın gerçekleşip gerçekleşmediğinin incelenmesi gerekmektedir.
“Yıkıcı fiyat”ın, üzerinde anlaşma sağlanan genel kabul görmüş bir tanımı olmamakla
birlikte, bu kavram rekabetin ortadan kaldırılmadığı veya en azından kısıtlanmadığı
durumda, kârlı olmayan fiyat olarak tanımlanmaktadır7. Bir başka tanıma göre ise
teşebbüsün kısa dönemde düşük fiyat, orta ve uzun dönemde ise daha yüksek fiyat 180
uygulayarak rakiplerini pazar dışına itmesi şeklinde uyguladığı stratejiler yıkıcı fiyat
olarak adlandırılmaktadır.8 Zira kısa dönemde düşük fiyatlardan dolayı katlanılmak
zorunda kalınan zararlar, orta ve uzun dönemde (düşük fiyatlardan dolayı potansiyel
girişlerin engellenmesinin, rakiplerin disipline edilmelerinin veya tutunamayarak
piyasa dışına çıkmalarının ardından), fiyatların arttırılması yoluyla telafi
edilebilecektir. Bu noktada rekabet otoritesinin belirlemesi gereken, fiyattaki
düşüşlerin hangi noktaya kadar rekabetçi, hangi noktadan sonra ihlal olarak kabul
edilmesi gerektiğidir. Düşük fiyatların tüketici refahını arttırıcı etkisi ve rekabet
hukukunun amaçlarından biri olması da göz önüne alındığında, yıkıcı fiyat
uygulamasına yaklaşımın belirli kurallara sahip olması önem kazanmaktadır. 190
Bu kapsamda ortaya konulması gerekecek temel unsurlar;
- Hakim durumun varlığı,
- Hakim durumdaki teşebbüsün fiyatlarının maliyetlerinin altında olup olmadığı,
- Hakim durumdaki teşebbüsün yıkıcı fiyat uygulamadaki amacı,
- Stratejinin başarıyla sonuçlanmasının ardından hasat imkanının ne ölçüde
mümkün olduğu,
olarak sıralanabilir.
Bu unsurları değerlendirmede;
Hakim durumdaki teşebbüsün fiyatlarının maliyetlerinin altında olup
olmadığını değerlendiren “Fiyat-Maliyet testi”; 200
Hakim durumdaki teşebbüsün ürünlerini zarar etmek pahasına olağanüstü
düşük fiyattan satmasının ardında rakiplerini disipline ederek, pazar dışına
iterek veya pazara potansiyel girişleri engelleyerek hakim durumunu koruma
veya güçlendirme amacı bulunup bulunmadığını inceleyen “Niyet Testi”
7 “ Predatory Foreclosure” OECD Journal of Competition Law and Policy Vol. 9, No:1 s.91
8 O’Donoghue, R. and Padilla A. J. (2006), “The Law and Economics of Article 82 EC”, Hart Publishing:
Oregon,. s..236.
09-52/1253-318
6
Yıkıcı fiyatın tespiti bakımından, yıkıcı fiyatlama sonrasında katlanılan
zararların telafi edilebilirliğinin/hasadın mümkün olup olmadığının analiz
edilmesine dayanan “Telafi Testi”
yardımcı olmaktadır.
Hakim durumdaki bir teşebbüsün ürünlerini zarar etmek pahasına olağanüstü düşük
fiyattan satmasının ardında rakiplerini disipline ederek, pazar dışına iterek veya 210
pazara potansiyel girişleri engelleyerek hakim durumunu koruma veya güçlendirme
amacı bulunması, söz konusu fiyat seviyesinin yıkıcı olduğu ve uygulamanın da bir
ihlal teşkil ettiği yönündeki iddiaların değerlendirilmesi bakımından büyük öneme
sahiptir. Hakim durumdaki teşebbüsün maliyetleri altında satış yapmasının rakipleri
dışlamak haricinde bir amacının olması halinde ise bu davranış yıkıcı fiyatlandırma
yoluyla hakim durumun kötüye kullanılması olarak değerlendirilmeyecektir. Bu
noktada önem kazanan husus ise fiyatlandırma politikasının rakipleri piyasa dışına
çıkarma, disipline etme veya yeni girişleri engellemeye yönelik bir stratejinin parçası
olarak uygulanıp uygulanmadığıdır. Bu stratejinin ve dolayısıyla teşebbüsün
amacının/niyetinin anlaşılması için kullanılabilecek unsurların başlıcaları ise; amacı 220
açıkça ortaya koyan yazılı deliller, fiyatlamanın ancak yıkıcı bir plan çerçevesinde
ticari olarak mantıklı olduğunun gösterilmesi, rakibin pazar dışına çıkmış olması veya
bu olasılığın bulunması, fiyatlandırmanın belirli müşteri gruplarını hedef alması,
hakim durumdaki teşebbüsün kapasite artırımı için özel olarak bir maliyete katlanmış
olması, düşük fiyatlandırmanın kapsamı, süresi ve devamlılığı, fiyatlandırmanın diğer
dışlayıcı eylemlerle birlikte uygulanması, hakim durumdaki teşebbüsün zararlarını
diğer satışlarından karşılama olasılığı ve gelecekte yüksek fiyatlar uygulayarak
zararlarını telafi etme olanağı olarak sıralanabilmektedir.
Hakim durumun kötüye kullanılması kapsamında değerlendirilen yıkıcı fiyat,
teşebbüsün orta ve/veya uzun dönemli karı için kısa dönem karından vazgeçtiği 230
varsayımına dayanmaktadır. Tartışma Metni’nde ise, ‘hasat’ kavramının, piyasadaki
rekabetin gelişimi üzerindeki olumsuz etkinin, (hakim durumdaki firmanın
perspektifinden) geçici zararlar vesilesiyle ortaya konan fedakarlığın iyi bir yatırım
olarak görülmesi için yeterli olup olmadığı sorusuyla ilgili olduğu belirtilmektedir.
Dolayısıyla rekabet otoritesi açısından, yıkıcı fiyatın tespiti bakımından, yıkıcı
fiyatlama sonrasında katlanılan zararların telafi edilebilirliğinin/hasadın mümkün olup
olmadığının analiz edilmesi önem kazanmaktadır. Zira hasat ihtimalinin çok düşük
veya imkansız olduğunun gösterilmesi halinde yıkıcı fiyatlamanın irrasyonel olduğu
ve tüketici refahını azaltmayacağı sonuçlarına varılabilecektir.
Hasat ile ilgili temel sorunlardan biri fiyat ve kar seviyelerini sayısallaştırmak, yani 240
yıkıcı fiyat uygulamasından önce ve sonra ortaya çıkan fiyat ve kar oranlarının ne
şekilde ele alınacağını belirlemektir. Hakim durumdaki bir teşebbüs rakibini pazar
dışına çıkarmak için yıkıcı fiyat uygulayabileceği gibi, piyasada agresif bir tutum
izleyerek potansiyel girişleri engellemek arzusunda da olabilir. Böyle bir durumda
pazara yeni bir oyuncunun girişinin ardından fiyatlarda meydana gelecek azalma
ve/veya pazardan bir oyuncu çıktıktan sonra fiyatların yükselmesi gibi bir durum söz
konusu olmayacaktır. Bu sebeple ileride oluşacak yüksek fiyat/karın ve etkilerinin
hesaplanmasından ziyade, hasat imkânının varlığı üzerinde durulması
gerekmektedir. Zararların telafi imkanının olup olmadığının değerlendirilmesi için ise
pazara giriş engellerinin, teşebbüsün pazardaki (güçlenen) konumunun ve gelecekte 250
09-52/1253-318
7
(yani düşük fiyatlamadan sonra) pazar yapısında oluşacak öngörülebilir değişikliklerin
(rekabet üzerindeki etkinin) incelenmesi yeterli olacaktır.9
I.3. Avea HYS Tarifesinin Çapraz Sübvansiyon Yoluyla Yıkıcı Fiyatlama
Kapsamında Değerlendirilmesi
Daha önce de belirtildiği üzere, dosya konusu şikayet TTAŞ’ın ulusal ve uluslararası
ses iletimini ihtiva eden telefon hizmetleri ve tüm telekomünikasyon altyapısının
kurulması ve işletilmesi pazarındaki hakim durumunu, aynı ekonomik bütünlük
içerisinde yer alan Avea’nın faaliyet gösterdiği GSM hizmetleri pazarında, HYS
tarifesi kapsamında uyguladığı yıkıcı fiyatlama yoluyla yine GSM hizmetleri
pazarında kötüye kullandığıyla ilgilidir. İddiaya göre, HYS tarifesi maliyetlerin altında 260
gerçekleştirilmekte, ortaya çıkan zararlar ise TTAŞ tarafından sübvanse edilmektedir.
Bu durum GSM hizmetleri pazarında Avea’nın rakiplerinin disipline edilmelerine ve
pazar dışına çıkmalarına sebep olacaktır.
Yukarıdaki ifadelerden de görüldüğü üzere, söz konusu kampanya dolayısıyla
Avea’nın aynı ekonomik bütünlük içerisinde yer aldığı TTAŞ’ın yıkıcı fiyatlama ve
çapraz sübvansiyon yoluyla 4054 sayılı Kanun’u ihlal ettiği iddia edilmektedir. Çapraz
sübvansiyonun tek başına ve yıkıcı fiyatlamadan ayrı olarak bir ihlal oluşturmaması
nedeniyle konu yıkıcı fiyat özelinde değerlendirilecektir.
Şikayet dilekçesinde yer alan iddiaların değerlendirilmesinde i) TTAŞ’ın bahsi geçen
pazarda hakim durumda olup olmadığının ve ii) iddia konusu uygulamaların bir 270
kötüye kullanma teşkil edip etmediğinin incelenmesi gerekmektedir. İşbu dosya
kapsamında TTAŞ’ın herhangi başka bir pazarda hakim durumda olduğu ve bu pazar
ile GSM hizmetleri pazarının ilişkili olduğu varsayılarak, GSM hizmetleri pazarında
gerçekleştirilen uygulamaların yıkıcı fiyatlama olup olmadığı değerlendirilecektir.10
Önceki bölümde aktarılan yıkıcı fiyatlamanın hesaplanmasına yönelik teorik
açıklamalar ekseninde daha detaylı incelemeler öncesinde, diğer koşulların
gerçekleşip gerçekleşmediğinin ortaya konması daha makul görünmektedir. Bu
anlamda en dikkat çekici konuları;
- şikayete konu operatörün pazardaki konumu ile
- şikayete konu tarifenin abone sayısı ve yarattığı gelirin pazardaki etkileri 280
olarak sıralamak mümkündür.
Daha önce de belirtildiği gibi teşebbüsün yıkıcı fiyatlama yapmasındaki amacının
rakipleri dışlamak olup olmadığını değerlendirmek için dikkate alınması gereken
başlıca unsurlar yazılı deliller, rakibin pazar dışına çıkması veya çıkma olasılığı,
belirli müşteri grubu hedefleri, özel olarak katlanılan maliyetlerin varlığı, düşük
fiyatlandırmanın süresi, kapsamı ve devamlılığı ile diğer dışlayıcı eylemlerin
varlığıdır.
Şikayet konusu tarife ile abonelere (veriler dahil) 66,5 TL karşılığında çağrının
sonlandığı operatör ayrımı olmaksızın toplam 10.000 dakika bedava konuşma süresi
verilmektedir. Ancak Temmuz ayından itibaren tarife şartlarında bir takım 290
değişikliklere gidilmiş, 27 Ağustos tarihinden itibaren abone olacaklar için ise aylık
9 Tartışma Metni, p.35, par.122
10 Komisyon’un 82. maddeye ilişkin Tartışma Metni’nde uygulamalar ilişkili pazarda olsa bile kötüye kullanımın
birincil pazarda ortaya çıkması gerektiğine yönelik tespitleri, dosya kapsamında istisnai bir durumun mevcut
olabileceği düşünülerek göz ardı edilmiştir.
09-52/1253-318
8
sabit ücret 77 TL’ye yükseltilmiş, bedava konuşma süresi ise 3000 dakika ve toplam
75 farklı numara ile sınırlandırılmıştır.
Niyetin ortaya konulabilmesi bakımından şikayet edilen Avea’nın faaliyet gösterdiği
pazarın özelliklerinin genel olarak ortaya konulması önemlidir. Perakende mobil
telekomünikasyon hizmetleri piyasası halihazırda üç işletmecinin faal olduğu bir
pazardır. BTK verilerine göre 2008 yılı sonu itibariyle Turkcell’in abone sayısı (….)
milyon, Vodafone’un (……….) milyon, Avea’nın ise (………..) milyondur. Buna göre
abone sayıları bakımından pazar payı %(….) civarında olan Avea’nın net satışlara
(gelire) göre pazar payı ise %(….)’tir. Söz konusu piyasa ile ilgili önemli bir gelişme 300
9.11.2008 tarihi itibariyle numara taşınabilirliğinin hayata geçirilmiş olmasıdır.
Uygulamayla beraber diğer şirketler için Turkcell’in sahip olduğu müşteri tabanının bir
kısmını elde edebilme imkanı doğmuş ve fiyatlama stratejileri buna göre
şekillenmeye başlamıştır.
Sahip olunan müşteri/abone sayısının yeni kullanıcıları elde etmede büyük önemi
bulunan ağ endüstrilerinin bir örneğini oluşturan GSM hizmetleri pazarında böylesi bir
gelişmenin yaşanması, pazarın Turkcell haricindeki oyuncuları için ağ etkilerinden
faydalanabilme olanağı yaratmıştır. Arabağlantı ücretlerinin yüksek olduğu ve
dolayısıyla bir operatörden başka bir operatörü aramanın aboneye yüksek maliyet
yüklediği bu pazar açısından numara taşınabilirliği sonrasında ortaya çıkan müşteri 310
tabanını genişletme olasılığı daha da büyük önem kazanmaktadır. Avea’nın Şubat
ayında uygulamaya koyduğu HYS tarifesi bu kapsamda değerlendirildiğinde, tarifenin
amacının gerek yeni aboneler kazanarak gerekse numara taşınabilirliğinin hayata
geçirilmesinin akabinde oluşan (özellikle) Turkcell’den abone alarak müşteri
portföyünü genişletmek ve bunun sonucunda (uzun vadede) gelirlerini arttırmak
olduğu anlaşılmaktadır.
Tarifenin sunuluş tarihi de değerlendirme açısından önem taşımaktadır. 2009 yılı
dünya ekonomisinin küresel kriz ile karşı karşıya kaldığı bir dönem olmuştur. Ortaya
çıkan kredi daralması ve finansman imkanlarına ulaşmanın zorlaşması karşısında
firmalar alternatif fiyatlama stratejileri geliştirmek durumunda kalmıştır. HYS 320
tarifesinin bir örneği olduğu sabit ücret fiyatlamaları (flat rate pricing strategies) da bu
kapsamda değerlendirilmektedir. Bu tip tarifeler firmalar için yaşanılan kriz ortamında
hayati olan nakit akışlarını önceden tahmin edebilme ve finansman planlarını buna
göre yapabilme imkanı tanımaktadır. Kaldı ki abone bakımından pazar payı ile net
satışlar bakımından pazar payı arasındaki fark düşünüldüğünde belirli bir ücret
getirmesi kesinleşmiş müşterilerin Avea için taşıdığı önem daha net görülmektedir.
Avea tarafından gönderilen bilgiye göre firmanın 2008 yılı sonu itibariyle faturasız
aboneler için abone başına ortalama geliri (ARPU) (……….)TL, faturalı aboneler için
(……….)TL, birleşik ARPU’su ise (……….)TL’dir. Bu durum bu tarifeden dakika başı
zarar etmekte olan firmanın periyodik olarak yaklaşık 65 TL abone başı gelir almak 330
suretiyle hem nakit yaratmak hem de pazar payı ve gelirlerini arttırmak amacını
göstermektedir.
Literatürde niyetin ortaya çıkarılması için değerlendirmeye alınan fiyatlamanın süre,
kapsam ve devamlılığı unsurlarına bakıldığından HYS tarifesinin başlatıldığı Şubat
ayı başında bir bitiş süresi öngörülmemekle birlikte tarifeye abone alımlarının Mart
ayında durdurulduğu, yeni alımlara ancak Nisan ayında başlanabildiği, tarife ilk
çıktığında abone başına aylık sabit ücretin 55 TL olduğu, daha sonra 66,65 TL’ye, 27
Ağustos tarihinde ise yeni aboneler için 77 TL’ye yükseltildiği, bedava konuşma
süresinin 10.000 dakikadan 3.000 dakikaya indirildiği, arama yapılabilecek toplam
09-52/1253-318
9
numara sayısına ise sınırlama getirildiği görülmektedir. Tarife şartlarında yapılan bu 340
gibi değişiklikler HYS tarifesinin devamlılığının olmadığını ve kapsamının
daraltıldığını göstermektedir.
Maliyet altı fiyatlamanın bir rekabet ihlali olarak kabul edilebilmesi için
değerlendirilmesi gereken bir diğer husus hasat ihtimalidir. Dosya konusu işlem için
ex-ante bir inceleme niteliğinde olan telafi olanağının varlığı için tarifenin ortaya
konmasından bugüne kadarki süreçte pazardaki etkilerinin incelenmesi
gerekmektedir. Bu kapsamda ilk olarak HYS tarifesi kapsamındaki abone sayısının
Avea ve diğer operatörler için nasıl bir büyüklüğe tekabül ettiği ele alınabilir.
Avea’nın HYS tarifesinden Nisan 2009 sonu itibariyle yararlanan toplam (……….)
abone bulunmaktadır. Bu rakamın operatörlerin 2008 yılı sonu toplam abone tabanı 350
içinde teşkil ettiği oranlar aşağıdaki gibidir:
Tablo 2: HYS Tarifesinin Operatörlerin Abone Tabanları İçerisindeki Payı
Turkcell Vodafone Avea
Abone tabanı (milyon) (….) (….) (….)
HYS abonesi/taban (%) (….) (….) (….)
Buna göre HYS tarifesini kullanan tüm abonelerin Turkcell’den Avea’ya geçmiş
olduğu varsayıldığında Turkcell abone tabanındaki kaybın %(….), aynı varsayım
şikayetçi Vodafone için yapıldığında kaybın %(….) olduğu görülmektedir. Ayrıca
tarifeyi kullanmaya başlayan abonelerin yalnızca yeni abonelerden (yeni kayıt
yaptıran veya numara taşınabilirliği ile Avea abonesi olanlardan) oluştuğu düşünülse
dahi Avea abone tabanının ancak %(….) genişleyebileceği görülmektedir. Ancak
gerçekleşen durum incelendiğinde numara taşınabilirliği ile HYS tarifesine geçen
abone sayısının, bir başka deyişle Avea’nın tarife sayesinde rakip operatörlerden 360
alabildiği abonelerin toplam (……….) kişi olduğu tespit edilmiştir. Toplam HYS tarifesi
abone sayısının yaklaşık %(….)’na tekabül eden bu sayı dikkate alındığında tarifenin
etkisinin çok daha düşük olduğunu söylemek mümkündür.
HYS tarifesinin uygulamaya konmasından sonra şikayetçinin abone sayısındaki
değişiklikler incelendiğinde ise, toplam faturalı abone sayısının aşağıdaki gibi
gerçekleştiği görülmektedir:
Tablo 3: Faturalı ve Önödemeli Hat Sahibi Vodafone Aboneleri (Şubat-Nisan 2009)
Faturalı Önödemeli
Bireysel Kurumsal Toplam Bireysel Kurumsal Toplam TOPLAM
Şub.09 (….) (….) (….) (….) (….) (….) (….)
Mar.09 (….) (….) (….) (….) (….) (….) (….)
Nis.09 (….) (….) (….) (….) (….) (….) (….)
Tabloda yer alan verilere göre şikayetçinin abone sayısında Şubat ayından sonra bir
azalma eğilimi tespit etmek mümkün olsa da bunun Avea tarafından HYS tarifesinin
sunulmasıyla ilişkili olduğunu söylemek doğru olmayacaktır. Zira Vodafone’un abone 370
tabanındaki gelişmelere bakıldığında Ekim 2008’den itibaren benzeri bir düşüş
eğiliminin olduğu görülmektedir.
09-52/1253-318
10
Tablo 4: Faturalı ve Önödemeli Hat Sahibi Vodafone Aboneleri (Ekim 2008-Nisan 2009)
Aylar Faturalı Önödemeli
Bireysel Kurumsal Faturalı Toplam Bireysel Kurumsal Önödemeli Toplam TOPLAM
Eki.08 (….) (….) (….) (….) (….) (….) (….)
Kas.08 (….) (….) (….) (….) (….) (….) (….)
Ara.08 (….) (….) (….) (….) (….) (….) (….)
Oca.09 (….) (….) (….) (….) (….) (….) (….)
Şub.09 (….) (….) (….) (….) (….) (….) (….)
Mar.09 (….) (….) (….) (….) (….) (….) (….)
Nis.09 (….) (….) (….) (….) (….) (….) (….)
Dolayısıyla Vodafone’un abone tabanında gerçekleşen değişimlerin Avea HYS
tarifesinden bağımsız bir seyir izlediği anlaşılmaktadır. Bu değerlendirmeleri
destekler nitelikte Vodafone’un 2009 yılının ilk çeyreğindeki abone kaybı (….) milyon
düzeyinde olduğuna ilişkin bilgi edinilmiştir. HYS tarifesinin Şubat ayında başlayıp
Mart ayında durdurulduğu ve Nisan sonu itibariyle (….) abonesi olduğu
düşünüldüğünde şikayetçinin abone sayısındaki düşüşün tarife dışı sebeplerden
kaynaklandığı izlenimi güçlenmektedir. 380
Bunun yanı sıra Tablo 4’teki verilerle ilgili dikkate değer bir başka husus Vodafone’un
faturalı bireysel abonelerinin sayısında bu 7 aylık süreçte bir düşüş olmamasıdır.
HYS tarifesinin abonelerinin içindeki bireysel faturalı abone oranının %(….)-(….)
arasında seyrettiği düşünüldüğünde tarifenin Vodafone’un benzer müşteri tabanını
etkilediğini söylemek kolay görünmemektedir.
HYS tarifesinin müşterilere sunulmasından hemen sonra Turkcell benzeri şekilde
“Bizbize Kamu Her Yöne 1200 (sonrasında Bizbize Kamu Heryöne 1500)” tarifesi,
Vodafone ise “Yeni Cep Limitsiz Herkese (sonrasında Yepyeni Cep Limitsiz)” tarifesi
ile her yöne görüşmenin sabit fiyattan ücretlendirildiği çeşitli tarifeleri hayata
geçirmiştir. Turkcell Bizbize Kamu Her Yöne 1500 tarifesinin koşulları aşağıdaki gibi 390
belirlenmiştir:
Aylık Sabit Ücret (KDV ve ÖİV dahil) 45 TL
Her yöne arama 1500 dk.
1500 dakikadan sonra Turkcell'lileri arama 64 Kr/dk
Diğer operatör ve sabit hatlar yönüne arama 24 Kr/dk
Vodafone tarafından sunulan Yepyeni Cep Limitsiz tarifesinde ise aboneler aşağıda
yer alan 3 farklı seçim yapabilmektedir:
Cep Limitsiz
Vodafone
Cep Limitsiz Vodafone
+ Sabit Hat
Vodafone + Sabit Hat & 1000
Dakika Diğer Ceplere
Aylık Ücret 35 TL 55 TL 75 TL
Diğer
Operatör 25 kr 25 kr 1000 dk ücretsiz sonrası 25 kr
Şebeke içi Limitsiz Ücretsiz Limitsiz Ücretsiz Limitsiz Ücretsiz
Sabit Hat 25 kr Limitsiz Ücretsiz Limitsiz Ücretsiz
SMS 23,02 kr 23,02 kr 23,02 kr
Bu tarifelerdeki benzerlikler göz önüne alındığında, yıkıcı fiyatlama olarak nitelenen
bir eyleme rakiplerin aynı anda cevap verebildikleri, bu anlamda pazar gücünden
09-52/1253-318
11
kaynaklanması gereken bir eylemin pazarın bütün aktörleri tarafından uygulanıyor
olmasının mümkün olmadığı anlaşılmaktadır.
J. SONUÇ
Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre, dosya konusu iddialara 400
ilişkin olarak 4054 sayılı Kanun’un 41. maddesi uyarınca soruşturma açılmasına
gerek olmadığına, şikayetin reddine OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy