Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2009-3-206 (Önaraştırma)
Karar Sayısı : 09-59/1448-380
Karar Tarihi : 16.12.2009
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
10
Başkan : Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI(Başkan V.)
Üyeler : Mehmet Akif ERSİN, Doç. Dr. Mustafa ATEŞ, İsmail Hakkı
KARAKELLE, Doç. Dr. Cevdet İlhan GÜNAY, Murat
ÇETİNKAYA, Reşit GÜRPINAR
B. RAPORTÖRLER: Kürşat ÜNLÜSOY, Ebru İNCE
C. BAŞVURUDA
BULUNAN :-Başvuru sahibinin gizlilik talebi bulunmaktadır.
20
-……………………………….
-İhbar
D. HAKKINDA ÖNARAŞTIRMA YAPILAN:
-Eğirdir Gölü Havzası’nda faaliyette bulunan aracı teşebbüsler
Isparta ve civar illerde kurulu meyve suyu fabrikaları
E. DOSYA KONUSU: Eğirdir Gölü Havzası’nda faaliyet gösteren aracı 30
teşebbüsler ile Isparta, Denizli, Bursa ve Mersin’de kurulu meyve suyu
fabrikalarının sanayi tipi elma alım pazarında rekabet hukukuna aykırı
davranışlarda bulundukları iddiası.
F. İDDİALARIN ÖZETİ: 28.9.2009 tarih, 6937 sayı; 14.10.2009 tarih, 7371 sayı;
19.10.2009 tarih, 7484 sayılı şikayet dilekçelerinde özetle;
- Isparta il sınırları içerisinde yer alan Eğirdir Gölü Havzası’nın Türkiye elma
üretimindeki payının yaklaşık %20 olduğu, bu bölgede üretimi yapılan elmanın
yaklaşık %30’luk bölümünü meyve suyu ve konsantresi yapımında kullanılan “sanayi 40
tipi elma”nın oluşturduğu,
- Sanayi tipi elmanın üretici firmalara satışının her bir üretim noktasında (köy)
“ayakçı” veya “kantarcı” olarak tabir edilen alt komisyonculardan alım yapan 4 aracı
teşebbüsçe gerçekleştirildiği,
- Sanayi tipi elma alım pazarındaki fiyatta içerisinde bulunduğumuz yılda diğer
yıllardan farklı olarak büyük düşüş yaşandığı,
09-59/1448-380
2
- Alım fiyatında yaşanan düşüşe sanayi tipi elma pazarında belirleyici etkiye sahip 50
söz konusu aracı teşebbüslerin taraf oldukları fiyat anlaşmasının ve bu teşebbüslerin
kurdukları Göl Meyve Sebze Kömür İnş. Tur. Nak. San. Tic. Ltd. Şti. (Göl Meyve)
unvanlı teşebbüsün rekabet hukukuna aykırı kuruluş ve faaliyetlerinin sebebiyet
verdiği,
- Anılan teşebbüsün alım yaptığı diğer meyvelerde de aynı nitelikte davranışlarda
bulunduğu,
- Isparta, Denizli, Bursa ve Mersin’de bulunan meyve suyu fabrikalarının kartel
oluşturdukları 60
iddialarına yer verilerek gereğinin yapılması talep edilmektedir.
G. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 28.9.2009 tarih, 6937 sayı ve 14.10.2009
tarih, 7371 sayı ile giren başvurular üzerine hazırlanan 14.10.2009 tarih ve 2009-3-
206/İİ-09-KÜ sayılı İlk İnceleme Raporu Rekabet Kurulu’nun 21.10.2009 tarih ve 09-
48/1195-M sayılı toplantısında görüşülmüş ve 4054 sayılı Rekabetin Korunması
Hakkında Kanun çerçevesinde soruşturma açılmasına gerek olup olmadığının
belirlenmesi amacıyla, Kanun’un 40/1. maddesi uyarınca önaraştırma yapılmasına
karar verilmiştir. İlgili karar uyarınca yapılan inceleme sonucunda düzenlenen
9.12.2009 tarih ve 2009-3-206/ÖA-09-KÜ sayılı Önaraştırma Raporu 10.12.2009 70
tarih, REK.0.07.00.00-110/388 sayılı Başkanlık önergesi ile 09-59 sayılı Kurul
toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır.
H. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili Raporda; şikâyete konu iddiaların 4054 sayılı
Kanun kapsamında bir ihlal oluşturduğunun tespit edilmemiş olması nedeniyle,
Kanun’un 41. maddesi uyarınca soruşturma açılmasına gerek olmadığı sonuç ve
kanaatine ulaşıldığı ifade edilmiştir.
I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
80
I.1. İlgili Pazar
I.1.1. Sektöre İlişkin Genel Bilgiler
Şikâyete konu iddialar genel olarak meyve suyu ve konsantresi yapımında kullanılan
“sanayi tipi meyve” pazarıyla ilgili olup, başvuruların odağında Isparta ili Eğirdir
bölgesinde yetiştiriciliği yapılan sanayi tipi elma pazarı yer almaktadır. Sanayi tipi
elma sofralık olarak satışı yapılan elmaya nazaran daha düşük kalitedeki elmayı
ifade etmekte olup, yetişme dönemindeki iklim şartlarına bağlı olarak yetiştirilen
elmanın kalitesini kaybeden bölümüne tekabül etmektedir. Söz konusu elmalar 90
müstahsiller tarafından ağaç üstünden veya diplerinden toplanılarak meyve
konsantresi yapımında kullanılmak üzere bu sektörde faaliyet gösteren firmalara
veya bu firmalara satış yapan aracılara satılmaktadır.
Elma, ülkemizde uzun yıllardan beri yetiştiriciliği yapılan, üretim ve alan bakımından
ılıman iklim meyvelerinin başında gelen bir meyve türüdür. Türkiye’de elma üretimi
yılda yaklaşık 2,5 milyon ton civarında olup, ülkemiz üretimde dünyada ilk sıralarda
yer almaktadır. Ülkemizin 2000-2008 yılları elma üretimine ilişkin rakamlara
aşağıdaki grafikte yer verilmektedir.
09-59/1448-380
3
0
50
100
150
200
250
300
350
400
450
2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008
Zaman, yıl
S
an
ay
i T
ip
i E
lm
a
Ü
re
tim
i,
bi
n
to
n
100
Grafik 1. Yıllara göre elma üretimi, 2000-2008 (bin ton)
Grafikte de görüldüğü gibi elma üretimi yıllar içinde dalgalanmakla beraber üretimde
genel olarak çok dikkat çekici bir değişim gözlemlenmemektedir. Diğer taraftan; 2007
ve 2008 yıllarında diğer yıllardan farklı olarak üretimde dikkat çekici bir artışın
meydana geldiği grafikten takip edilebilen bir diğer eğilimdir.
Şikâyete konu sanayi tipi elma üretiminin ise aşağıda yer alan grafikten
görülebileceği üzere her ne kadar toplam elma üretimi ile paralellik gösteriyor olsa
da, ilgili yılda oluşan olumlu iklim şartları dolayısıyla yetiştirilen elmadan aldığı pay 110
azalabilmekte veya olumsuz iklim şartlarının elma ağaçlarında meydana getirdiği
hastalıklar nedeniyle üretimden aldığı pay artabilmektedir.
Grafik 2. Yıllara göre sanayi tipi elma üretimi, 2000-2008 (bin ton)
Toplam elma ve sanayi tipi elma üretim rakamları birlikte değerlendirildiğinde 2000-
2008 yıllarında sanayi tipi elmanın toplam elma içerisindeki payının ortalama %15
seviyesinde olduğu görülmektedir.
Sanayi tipi elma, elma konsantresi yapımında kullanılmaktadır. Ülkemizde üretimi
gerçekleştirilen sanayi tipi elmadan 2000-2008 yıllarında elde edilen konsantre
miktarlarına aşağıdaki grafikte yer verilmektedir.
09-59/1448-380
4
140
Grafik 3. Yıllara göre elma konsantresi üretimi, 2000-2008 (bin ton)
0
10
20
30
40
50
60
70
2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008
Zaman, Yıl
E
lm
a
K
o
n
sa
n
tr
es
i Ü
re
ti
m
i,
b
in
t
o
n
Yukarıda yer verilen üretim rakamlarından hareketle, ortalama 6,8 kg. sanayi tipi
elmadan 1 kg. elma konsantresi üretildiği görülmektedir.
Elma konsantresi, meyve suyu ve benzeri içeceklerin üretiminde kullanılmaktadır.
Meyve suyu ve benzeri içecekler ise genel olarak, içerdikleri meyve oranına göre dört
ana kategoride incelenmektedir. Bunlar %100 meyve içeren meyve suyu, % 25 – 99 150
arasında meyve oranına sahip meyve nektarı, % 10 – 24 meyve oranına sahip
meyveli içecek ve % 0 ‐ 9 meyve içeriğine sahip aromalı içecektir. Anılan içeceklerin
2008 yılı üretiminden aldıkları pay ve 2000-2008 yıllarındaki tüketim eğilimine
aşağıdaki grafiklerde yer verilmektedir.
Grafik 4. Meyve suyu ve benzeri içeceklerin üretim miktarları dağılımı (%)
09-59/1448-380
5
Grafik 5. Kişi başına yıllık meyve suyu ve benzeri içecek tüketimi
Meyve suyu ve benzeri içeceklerin üretim ve tüketim miktarları dikkate alındığında
Türkiye meyve suyu pazarının ağırlıklı olarak meyve nektarından oluştuğu 160
görülmektedir. Ülkemizde tüketimde 2008 yılında %100 meyve suyu kategorisinde
elma, %30,5 ile ilk sırada yer almaktadır. Buna karşılık meyve suyu ve benzeri
içecekler içerisinde meyve nektarının tüketimden %60’ın üzerinde pay alması ve bu
kategoride %36,65 pay ile şeftalinin, %23,53 pay ile vişnenin en çok tercih edilen,
elmanın ise ihmal edilebilir ölçüde az tercih edilen meyve olması nedeniyle elma
konsantresine yönelik talebin yurtdışı kaynaklı olduğu söylenebilecektir. Meyve suyu
tüketiminin meyve nektarı tüketiminin üzerinde olduğu Avrupa ülkelerinde baskın
tatların elma ve portakal olması da elma suyu konsantresine olan talebin yurtdışı
pazarlar tarafından belirlendiğine işaret etmektedir.
170
Ülkemizde meyve suyu ve konsantresi ihracatında miktar olarak en fazla paya sahip
olan elma suyu/konsantresine ait 2006-2008 yıllarında gerçekleştirilen ihracat
rakamlarına Tablo 1’de yer verilmektedir.
Tablo 1- Türkiye’nin elma suyu ve konsantresi ihracatı, 2006 ‐ 2008
Yıllar 2006 2007 2008
Miktar, ton 43,318 42,619 23,566
Tablodan da görüleceği üzere, 2008 yılında 2007’ye oranla elma suyu/konsantresi
ihracat miktarında belirgin bir düşüş söz konusudur. Bunun en önemli nedenleri
arasında yaşanan küresel kriz ve Çin’deki yüksek üretimin ürün karlılığını ciddi
ölçüde azaltması yer almaktadır. Sanayi tipi elma alımları 2008 yılı sezonu 180
başlangıcında 2007 yılındaki gerçekleşmenin verdiği beklenti ile görece yüksek
fiyattan açılmış, 2008 yılı sezon sonuna doğru yurtdışı konsantre fiyatındaki azalma
ile elma alım fiyatları önemli ölçüde gerileme eğilimine girmiştir. 2009 yılında ise,
2008 yılındaki endişelerin devam etmekte olduğu, konsantre ve meyve suyu üreticisi
firmaların sanayi tipi elma alımlarına sezon başında temkinle yaklaştıkları, sezon
09-59/1448-380
6
sonuna doğru ise yurtdışı talebindeki görece artışın sanayi tipi elma alım piyasasında
fiyatları yukarı yönde etkilediği gözlemlenmiştir.
I.1.2. İlgili Ürün Pazarı
190
İlgili ürün pazarının tespitinde; satın alanların gözünde fiyatı, kullanım amaçları,
fiziksel özellikleri ve nitelikleri bakımından aynı sayılan ya da yüksek ikame
edilebilirliği olan mal ve hizmetlerden oluşan pazarın dikkate alınması gerekmektedir.
Sanayi tipi meyveler; sofralık meyve kalitesinde olmayan, dökülmüş, ezilmiş, rüzgar
ya da don nedeniyle yıpranmış, lekeli, yaralı, kaliteleri düşük olan “ıskarta” ya da
“çıkma” olarak adlandırılan, kısacası ayrı bir pazar oluşturan meyvelerdir.
Sanayi tipi meyvelerden herhangi birinin alım fiyatının artmasıyla bir diğerinin
talebinde bu nedenden kaynaklanan bir artış olmaması (çapraz fiyat esnekliğinin
düşük olması), alıcı firmaların çeşitli ticari bağlantıları nedeniyle yalnızca hedeflenen 200
ürünü almak zorunda olması ve esasen konsantre üretiminde kullanım açısından
farklı ürünler olmaları nedeniyle pazarın sanayi tipi meyve çeşitleri temelinde yani her
meyvenin ayrı bir pazar olarak ele alınması gerekmektedir.
Yukarıda yer verilen bilgiler ışığında ilgili ürün pazarı "sanayi tipi elma pazarı" olarak
belirlenmiştir.
I.1.3. İlgili Coğrafi Pazar
Teşebbüslerin faaliyet gösterdikleri alanın, rekabet koşullarının yeterli derecede 210
homojen ve özellikle rekabet koşullarının komşu bölgelerden hissedilir derecede
farklı olması; ilgili coğrafi pazarın tespitinde büyük bir önem taşımakta ve belirleyici
olmaktadır.
Şikâyetlerin odağında, Isparta ili Eğirdir bölgesinde sanayi tipi meyve alımlarında ve
dolayısıyla bu meyvelere yönelik fiyatın belirlenmesinde belirleyici etkiye sahip
olduğu, kuruluş ve işleyişi bakımından rekabet kurallarına aykırılık oluşturduğu iddia
edilen ve bölgede 2009 yılından önce münferit alım yapan 4 aracı tarafından kurulan
Göl Meyve Sebze Kömür İnş. Tur. Nak. San. Tic. Ltd. Şti. (Göl Meyve)’nin olduğu
görülmektedir. Eğirdir bölgesinde faaliyette bulunan müstahsillerin meyve satışı 220
yapabildikleri firmalar ve aracılar söz konusu iddialarla birlikte ele alındığında dosya
kapsamında coğrafi pazar “Isparta ili” olarak belirlenmiştir.
Dosya mevcudu bilgi ve belgelerden; Isparta ilinin Türkiye elma üretiminin yaklaşık
%20’sini karşıladığı, bölgede üretimin yoğunlaştığı kısmın ise Eğirdir Gölü Havzası
olduğu anlaşılmıştır. Isparta bölgesinde üretimi yapılan sanayi tipi elmanın toplam
üretimden aldığı pay birçok yılda ülke ortalaması paralelinde seyretse de 2009
yılında bölgede ortaya çıkan kara leke hastalığının ürünün kalitesinde %70’lere varan
bozulmaya neden olmasıyla bu oranın %30’lara çıktığı görülmektedir.
230
Bölgede üretimi yapılan sanayi tipi meyveler, bölgede kurulu meyve suyu ve
konsantresi üretimini gerçekleştiren fabrikalarca doğrudan müstahsillerden veya
bölgeden alım yapan aracılardan; Denizli, Manisa, Bursa, Antalya gibi şehirlerde
kurulu fabrikalarca ise nakliye masrafları yüklenilerek bölgeden alım yapan
aracılardan temin edilmektedir.
09-59/1448-380
7
I.2. Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme
I.2.1. Göl Meyve
240
Göl Meyve, Isparta ili Eğridir ilçesi merkezli olarak 20 Nisan 2009 tarihinde öncelikli
olarak meyve ve sebze alım satım faaliyeti yürütmek üzere kurulmuştur. Göl
Meyve’nin ortaklık yapısına aşağıdaki tabloda yer verilmektedir.
Tablo 2- Göl Meyve’nin ortaklık yapısına
Pay Sahibi Pay Tutarı (TL) Pay Oranı (%)
Şirket ana sözleşmesi ile Göl Meyve’nin temsiline, şirket ortakları ………… ve
………. münferiden atacakları imza ile yetkili kılınmıştır.
I.2.2. Yerinde İnceleme ve Yapılan Görüşmelerde Elde Edilen Bilgi ve Bulgular 250
Dosya kapsamında 18-20.11.2009 tarihlerinde şikâyet muhatabı Göl Meyve ve
meyve suyu konsantresi üretimi yapan Elma-Su Elma ve Diğer Meyveler Özü ve
Suları San. Tic. A.Ş. (Elma-Su) ile Asya Meyve Suyu ve Gıda San. A.Ş. (Asya)’de
Raportörlerce yerinde incelemeler yapılmış, şirket yetkilileri ile görüşülmüştür.
I.2.2.1. Göl Meyve
Yapılan yerinde incelemede rekabet ihlaline dayanak oluşturabilecek herhangi bir
bilgi ve belgeye rastlanılmayan Göl Meyve’de şirket müdürleri ………………. ve 260
…………. ile görüşülmüştür.
Yapılan görüşmede; 2008 yılında şirket ortaklarının her birinin bölgede münferiden
meyve alımında aracılık faaliyetinde bulundukları, 2008 yılında meyve alım
fiyatlarında beklentilerin aksine meydana gelen gerçekleşmeler dolayısıyla ortakların
münferit işlerinde zarara uğradıkları ve banka kredilerini ödeyemez hale geldikleri,
2009 yılında sürdürülemez hale gelen borçlarından dolayı pazarda mevcudiyetlerini
devam ettirmek amacıyla birleşme kararı aldıkları bilgisi edinilmiştir.
Şirket müdürleri, sanayi tipi elmanın temelde elma konsantresi yapımında 270
kullanıldığını, sanayi tipi elmaya uygulanacak fiyatın da konsantre için oluşan fiyatla
doğru orantılı olarak oluştuğunu, elma konsantresine yönelik yurtiçi talebin çok kısıtlı
olduğunu, bu nedenle büyük ölçüde ihracatı yapılan elma konsantresinin fiyatının
yurtdışı piyasalarda belirlendiğini ifade etmişlerdir.
Yurtdışı piyasalarda satılmak üzere, bu piyasalarda faaliyet gösteren sektör
firmalarından sezon başlangıcından itibaren meyve suyu ve konsantresi üretimini
gerçekleştiren yurtiçi firmalara ithalat siparişlerinin geldiği, fabrikaların aldıkları sipariş
ile alım yapabilecekleri bölgedeki rekolte beklentisini ve sezon açılışını yapan rakip
firmaların ilan ettikleri fiyatı birlikte değerlendirerek müstahsil veya aracı tarafından 280
09-59/1448-380
8
fabrikaya getirilen elmalara uygulanacak fiyatı –kapı fiyatı- belirledikleri, sezon
içerisinde yurtdışı piyasalardaki eğilimle birlikte fiyatların dalgalandığı öğrenilmiştir.
Şirket müdürleri son yıllarda pazarda yaşanılan gelişimi sektöre yönelik
araştırmalardan temin edilerek yukarıda I.1.1. no’lu bölümde de yer verilen
açıklamalarla paralel olarak, 2008 yılına kadar yurtdışında elma konsantresine ilişkin
talebin yüksek seyrettiği şeklinde açıklayarak, sanayi tipi elma fiyatının normal
seyrinde elma konsantresine yönelik artan yurtdışı siparişlerle beraber sezon
içerisinde yükseldiğini; ancak 2008 yılında 2007’deki gerçekleşme ve sezonda
olağan seyir beklentisinin etkisi altında, sanayi tipi elma kilogram fiyatının 8 kuruştan 290
açıldığını ancak sezon içerisinde beklenenin tersine yurtdışı siparişlerinin azaldığını
ve sonuç olarak 2008 yılında diğer yıllardan farklı olarak elma konsantresi ve
dolayısıyla da elma alım fiyatlarında sezon boyunca düşüş gözlemlendiğini, sezon
sonunda fiyatın 2-3 kuruşa kadar gerilediğini belirtmişlerdir. 2008 yılına özgü söz
konusu eğilimin, sezon başında, fabrikalara ilerleyen dönemde daha karlı fiyatlardan
satmak düşüncesiyle, yüksek miktarlarda alım yapan, içerisinde şirket ortaklarını da
barındıran aracıları mali sıkıntıya soktuğu yapılan görüşmede dile getirilen bir diğer
husustur.
Tarım sektöründe geniş uygulama alanı bulan Örümcek Ağı Teoremi’nin çıkarımları 300
ile paralel olarak, 2009 yılı 2008 yılındaki gerçekleşmelerin etkisi ile şekillenmiş, 2009
yılında yurtdışı talebinin oluşmayacağı dikkate alınarak sanayi tipi elmanın sezon
açılış fiyatının 3 kuruş gibi oldukça düşük seviyeden başladığı öğrenilmiştir. Ancak
sezon boyunca canlanan taleple beraber Kasım 2009 itibarıyla sanayi tipi elmada
alım fiyatı 9 kuruşa kadar yükselmiştir.
Göl Meyve yetkilileri bölgede kendi şirketlerinden başka 4 aracının daha faaliyet
gösterdiğini, ancak ürünün fiyatında belirleyici etkiye, meyve konsantresine yönelik
talebi toplayan ve bölge üretiminin önemli miktarını doğrudan müstahsilden satın alan
bölgede kurulu meyve suyu ve konsantresi fabrikalarının sahip olduğunu 310
belirtmişlerdir.
I.2.2.2. Elma-Su
Yapılan yerinde incelemede rekabet ihlaline dayanak oluşturabilecek herhangi bir
bilgi ve bulguya rastlanılmayan Elma-Su’dan temin edilen bilgi ve belgeler pazarda
rekabetin varlığına işaret eder niteliktedir.
Elma-Su yetkilisi ile yapılan görüşmeden özetle, üretimi yapılan elma konsantresinin
%........ bölümünün ihraç edildiği, 2008 yılında elma konsantresine olan talebin 320
küresel krizle beraber oluşan talep daralması, ayrıca Avrupa ülkeleri ve Çin’deki
yüksek stok varlığı nedenleriyle oldukça düşük seyrettiği, bu durumun 2009
sezonunun 2008 yılına nazaran düşük bir fiyat olan 3 kuruşla açılmasında belirleyici
olduğu bilgisi edinilmiştir.
Elma-Su yetkilisi 2009 yılında ……………………………………. aracı ile çalışıldığını,
bu aracıların meyve suyu fabrikalarının ürüne uyguladığı fiyatları dikkate alarak en
karlı buldukları meyve suyu fabrikasına yöneldiğini, kendilerinin öncelikli olarak
sipariş miktarlarını, ardından da diğer fabrikaların uyguladıkları fiyatları gözeterek
fiyat tayin ettiklerini, Eğirdir bölgesi üretiminin yaklaşık %.......... bölgede kurulu 330
09-59/1448-380
9
meyve suyu fabrikalarınca satın alındığını, konsantreye talep olması halinde şirket
olarak Denizli, Antalya ve Konya’dan da alım yapabildiklerini ifade etmiştir.
I.2.2.3. Asya
Yapılan yerinde incelemede rekabet ihlaline dayanak oluşturabilecek herhangi bir
bilgi ve bulguya rastlanılmayan Asya’dan temin edilen bilgi ve belgeler pazarda
rekabetin varlığına işaret eder niteliktedir.
Asya yetkilisi ile yapılan görüşmede, pazarın yapısı ve 2009 yılındaki gelişimi gerek 340
Elma-Su’dan temin edilen gerekse kararın önceki bölümlerinde yer verilen bilgilerle
paralel olarak açıklanmıştır.
Asya yetkilisi, üretimi yapılan elma konsantresinin yaklaşık %.... yurtdışına ihraç
edildiğini, diğer meyve konsantre ve pürelerinde ise bu oranın ortalama %...
seviyesinde olduğunu, 2009 yılında ……………………………….. aracı ile
çalışıldığını, bu aracıların meyve suyu fabrikalarının ürüne uyguladığı fiyatları göz
önünde bulundurarak en karlı buldukları fabrikaya yöneldiğini, kendilerinin öncelikli
olarak sipariş miktarlarını, ardından da diğer fabrikaların uyguladıkları fiyatları
gözeterek fiyat tayin ettiklerini, şirketin sanayi tipi elma alımlarının %.... bölge 350
müstahsilinden doğrudan yapıldığını, geriye kalan kısmın ise Isparta, Denizli, Konya
ve Afyon’da bulunan aracılardan temin edildiğini ifade etmiştir.
Yapılan yerinde incelemede elde edinilen ………………………………………….
…………………….. listede yer alan bilgilerden; Asya’nın …………………………….
……………………’den 2009 yılı sezonunda toplam ………………, Göl Meyve’den ..
…………, ……………………………………………………………..’dan ……… sanayi
tipi elma alımı gerçekleştirdiği görülmektedir.
I.2.3. Hukuki Değerlendirme 360
Dosya kapsamında ele alınan şikâyetlerin kaynağını, 2009 yılında sanayi tipi meyve
alım fiyatlarında yaşanan önemli düşüşe sebebiyet verdiği ve rekabet kurallarına
aykırı olduğu iddia edilen davranış ve işlemler oluşturmaktadır.
4054 sayılı Kanun’un Kapsam başlıklı 2. maddesinde “Türkiye Cumhuriyeti sınırları
içinde mal ve hizmet piyasalarında faaliyet gösteren ya da bu piyasaları etkileyen her
türlü teşebbüsün aralarında yaptığı rekabeti engelleyici, bozucu ve kısıtlayıcı
anlaşma, uygulama ve kararlar ile piyasaya hâkim olan teşebbüslerin bu
hâkimiyetlerini kötüye kullanmaları ve rekabeti önemli ölçüde azaltacak birleşme ve 370
devralma niteliğindeki her türlü hukukî işlem ve davranışlar, rekabetin korunmasına
yönelik tedbir, tespit, düzenleme ve denetlemeye ilişkin işlemler” olarak belirlenmiştir.
Şikâyete konu iddialar 4054 sayılı Kanun’un 4. ve 7. maddeleri çerçevesinde ele
alınması gereken hususları içermektedir. Bu bağlamda, 4054 sayılı Kanun’un 4.
maddesi “…mal veya hizmet piyasasında doğrudan veya dolaylı olarak rekabeti
engelleme, bozma ya da kısıtlama amacını taşıyan veya bu etkiyi doğuran yahut
doğurabilecek nitelikte olan teşebbüsler arası anlaşmalar, uyumlu eylemler ve
teşebbüs birliklerinin bu tür karar ve eylemler”i yasaklarken, Kanun’un 7. maddesi ise
“Bir ya da birden fazla teşebbüsün hâkim durum yaratmaya veya hâkim durumlarını 380
09-59/1448-380
10
daha da güçlendirmeye yönelik olarak … bir mal veya hizmet piyasasındaki rekabetin
önemli ölçüde azaltılması sonucunu doğuracak şekilde birleşmeleri veya herhangi bir
teşebbüsün ya da kişinin diğer bir teşebbüsü... devralması”nı yasaklamaktadır.
I.2.3.1. İddiaların 4054 sayılı Kanun’un 4. Maddesi Kapsamında
Değerlendirilmesi
Dosya kapsamında yürütülen araştırma ve yerinde incelemelerde elde edilen bilgi ve
bulgular pazarın yapısı, işleyişi ve pazardaki rekabet koşulları hakkında aşağıda yer
alan sonuçlara ulaşılmasını sağlamıştır: 390
- Sanayi tipi elma, elma konsantresi yapımında kullanılmakta olup, ülkemizde elma
konsantresine yönelik yurtiçi talep oldukça düşük seviyelerdedir. Ülkemizde üretilen
elma konsantresinin %...’ının üstündeki bölümü ihraç edilmiştir.
- Yukarıda yer verilen noktadan hareketle, sanayi tipi elmaya yönelik talebin ve fiyatın
oluşmasında, yurtdışı pazarlarda elma konsantresine olan talep ve fiyat belirleyici
olmuştur.
- Elma konsantresi ihraç rakamları 2008 yılında 2006 ve 2007 yıllarında gerçekleşen
düzeyin oldukça altında kalmış, bu duruma finansal kriz ve Avrupa ülkeleri ile
Çin’deki yüksek üretimin ve stok miktarının ürünün karlılığını ciddi şekilde düşürmüş 400
olmasının sebebiyet verdiği sektör araştırmalarında yer almıştır.
- 2008 yılına kadar yurtdışı piyasalarda oluşan ve sezon içerisinde artan bir seyirle
ülkemizde faaliyette bulunan meyve suyu ve konsantre üreticisi fabrikalara siparişler
yoluyla iletilen talep sanayi tipi elmanın fiyatının seyrinde belirleyici olmuş; 2008
yılına kadar, sezon açılışında uygulanan fiyat azalan arz ve artan talebin etkisiyle
sezon sonuna kadar artan bir eğilim göstermiştir.
- 2008 yılı sezonu başında 2007 yılındaki gerçekleşmelerin etkisi altında kilogram
fiyatı ortalama 8 kuruş seviyelerinde açıklanan sanayi tipi elmanın fiyatında sezon
boyunca talebin düşük seyretmesiyle diğer yıllardan farklı olarak sezon içerisinde
düşüş meydana gelmiş, söz konusu fiyat 3 kuruşa kadar gerilemiştir. 410
- 2008 yılı sezonu başında fiyatların sezon içerisinde artacağı düşüncesiyle yüksek
miktarda alım gerçekleştiren aracılar ve meyve suyu fabrikaları maddi kayba
uğramışlardır. Bu dönemde sezon başında açıklanan fiyatı karlı bulan müstahsiller
sanayi tipi elmaları ellerinden çıkarmışlar ve sezon içerisinde fiyatların düşmesiyle
daha kazançlı hale gelmişlerdir.
- 2009 yılında ise 2008 yılı gerçekleşmeleri belirleyici olmuş, meyve suyu fabrikaları
ve aracılar sanayi tipi elma alımlarına temkinli yaklaşmışlardır. Bu durum pazarda
sezon açılış fiyatının kilogram başına yaklaşık 3 kuruş gibi düşük seviyelerden
başlamasına neden olmuştur. Sezon içerisinde yurtdışı piyasaların elma
konsantresine olan talebi olumlu gelişmiş, Kasım 2009 itibarıyla sanayi tipi elmanın 420
kilogram fiyatı yaklaşık 9 kuruşa yükselmiştir.
- Yapılan yerinde incelemelerde temin edilen belgeler gerek sanayi tipi elma
pazarında gerekse ticareti yapılan diğer sanayi tipi meyve pazarlarında ilgili
teşebbüsler arasında rekabetin varlığına işaret etmektedir. Fabrikalar fiyatı hem
müstahsilleri hem de aracıları kendilerine yönlendirmede etkin bir araç olarak
kullanmakta, gerek aracılar gerekse müstahsiller en karlı buldukları teşebbüse
ürünlerini satmışlardır.
Yukarıda yer verilen açıklamalar, ilgili pazar yapısının iktisatta Örümcek Ağı Teoremi
ile açıklanan pazar yapısına benzediğini göstermektedir. Tarım piyasalarında arz 430
09-59/1448-380
11
talebi takip etmekte; bu pazarlarda takip eden yıla yönelik beklentilerin ve üretimin
büyük ölçüde içerisinde bulunulan yılda gerçekleşen fiyat ve talep tarafından
belirlendiği görülmektedir. Dolayısıyla, şikâyetlerde fiyat düşüşlerine sebebiyet verdiği
ileri sürülen iddialar ne pazarın yapısına yönelik araştırma sonucunda ne de yerinde
incelemelerde temin edilen bilgi ve bulgularla desteklenmektedir.
Dosya mevcudu bilgi ve belgeler; ilgili pazarda yer alan teşebbüslerin, pazarda
rekabetçi unsurları etkilemeye yönelik olarak, 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesine
aykırılık oluşturur nitelikte herhangi bir anlaşma veya uyumlu eyleme taraf olduklarını
göstermemektedir. 440
I.2.3.2. Göl Meyve’nin 4054 sayılı Kanun’un 7. Maddesi Kapsamında
Değerlendirilmesi
Şikâyette Göl Meyve’nin kuruluşunun 4054 sayılı Kanun’un 7. maddesine aykırılık
oluşturduğu, Eğirdir bölgesinde %100 pazar payına sahip aracılarca gerçekleştirilen
birleşme işleminin Rekabet Kurulu iznine tabi olduğu iddia edilmektedir.
1997/1 sayılı Tebliğ’in 2. maddesinde “Bağımsız iki veya daha fazla teşebbüsün
birleşmesi” birleşme veya devralma halleri arasında sayılmıştır. Göl Meyve bağımsız 450
4 aracının bir şirket çatısı altında faaliyetlerini bir araya getirmeleri itibarıyla bu
madde kapsamında bir birleşme işlemidir.
1997/1 sayılı Tebliğ’in 4. maddesi ise birleşme veya devralma işlemlerinin izne tabi
olup olmadığının belirlenmesinde kullanılan ciro ve pazar payı eşiklerine yer
vermektedir. Bu madde uyarınca ilgili pazarda %25 pazar payı eşiğini veya 25 milyon
TL ciro eşiğini aşan nitelikteki birleşme ve devralma işlemlerinin hukuki geçerlilik
kazanması Rekabet Kurulu iznine bağlı kılınmaktadır.
Göl Meyve; Isparta ve civar illerden alım yapan onlarca aracıdan biri olması itibarıyla 460
cirosu (Göl Meyve’nin 2009 yılı için ulaşmayı planladığı alım rakamı … ton olup;
sanayi tipi elmanın fiyatı 10 kuruş kabul edilse dahi teşebbüsün yıllık cirosu …. bin
TL ile 25 milyon TL ciro eşiğinin oldukça altında kalmaktadır) 1997/1 Tebliğ ile
belirlenen sınırın oldukça altında olan bir teşebbüstür. Bu nedenle, ciro eşiği
bakımından söz konusu birleşme işlemi bildirime tabi değildir.
Dosya kapsamında ilgili pazar Isparta ili olarak belirlenmiş olup, bu bölgede hem
meyve suyu fabrikaları hem de aracı teşebbüsler müstahsillerden alım
yapabilmektedirler. Bölge müstahsillerin ürünlerini hem fabrikalara hem de aracılara
satabiliyor olması pazardaki aracılık faaliyetlerinin ayrı bir pazar oluşturması önünde 470
engel teşkil etmektedir. Nitekim, müstahsilin ürününün önemli bir kısmını doğrudan
fabrikalara satmayı tercih ettiği, aracı kanalını ancak ürünün fabrikaya olan
mesafesinin uzun olması veya fiyatın karlı olması durumunda kullandığı
görülmektedir. Isparta il sınırları içerisinde yer alan çok sayıda aracı ve müstahsilden
doğrudan alım yapan 3 meyve suyu fabrikası birlikte değerlendirildiğinde Göl
Meyve’nin pazarda %25 pazar payı eşiğinin altında bir payla (Isparta ilinde toplam
sanayi tipi elma üretimi 75 bin ton olup, Göl Meyve 2009 yılında …… ton alım
rakamına ulaşmayı hedeflemektedir. Bu itibarla, Göl Meyve’nin pazardan aldığı pay
yaklaşık %.......) faaliyette bulunduğu görülmektedir.
480
09-59/1448-380
12
İlgili coğrafi pazar Eğirdir bölgesi ile sınırlı tutulsa dahi, bu bölgeden Göl Meyve’den
başka Eğirdir merkezli 4 aracı teşebbüsün daha yoğun olarak alım yaptığı tespit
edilmiştir. Bunun yanı sıra Eğirdir bölgesi üretiminin önemli kısmının bu bölgede
kurulu olan, başta Asya olmak üzere Mavi Deniz ve Elma-Su meyve suyu fabrikaları
tarafından satın alındığı bilgisine ulaşılmıştır. Dolayısıyla, bu bölgeden
gerçekleştirilen alımlarda, bölge dışında kurulu aracıların faaliyetleri dikkate
alınmadan dahi, söz konusu birleşmenin %25’in altında bir pazar payını (Eğirdir
bölgesinde sanayi tipi elma üretimi 2009 yılında 25-30 bin ton arasında beklenmekte
olup, Göl Meyve’nin bu bölge dışından yaptığı alımlar dikkate alınmadan dahi pazar
payı yaklaşık %... ile %25 pazar payı eşiğinin altında kalmaktadır) temsil ettiği 490
anlaşılmıştır. Dolayısıyla, Göl Meyve bir birleşme işlemi sonucu oluşturulmuş olsa da,
söz konusu işlemin ciro ve pazar payı eşiklerinin aşılmamış olması sebebiyle
Rekabet Kurulu iznine tabi olmadığı ve 4054 sayılı Kanun’a aykırılık oluşturmadığı
kanaatine varılmıştır.
J. SONUÇ
Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre;
Dosya konusu iddialara ilişkin olarak 4054 sayılı Kanun’un 41. maddesi uyarınca 500
soruşturma açılmasına gerek olmadığına, şikayetin reddine OYBİRLİĞİ ile karar
verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy