Rekabet Kurumu - Karar Sayı 09-54/1297-328

Rekabet Kurumu Başkanlığından,

REKABET KURULU KARARI

Dosya Sayısı : 2009-4-185 (Önaraştırma)
Karar Sayısı : 09-54/1297-328
Karar Tarihi : 11.11.2009

A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI (Başkan V.) 10
Üyeler : Mehmet Akif ERSİN, Doç. Dr. Mustafa ATEŞ, İsmail Hakkı
KARAKELLE, Doç. Dr. Cevdet İlhan GÜNAY, Murat
ÇETİNKAYA, Reşit GÜRPINAR

B. RAPORTÖRLER : Orçun SENYÜCEL, Hale GÜNDÜZ

C. ŞİKÂYET EDEN : SSCTUR-Coşkun Otomotiv ve Turizm Ltd. Şti.
Fahrettin Kerim Gökay Cd. No:175/A Göztepe/İstanbul
Temsilcisi: Av. Ali Güvenç KİRAZ
Hasanpaşa Mh. Kurbağalıdere Cd. Uğur Apt. No:17/3 20
Kadıköy/İstanbul

D. ŞİKÂYET EDİLEN: - Akbank T.A.Ş.
Sabancı Center 34330 4. Levent/İstanbul
- Türkiye Garanti Bankası A.Ş.
Levent Nispetiye Mh. Aytar Cd. No:2 Beşiktaş/İstanbul
- Finansbank A.Ş.
Büyükdere Cd. No:129 34394 Gayrettepe/İstanbul

E. DOSYA KONUSU : Akbank T.A.Ş. (Akbank), Garanti Bankası A.Ş. (Garanti 30
Bankası) ve Finansbank A.Ş. (Finansbank)’nin, IATA üyesi olan seyahat
acenteleri ve IATA üyesi olmayan ancak büyük ölçekli bazı seyahat
acenteleri lehine, küçük ölçekli seyahat acentelerinin aleyhine olacak
şekilde üye işyeri komisyonları belirledikleri iddiası.

F. İDDİALARIN ÖZETİ: Akbank, Garanti Bankası ve Finansbank’ın, ihraç ettikleri
kredi kartlarıyla yapılan alışverişlerde, büyük ölçekli ve pazar gücü olan seyahat
acentelerine komisyon ücretleri konusunda önemli ölçüde indirim yaptıkları, buna
karşın şikâyetçi teşebbüsün de aralarında bulunduğu orta ve küçük ölçekli
seyahat acentelerinin bu indirimlerden faydalanamadıkları ve büyük ölçekli 40
seyahat acentelerinin ödemekte olduğu komisyon oranlarının çok üzerindeki
oranlardan komisyon ödedikleri belirtilmektedir. Dilekçede, bu durumun rekabeti
sınırladığı, büyük seyahat acentelerinin daha da güçlenmesine yol açtığı ve bu
şekilde pazarın tekelleşmeye başladığı ifade edilmekte ve 4054 sayılı Rekabetin
Korunması Hakkında Kanun’un 4. ve 6. maddeleri kapsamında işlem yapılması
talep edilmektedir.
09-54/1297-328
2
G. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 20.8.2009 tarih ve 5857 sayı ile giren
başvuru üzerine hazırlanan 17.9.2009 tarih ve 2009-4-185/İİ-09-HG sayılı İlk
İnceleme Raporu, 1.10.2009 tarih ve 09-43 sayılı Kurul toplantısında görüşülmüş
ve 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un 4. ve 6. maddelerinin 50
ihlaline ilişkin bir soruşturma açılmasına gerek olup olmadığının belirlenmesi
amacıyla, Kanun'un 40/1. maddesi uyarınca önaraştırma yapılmasına 09-
43/1105-M sayı ile karar verilmiştir.
İlgili karar uyarınca düzenlenen 4.11.2009 tarih ve 2009-4-185/ÖA-09-OS sayılı
Önaraştırma Raporu aynı tarih, REK.0.08.00.00-110/387 sayılı Başkanlık
önergesi ile 09-54 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır.

H. RAPORTÖR GÖRÜŞÜ: İlgili Rapor’da; şikâyete konu teşebbüslerin ayrımcı
fiyat uygulamalarının, 4054 sayılı Kanun’un 4. ve 6. maddelerine aykırılık teşkil
etmediği, dolayısıyla haklarında soruşturulma açılmasına ihtiyaç olmadığı ve 60
şikâyetin reddedilmesi gerektiği görüşüne yer verilmiştir.

I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME

I.1. İlgili Pazar

I.1.1. İlgili Ürün Pazarı
Kredi kartının diğer ödeme araçlarından ayırt edici özellikleri ve ikame olanakları
dikkate alınarak, ilgili ürün pazarı “kredi kartı ile ödeme hizmetleri pazarı” olarak
belirlenmiştir. 70

I.1.2. İlgili Coğrafi Pazar
Kredi kartı ile ödeme hizmetlerinin ülke içinde aynı şekilde gerçekleştirilmesi
nedeniyle, ilgili coğrafi pazar “Türkiye” olarak tespit edilmiştir.

I.2. Tespitler ve Değerlendirme
Başvuruda esas olarak yukarıda adı anılan bankaların büyük veya International
Air Transport Association-Uluslararası Hava Taşımacılığı Birliği (IATA) üyesi olan
seyahat acentelerine ayrımcı komisyon uygulaması şikâyet edilmektedir. Şikâyet
konusuna ilişkin olarak 4054 sayılı Kanun kapsamında yapılacak 80
değerlendirmelere geçmeden önce, söz konusu eylemlerin gerçekleştiği dört
taraflı kartlı ödeme hizmetleri pazarının işleyişine değinmekte fayda
bulunmaktadır.
Kartlı ödeme pazarında ihraççı banka, kabulcü banka, kart hamili ve işyeri olmak
üzere dört taraf bulunmaktadır. İhraççı bankalar kart basıp müşterilere
dağıtmakta ve müşterilerin kart ile yaptıkları harcamaları belirli bir süre
fonlamaktadırlar. Kabulcü bankalar ise işyerleri ile üye işyeri anlaşması yaparak,
işyerlerine POS cihazı yerleştirmekte ve müşterilerin alışverişlerini kredi/banka
kartı ile yapabilmesine olanak tanımaktadırlar. Bunun yanında işyerine ödeme
güvencesi sunmaktadırlar. Bunun karşılığında kabulcü bankalar ihraççı bankalara 90
alışveriş tutarının belirli bir yüzdesini komisyon olarak ödemekte, işyerlerinden ise
09-54/1297-328
3
sundukları hizmetin karşılığı olarak belirli bir üye işyeri komisyonu almaktadırlar.
Üye işyeri komisyonları bankalar tarafından işyerlerine sunulan hizmetin fiyatı
niteliğindedir. Bankalar üye işyeri komisyonlarını belirlerken ihraççı bankaya
ödenen takas komisyonu, üye işyerinin işlem hacmi ve taksit sayısı gibi unsurları
dikkate almaktadır.
Öte yandan kartlı ödeme araçlarının çift taraflı yapısı takas komisyonun
belirlenmesinde dikkate alınan bir diğer unsurdur. Şöyle ki; kartlı ödeme
sistemlerinin karakteristik özelliği, kartla yapılan her işlemin kart hamilleri ve
işyerleri gibi iki ayrı kullanıcıya yönelik olmasıdır. Kart hamilleri bir ödeme kartını 100
ancak işyerlerinin kabul etmesi durumunda kullanmak istemekte, işyerleri de
kartın kullanıcı sayısı arttıkça kartı kabul etmekten fayda elde etmektedir. Bir
ödeme aracının hem kart hamilleri hem de işyerleri açısından değeri, pazarın
diğer tarafındaki müşteri sayısı arttıkça yükselmektedir. Dolayısıyla kartı kabul
eden üye işyerlerinin sayısı ve niteliği, kart hamilinin talebini de doğrudan
etkilemektedir. Bu durumun farkında olan bankalar daha çok üye işyeri
kazanarak yahut daha çok müşteri çekecek üye işyerleri ile anlaşma yaparak,
ödeme ağlarını geliştirmeye çalışmaktadırlar. Açıklanan iktisadi rasyonalitenin bir
gereği olarak, bankaların çok müşteri çekecek üye işyerlerine bir takım indirimler
yapması söz konusu olmaktadır. 110
Bununla birlikte piyasada pazar gücüne sahip teşebbüsler tarafından verilen
indirimler, bazı alıcıların rakiplerine karşı rekabette dezavantajlı duruma
düşmesine neden olmakta ve hatta bu durum, söz konusu alıcıların pazardan
dışlanmasına bile yol açabilmektedir. İndirim uygulamalarının alt pazarlarda yol
açtığı bu etkiler, rekabet hukukunda “ayrımcılık” başlığı altında yasaklanmaktadır.
Ayrımcı uygulamalar 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesinin (e) bendi ve 6.
maddesinin (b) bendi kapsamında değerlendirilmektedir. 4054 sayılı Kanun’un 4.
maddesinin (e) bendi ile “münhasır bayilik hariç olmak üzere eşit hak yükümlülük
ve edimler için eşit durumdaki alıcılara faklı şartların uygulanması; 6. maddesinin
(b) bendi ile de eşit durumdaki alıcılara eşit hak, yükümlülük ve edimler için farklı 120
şarlar ileri sürerek doğrudan veya dolaylı ayrımcılık yapılması” yasaklanmaktadır.
Ayrımcı uygulamalar genellikle fiyat ayrımcılığı olarak ortaya çıkmakta ve
doktrinde aynı üretim maliyetine sahip mal/hizmetin farklı müşteri gruplarına farklı
fiyattan satılması veya farklı maliyetle üretilen mal/hizmetin aynı fiyattan satılması
olarak tanımlanmaktadır. Şikâyet dilekçesinde, bir seyahat acentesi IATA üyesi
ise bu acentenin anlaşmalı bankalara ödemekte olduğu komisyonun, şikâyetçi
gibi IATA üyesi olmayan seyahat acentelerinin ödemekte oldukları komisyon
bedelinin neredeyse yarısına tekabül ettiği ifade edilmektedir. Bunun yanında
IATA üyesi olmadığı halde pazar payı yüksek ve büyük ölçekli bir kısım seyahat
acentelerine de benzer şekilde indirim yapıldığı ve ilgili banka yetkililerinin bu 130
duruma gerekçe olarak marka bilinirliği, ciro, acente ağı (yaygınlığı) vb kriterleri
gösterdiği belirtilmektedir. Şikâyet dilekçesinin ekinde yer alan, Akbank
temsilcisinin şikâyetçiye gönderdiği 7.4.2009 tarihli elektronik posta mesajında,
farklı üye işyeri komisyon oranları şu şekilde açıklanmıştır:
……….Ticari Sır……….
09-54/1297-328
4
1.6.2009 tarihinde Akbank tarafından SSCTUR-Coşkun Otomotiv ve Turizm Ltd.
Şti. yetkilisine gönderilen elektronik posta mesajı ise şu şekildedir:
……….Ticari Sır……….
Şikâyet dilekçesinin ekinde yer alan komisyon oranları incelendiğinde ise
bankaların IATA üyesi olan seyahat acentelerine aynı taksit sayısı/peşin ödeme 140
ve bloke gün sayısı/ertesi gün ödeme durumları için farklı komisyon oranı
uyguladıkları görülmektedir. Örneğin Akbank 15 gün ertelemeli ve tek ödemeli
işlemlerde IATA üyesi seyahat acentelerine %.... üye işyeri komisyonu
uygularken, IATA üyesi olmayanlardan aynı durum için %.... üye işyeri komisyonu
almaktadır.
Finansbank’ın IATA üyesi olan ve olmayan seyahat acentelerine uyguladığı
komisyon oranları aşağıdaki tabloda gösterilmektedir:
Tablo-1 Üye İşyeri Komisyonları
……….Ticari Sır……….
Garanti Bankası kartları için IATA üyesi olan ve olmayan seyahat acentelerine 150
uygulanan komisyon oranları da şikâyet dilekçesi ekinde gönderilmekle beraber,
IATA üyesi olmayanlara 15 gün blokeli, IATA acentesi olanlara ise 40 gün blokeli
işlemlerin oranları gönderildiğinden, iki tutar arasındaki farklılığın karşılaştırılması
doğru değildir. Zira bloke gün sayısı arttıkça bankaların işlem tutarı üzerinden
tasarruf sağlama imkânları da arttığı için uyguladıkları komisyon oranları
düşmektedir. Tersi durumda yani işlem tutarının işyeri hesabına kısa süre içinde
yatırıldığı hallerde ise komisyon oranları artmaktadır. Kısaca ifade etmek
gerekirse bloke gün sayısı ile üye işyeri komisyonu ters orantılı olarak
değişmektedir. Bu bakımdan IATA üyesi olmayanlara 15 gün blokeli, IATA
acentesi olanlara ise 40 gün blokeli işlemlerin komisyon oranlarını kıyaslamak 160
yanlış sonuç verecektir. Ancak bu değerlendirmeyi etkileyen bir durum değildir.
Eldeki veriler ışığında bankaların IATA üyesi olan seyahat acenteleri ile IATA
üyesi olmayan seyahat acentelerine farklı üye işyeri komisyonu uyguladıkları
tespit edilmiştir. Dolayısıyla ayrımcı fiyat uygulamasının 4054 sayılı Kanun’un 4.
ve 6. maddesi kapsamında ihlal oluşturup oluşturmadığının değerlendirilmesi
gerekmektedir.
4054 sayılı Kanun’un 4 (e) maddesinde yer alan ayrımcılık hükmünün üst
pazardaki sağlayıcılar arasında bir irade uyuşması halinde uygulanmasında
tereddüt bulunmamaktadır. Bunun yanında ayrımcılık uygulamalarının sağlayıcı
ile alıcı arasındaki dikey anlaşmalarda da ortaya çıkması mümkündür. Örneğin 170
alıcının talebi üzerine alıcıyı rakip konumdaki diğer alıcılara göre rekabette
avantajlı duruma getiren hükümlerin konulması söz konusu olabilir. Ancak taraflar
arasında dikey bir ilişkinin bulunduğu durumlarda, işlemin sağlayıcının tek taraflı
bir eylemi mi olduğu yoksa sağlayıcı ile alıcı arasındaki anlaşmanın bir parçası
mı olduğu hususunun belirlenmesi gerekmektedir. Taraflar arasında dikey bir
ilişkinin bulunduğu durumlarda ayrımcılık uygulamalarının Kanun’un 4.
maddesinin (e) bendi maddesi kapsamında değerlendirilebilmesi için, bu
ayrımcılığın dikey ilişki içerisindeki en az iki taraf arasındaki açık veya örtülü
(zımni) bir irade uyuşmasına atfedilebilir olması gerekmektedir. Somut olayda
09-54/1297-328
5
şikâyet edilen bankalar ile büyük seyahat acenteleri veya IATA üyesi seyahat 180
acenteleri arasında, küçük seyahat acentelerini dışlamaya yönelik gizli yahut açık
bir anlaşma olduğuna dair herhangi bir bulgu yoktur. Dolayısıyla bankaların
ayrımcı fiyat uygulamalarını tek taraflı bir eylem olarak değerlendirmek
gerekmektedir.
Tek taraflı davranış olarak ortaya çıkan fiyat ayrımcılığı “birincil düzeyde veya
ikincil düzeyde zarar” olarak iki farklı sonuca yol açmaktadır. Rakiplere zarar
veren birincil düzeyde fiyat ayrımcılığına yıkıcı fiyat gibi rakipleri pazar dışına
çıkarmayı amaçlayan fiyat uygulamalarını vermek mümkündür. İkincil düzey
zarara yol açan fiyat ayrımcılığının etkileri ise alt pazarda görülmektedir. Örneğin
sağlayıcının aynı ürünü X alıcına Y alıcısından daha düşük bir fiyattan sunması, 190
birbiri ile rekabet halinde olan X ve Y sağlayıcısının arasındaki rekabetin
bozulmasına yol açabilmektedir.
Fiyat ayrımcılığının tek taraflı eylem olarak ortaya çıkabilmesi için öncelikle bazı
şartların mevcut olması gerekmektedir. Bunlardan ilki pazar gücüdür. Bilindiği gibi
rekabetçi bir pazarda firmaların fiyatları kendilerinin belirleyemediği kabul edildiği
için firmaların ancak belirli ölçüde pazar gücüne sahip olmaları durumunda fiyat
farklılaştırmasına gidebilecekleri kabul edilmektedir. Tam rekabet piyasası
oldukça ender görüldüğü ve pek çok firma belirli ölçüde pazar gücüne sahip
oldukları için rekabetin yoğun olduğu piyasalarda bile fiyat ayrımcılığı
görülmektedir. Dolayısıyla hâkim durum fiyat ayrımcılığının ortaya çıkması için 200
şart değilse de, fiyat ayrımcılığının 4054 sayılı Kanun kapsamında ihlal olarak
değerlendirilmesi için gereklidir. Bir diğer ifade ile fiyat ayrımcılığının Kanun’un 6.
maddesi kapsamında ihlal olarak değerlendirilmesi için ilk şart, fiyat ayrımcılığı
yapan sağlayıcı firmanın hâkim durumda olmasıdır.
Bilindiği üzere hâkim durum tespitinde kullanılan ölçütlerin en başında pazar payı
gelmektedir. Hem ilgili teşebbüsün hem de rakiplerinin pazar payları bu açıdan
önemlidir. Bir firmanın ilgili pazardaki pazar payının çok yüksek olması, söz
konusu firmanın pazar gücüne sahip olduğuna işaret eden önemli göstergedir ve
genellikle %60 ve üzerindeki pazar payı hâkim durum için önemli bir gösterge
kabul edilmektedir. Aşağıdaki tabloda 2009 yılına ait kredi kartı pazar payları yer 210
almaktadır:
Tablo-2 2009 Yılı Kredi Kartı Pazar Payları
……….Ticari Sır……….
Tablolarda görüldüğü üzere bankalardan herhangi birinin tek başına hâkim
durumda olabileceği bir pazar payı bulunmamaktadır. Bu bakımdan fiyat
ayrımcılığının ihlale yol açabileceği şartlar incelenen olayda mevcut değildir.

J. SONUÇ
Düzenlenen rapora ve dosya kapsamına göre; dosya konusu iddialara ilişkin
olarak 4054 sayılı Kanun’un 41. maddesi uyarınca soruşturma açılmasına gerek 220
olmadığına, şikâyetin reddine OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.




Full & Egal Universal Law Academy