Rekabet Kurumu - Karar Sayı 10-01/8-6

Rekabet Kurumu Başkanlığından,


REKABET KURULU KARARI

Dosya Sayısı : 2009-1-134 (Önaraştırma)
Karar Sayısı : 10-01/8-6
Karar Tarihi : 6.1.2010

A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER 10
Başkan : Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI
Üyeler : Mehmet Akif ERSİN, Doç. Dr. Mustafa ATEŞ,
İsmail Hakkı KARAKELLE, Doç. Dr. Cevdet İlhan GÜNAY,
Murat ÇETİNKAYA, Reşit GÜRPINAR

B. RAPORTÖRLER: Çiğdem ÜNAL, Şamil PİŞMAF, Burak SAĞLAM

C. ŞİKAYET EDEN : - Re’sen
- Gizlilik talebi bulunmaktadır.
20
D. HAKKINDA ÖNARAŞTIRMA
YAPILANLAR : - Tarım Kredi Kooperatifleri Merkez Birliği
Wilhelm Thomsen Cad. No:169 Bahçelievler/Ankara
- Tarım Kredi Kooperatifleri Bölge Birlikleri
- Tarım Kredi Kooperatifleri

E. DOSYA KONUSU: Tarım Kredi Kooperatifleri Merkez Birliği, Tarım Kredi
Kooperatifleri Bölge Birlikleri ve Tarım Kredi Kooperatiflerinin akaryakıt satış
faaliyetlerinin 4054 sayılı Kanun’a aykırı olup olmadığının tespiti.
30
F. İDDİALARIN ÖZETİ: Şikâyet dilekçesinde özetle;
(……….TİCARİ SIR……….)’nda akaryakıt satış istasyonu işletildiği belirtilmiş ve anılan
kasabada faaliyet gösteren (……….) Tarım Kredi Kooperatifinin, kendilerinin
dağıtıcıdan akaryakıt satın aldığı fiyattan perakende olarak motorin satışı yaptığı, bu
durumun da ticari faaliyetlerinin tamamen durmasına neden olduğu, kooperatifin bu
seviyedeki fiyatlardan motorin satışlarının devam etmesi durumunda işletmelerinin kısa
süre içinde kapanacağı iddia edilmiştir.
Bununla birlikte, çeşitli mecralarda Rekabet Kurumuna Tarım Kredi Kooperatiflerinin
akaryakıt piyasasındaki faaliyetlerinin meşruiyeti ve rekabet hukukuna uygunluğu ile
ilgili olarak çok sayıda soru yöneltilmiş olması, Rekabet Kurulu tarafından daha önce 40
Tarım Kredi Kooperatiflerinin akaryakıt satış faaliyetlerine ilişkin bir önaraştırma
yapılmamış ve/veya soruşturma açılmamış olması ve 2.6.2008 tarihli Akaryakıt Sektör
Raporu‘nda konuya ilişkin tespit ve değerlendirmelerde bulunulmamış olması konunun
daha kapsamlı biçimde ele alınması ihtiyacını ortaya çıkarmıştır.

G. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 18.9.2009 tarih ve 6788 sayı ile giren
şikâyet üzerine hazırlanan 19.10.2009 tarih ve 2009-1-134/İİ-09-ŞP sayılı ilk inceleme
raporu Rekabet Kurulunun 28.10.2009 tarihli toplantısında görüşülmüş ve 09-49/1222-
M sayı ile anılan iddialara ilişkin olarak önaraştırma yapılmasına karar verilmiştir.
10-01/8-6
2
şikayetçi tarafından öne sürülen iddiaların Tarım Kredi Kooperatifleri, Tarım Kredi 50
Kooperatifleri Bölge Birlikleri ve Tarım Kredi Kooperatifleri Merkez Birliğinin konuya
ilişkin faaliyetleri çerçevesinde ayrıntılı olarak değerlendirilmesi ve 09-49/1222-M sayılı
Kurul kararında “(……….) ilçesinde faaliyet gösteren Tarım Kredi Kooperatifinin, düşük
fiyatla halka mazot satışı yaptığı iddiası” ile sınırlı tutulan dosya konusunun
genişletilmesi gereğini dile getiren 12.11.2009 tarihli ve 2009-1-134/BN-09-ŞP sayılı
Bilgi Notu (Ek:4) 18.11.2009 tarihli Kurul toplantısında değerlendirilmiş ve 09-56/1332-
M sayı ile “Tarım Kredi Kooperatifleri, Tarım Kredi Kooperatifleri Bölge Birlikleri ve
Tarım Kredi Kooperatifleri Merkez Birliği hakkında 4054 sayılı Rekabetin Korunması
Hakkında Kanun’un 40. maddesinin birinci fıkrası ve Çalışma Usul ve Esasları
Hakkında Yönetmelik’in 55. maddesinin birinci fıkrası uyarınca önaraştırma 60
yapılmasına, bu önaraştırmanın 28.10.2009 tarih ve 09-48/1222-M sayılı Kurul kararı
ile başlatılan önaraştırma ile birlikte yürütülmesine” karar verilmiştir
Bunun üzerine yapılan incelemeler sonucunda düzenlenen 30.12.2009 tarih ve 2009-
1-134/ÖA-09-ÇÜ sayılı Önaraştırma Raporu, 31.12.2009, REK.0.05.00.00-110/304
sayılı Başkanlık Önergesi ile 10-01 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara
bağlanmıştır.

H. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili raporda, dosya konusu ile ilgili olarak Tarım
Kredi Kooperatifleri Merkez Birliği, Tarım Kredi Kooperatifleri Bölge Birlikleri ve Tarım
Kredi Kooperatifleri hakkında 4054 sayılı Kanun çerçevesinde soruşturma açılmasına 70
gerek olmadığı, şikayetin reddedilmesi gerektiği ifade edilmiştir.

I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
I.1. Hakkında Önaraştırma Yapılan Teşebbüsler
Kooperatifçiliği düzenleyen temel kanun olan 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu’nun
5146 sayılı Kanun’la değişik 1. maddesinde kooperatifler “Tüzel kişiliği haiz olmak
üzere ortaklarının belirli ekonomik menfaatlerini ve özellikle meslek veya geçimlerine
ait ihtiyaçlarını işgücü ve parasal katkılarıyla karşılıklı yardım, dayanışma ve kefalet
suretiyle sağlayıp korumak amacıyla gerçek ve tüzel kişiler tarafından kurulan değişir
ortaklı ve değişir sermayeli ortaklıklara kooperatif denir.” şeklinde tanımlanmıştır. 80
Halihazırda Türkiye’de Sanayi ve Ticaret Bakanlığı ile Tarım ve Köy İşleri Bakanlığının
görev ve sorumluluk alanında faaliyet gösteren 26 ayrı türde 87.849 kooperatif
bulunmaktadır. Bu kooperatiflerin 1.879’u tarım kredi kooperatifi olup, tarım kredi
kooperatifleri 1.285.577 ortak ile ortak sayısı bakımından Türkiye’deki kooperatiflerin
%15,22’sini teşkil etmektedir.
Tarım kredi kooperatiflerinin kuruluş ve işleyişleri 1581 sayılı Tarım Kredi Kooperatifleri
ve Birlikleri Kanunu ve 1163 sayılı Kanun’un 2. maddesi ile 1581 sayılı Kanun’un 7.
maddesi uyarınca hazırlanacak ve imzalanacak anasözleşmeler ile düzenlenmektedir.
I.2. Hukuki Çerçeve
Tarım kredi kooperatiflerinin ve birliklerinin kuruluş ve işleyişlerine ilişkin temel 90
hükümler 1581 sayılı Tarım Kredi Kooperatifleri ve Birlikleri Kanunu’nda yer
almaktadır.1 Bu çerçevede Kanun’un 1. maddesinin birinci fıkrasında yer alan “Bu
Kanunda yazılı hükümlerden faydalanılmak suretiyle üreticiler, aralarında ekonomik
menfaatlerini korumak ve özellikle meslek ve geçimleriyle ilgili ihtiyaçlarını sağlamak
amacıyla karşılıklı yardım ilkesine dayanan ve tüzel kişiliği olan değişir ortaklı, değişir

1 Kanun’un 20. maddesi ile bu Kanun’da veya bu Kanun’a göre düzenlenen anasözleşmelerde açıklık olmayan
hususlarda 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu hükümlerinin uygulanacağı düzenlenmiştir.
10-01/8-6
3
sermayeli Tarım Kredi Kooperatifleri kurabilirler.” hükmü ile tarım kredi kooperatiflerinin
kuruluş amaçları ve kuruluş esasları belirlenmiştir.
Yine aynı Kanun’un 1. maddesinin üçüncü fıkrasında, 1163 sayılı Kanun’un 72.
maddesine paralel olarak, bir üst paragrafta yer verilen esasa göre kurulacak bir veya
birkaç il dahilindeki kooperatiflerin bölge birliklerini, en az 5 bölge birliğinin de merkez 100
birliğini kuracağı hükme bağlanmıştır. Kanun’un 9. maddesi ile bölge birliklerinin
çalışma alanı içine alınan kooperatiflerle bölge birliklerine üst kuruluşlara girme
zorunluluğu getirilmiş, 10. maddesi ile de kooperatifler, bölge birlikleri ve Merkez Birliği
bağlı bulundukları üst kuruluşların vereceği talimatlara uygun hareket etmeye mecbur
kılınmış, aksine davranışların sorumluluğu gerektireceği hükme bağlanmıştır.
1581 sayılı Kanun ve anasözleşmeler çerçevesinde tarım kredi kooperatiflerinin, bölge
birliklerinin ve Merkez Birliğinin örgütlenişi, amaçları ve çalışma konularına aşağıda yer
verilmiştir:
I.2.1. Tarım Kredi Kooperatifleri
1581 sayılı Kanun’un 3(I). maddesi hükmüne göre kooperatiflerin çalışma konuları; 110
- ortaklarının kısa ve orta vadeli kredi ihtiyaçlarını karşılamak, ürünlerini
değerlendirmek, müştereken yararlanabilecekleri her çeşit makine, ekipman ve tesisleri
edinmek,
- ortaklarının ve gerektiğinde diğer üreticilerin üretim ve zaruri tüketim maddeleri ile
üretim araçlarını toptan sağlamak, el sanatlarını geliştirmek ve mamullerini
değerlendirmek, mesleki ve teknik yönden bilgilerini artırmak, sosyal ve kültürel
konuları ile İlgili faaliyetlerde bulunmak, kurslar açmak ve seminerler tertip etmek,
mevduat toplamak, bankacılık hizmetleri ve sigorta acenteliği yapmak
olarak belirlenmiştir. Ayrıca Tarım Kredi Kooperatifi Anasözleşmesinde bu konulara
ilaveten üst kuruluşlarca tespit edilecek genel uygulama esasları çerçevesinde bölge 120
birliğince kendisine verilecek görevleri yapmak da kooperatiflerin çalışma konuları
arasında sayılmıştır.
Sınırlı sorumlu, değişir ortaklı ve değişir sermayeli olarak kurulması gereken tarım
kredi kooperatiflerinin kuruluşunda anasözleşmenin 6. maddesi gereği en az 30 ortak
aranmakla birlikte ortak sayısının sınırlandırılamayacağı hükme bağlanmıştır. 1581
sayılı Kanun’un 5. maddesinde kooperatif işlerinin müdürlük eliyle yürütüleceği hükme
bağlanmış ancak aynı Kanun’un 10., anasözleşmenin 49. maddesiyle kooperatiflere
üst kuruluş talimatlarına uyma mecburiyeti getirilmiştir.
I.2.2. Tarım Kredi Kooperatifleri Bölge Birlikleri
1581 sayılı Kanun’un 3(II). maddesi hükmüne göre bölge birliklerinin çalışma konuları; 130
- kooperatiflerin finansman işlerini düzenlemek,
- ortak ürünlerinin değerlendirilmesiyle ilgili işleri yürütmek,
- gerektiğinde kooperatiflerin ihtiyaç duydukları üretim ve zaruri tüketim maddeleri
İle üretim araçlarını toptan sağlamak veya imal etmek,
- kooperatiflerin işlerinin kooperatifçilik İlkelerine ve mevzuat hükümlerine uygun
olarak yürütülmesini sağlamak üzere gerekli tedbirleri almak, teknik ve idari
yardımlarda bulunmak ve ortakların genel ve mesleki eğitim faaliyetlerini
düzenlemek,
- kooperatifleri denetlemek,
- mevduat toplamak, bankacılık hizmetleri ve sigorta acenteliği yapmak 140
10-01/8-6
4
olarak belirlenmiştir. Bölge birlikleri anasözleşmesinde ise yukarıda sayılanlara
ilaveten;
- 1581 sayılı Kanun ile ek ve değişikliklerine göre kurulmuş kooperatifler, diğer
bölge birlikleri ve Merkez Birliğinin kredi ihtiyaçlarını karşılamak üzere banka ve
sigorta şirketi kurmak veya bu gibi kuruluşlara iştirak etmek,
- Merkez Birliğince kendilerine verilecek diğer görevleri yapmak,
- Devletçe kooperatiflere verilen desteklerden yararlanmak için gerekli tedbirleri
almak
da bölge birliklerinin çalışma konuları kapsamına dahil edilmiştir. Bununla birlikte,
bölge birliklerinin görevlerini Merkez Birliğinin onayı ile il veya ilçe merkezlerinde 150
kuracakları şubeleri veya görevlendirecekleri kooperatifler aracılığı ile de
yürütebilecekleri düzenlenmiştir.
Sınırlı sorumlu, değişir ortaklı ve değişir sermayeli kooperatifler şeklinde kurulacak
olan bölge birliklerinin kuruluşunda Tarım Kredi Kooperatifleri Bölge Birliği
Anasözleşmesinin 6. maddesi uyarınca en az 30 kooperatifin ortak olması şartı
aranmakta olup, birliğin ortak sayısının sınırlandırılamayacağı hükme bağlanmıştır.
Ancak, bir kooperatifin bölge birliğine ortak olabilmesi için anasözleşmenin 7. maddesi
uyarınca birliğin çalışma alanı içinde bulunması aranmaktadır. 1581 sayılı Kanun’un 5.
maddesi çerçevesinde bölge müdürlüklerince idare edilen bölge birliklerinin kurulması,
çalışma merkezinin ve çalışma alanının tespiti kararları anasözleşmenin 2. maddesi 160
gereğince Merkez Birliği yönetim kurulunca verilmektedir. Yine kooperatiflerde olduğu
gibi 1581 sayılı Kanun’un 10. maddesi hükmüne paralel olarak anasözleşmenin 47.
maddesi ile bölge birliklerine de Merkez Birliğinin talimatlarına uyma mecburiyeti
getirilmiştir.
I.2.3. Tarım Kredi Kooperatifleri Merkez Birliği
1581 sayılı Kanun’un 3(III). maddesi hükmüne göre Merkez Birliğinin çalışma konuları;
- Kooperatif ve bölge birliklerinin bu Kanun’a ve kooperatifçilik ilkelerine uygun
olarak gelişmesini sağlamak, kooperatifçilik ve mesleki eğitim faaliyetlerinde
bulunmak,
- Kooperatif ve bölge birliklerine finansman kaynakları temin etmek ve bunların 170
geliştirilmesi İçin her türlü tedbirleri almak, kredi işlerinin düzenle yürütülmesini
sağlamak,
- Kooperatif ve bölge birliklerinin üretim ve zaruri tüketim maddeleri ile üretim
araçlarını toptan sağlamak, imal etmek ve ortak ürünlerinin değerlendirilmesi ile
ilgili faaliyetleri rasyonel bir şekilde düzenlemek ve bu konularda her türlü
teşebbüse girişmek veya iştirak etmek ve gerekli tesisleri kurmak, faaliyet
konusuna giren hususlarda ithalat ve ihracat yapmak,
- Kooperatif ve bölge birliklerinin görev ve çalışma konularının düzenle
yürütülmesini sağlamak üzere genel uygulama esaslarını tespit etmek,
- Kooperatif ve bölge birliklerini denetlemek, 180
- Kooperatiflerle, bölge ve merkez birliklerinin personel politikasını tespit etmek ve
yürütmek,
- Kooperatif ve bölge birliklerinin kuruluşuna karar vermek ve kuruluş merkezini
ve çalışma alanını tespit etmek,
- Kooperatif ve bölge birliklerinin finansman ihtiyaçlarını karşılamak üzere tahvil
çıkarmak,
- Hükümetçe görevlendirildiğinde devlet destekleme alımları ile ilgili faaliyetleri
yürütmek
10-01/8-6
5
olarak sıralanmıştır. Türkiye Tarım Kredi Kooperatifleri Merkez Birliği
Anasözleşmesinde ise; 190
- Kooperatiflerin ve bölge birliklerinin toplayacakları mevduatın kullanılma şekil ve
şartları ile bu konudaki üst kuruluşlarla olan bağlantılarını gösteren yönetmeliği
hazırlayarak Tarım ve Köy İşleri Bakanlığı kanalı ile Maliye Bakanlığı ve Hazine
Müsteşarlığından izin almak,
- Birlik ve kooperatiflerce sağlanan kredi ile edinilen araç ve gereçlerin kullanılış
şekil ve şartları ile amaca uygun olarak kullanıldığının kontrolünü gösteren bir
yönetmelik hazırlamak,
- Bölge birlikleri ve kooperatiflerle, kredi ihtiyaçlarını da karşılamak üzere
ortaklaşa bir banka ve sigorta şirketi kurmak veya bu gibi kuruluşlara iştirak
etmek 200
Merkez Birliğinin çalışma konularına dahil edilmiştir.
Sınırlı sorumlu, değişir ortaklı ve değişir sermayeli olarak kurulan Tarım Kredi
Kooperatifleri Merkez Birliği 1581 sayılı Kanun’un 1. maddesi uyarınca tek üst
kuruluştur. Merkez Birliğinin ortakları anasözleşmenin 4. maddesinde belirlenen
bölgelerde kurulacak bölge birlikleridir. Ancak aynı madde uyarınca Merkez Birliğinin
kuruluşunda beş bölge birliğinin ortak olması şartı aranmaktadır. 1581 sayılı Kanun’un
5. maddesi gereğince genel müdürlük düzeyinde idare edilen Merkez Birliği
anasözleşmenin 54. maddesi hükmü ile Tarım ve Köy İşleri Bakanlığının teftiş ve
denetimine tabi kılınmıştır.
Tarım kredi kooperatiflerinin ve üst birliklerinin kuruluş ve çalışmalarına ilişkin olarak 210
yukarıda yer verilen hukuki çerçeveden anlaşılacağı üzere; 1581 sayılı Kanun ve
anasözleşmeleri uyarınca kurulan ve faaliyet gösteren tarım kredi kooperatifleri ve üst
birlikleri hiyerarşik bir yapılanma içindedir. Çiftçilerin ortağı olduğu tarım kredi
kooperatiflerinin en altta bulunduğu bu hiyerarşik yapıda, kooperatifler bölge
birliklerinin ortağı, bölge birlikleri ise Merkez Birliğinin ortağı konumundadır. Bunlardan
her biri ayrı birer özel hukuk tüzel kişisi olmakla beraber, kooperatiflerin çalışma alanı
kapsamına girdiği bölge birliğine, bölge birliklerinin de Merkez Birliğine ortak olma
zorunluluğu bulunmaktadır. Aksi takdirde, tarım kredi kooperatifi olarak nitelendirilemez
ve 1581 sayılı Kanun ile tarım kredi kooperatiflerine tanınan hak ve yetkileri
kullanamazlar. Ayrıca bu tüzel kişiliklere üst birliğin talimatlarına uyma yükümlülüğü 220
getirilmiştir. Bu çerçevede bölge birliklerinin, Merkez Birliğinin; kooperatiflerin ise bağlı
bulunduğu bölge birliğinin ve Merkez Birliğinin talimatlarına uygun davranma
yükümlülüğü bulunmaktadır. Ayrıca açıklanan hiyerarşik yapılanma çerçevesinde
Merkez Birliğinin yayımladığı genelge ve genel mektuplarla bölge birliklerinin ve
kooperatiflerin yetkileri ve yetkilerinin derecesi belirlenmektedir. Bölge birlikleri de
Merkez Birliğince tanınan sınırlar çerçevesinde kendilerine ait yetkileri sirkülerler ve
talimatlar yayımlayarak kullanabilmektedir.
I.2.4. Tarım Kredi Kooperatifleri ve Üst Birlikleri
Türkiye genelinde 1827 tarım kredi kooperatifi, kooperatiflerin bağlı olduğu vilayetlerde
teşkilatlanan 16 bölge birliği (Tekirdağ, Balıkesir, Sakarya, İzmir, Kütahya, Antalya, 230
Konya, Ankara, Kayseri, Sivas, Samsun, Trabzon, Erzurum, Malatya, Gaziantep ve
Mersin) ve merkezi Ankara’da bulunan ve tek bir üst kuruluş olan Merkez Birliği
bulunmaktadır.
Asıl amacı çiftçilere uygun koşullarda tarımsal üretimde kullanmak üzere kredi
sağlamak ve başta tarımsal girdiler olmak üzere çiftçinin ihtiyaçlarını kaliteli, ucuz ve
zamanında temin etmesini sağlamak olan Tarım Kredi Kooperatifleri Teşkilatının
10-01/8-6
6
özellikle bu ikinci amaca yönelik çok sayıda iştiraki bulunmaktadır. Aşağıda Tarım
Kredi Kooperatifleri Teşkilatının sahip olduğu iştiraklere, bu iştiraklerin hissedarlık
yapılarına ve faaliyet alanlarına ilişkin bilgilere yer verilmiştir:
Gübre Fabrikaları Türk A.Ş.: 1953 yılında kimyevi gübre üretimi, ithalat ve ihracatını 240
yapmak üzere kurulmuş, hisseleri İstanbul Menkul Kıymetler Borsasında işlem
görmekte olan şirketin hisselerinin %79,19’u Merkez Birliğine aittir.
Tareks Tarım Ürünleri Araç Gereç İth. İhr. ve Tic. A.Ş.: Tohumluk ve damızlık süt
sığırı temini yanında gerek Tarım Kredi Kooperatifleri ortaklarının gerekse ortak dışı
üreticilerin gübre, zirai ilaç, araç-gereç, yem sanayi ile ilgili hammaddeleri ve benzeri
mal ve hizmetleri de yurt içinden ve yurt dışından temin ve tedarik ederek dağıtımını
yapan şirketin %52, 59 oranındaki hissesi Merkez Birliğine, yaklaşık %40 oranındaki
hissesi ise bölge birliklerine aittir.
Elit Gıda Hay. Tarım Petrol Ür. Depolama Danışma İth. İhr. San. Tic. A.Ş.: Zeytin
ve zeytinyağı üretimi alanında faaliyet gösteren şirketin %25 oranındaki hissesi Merkez 250
Birliğine, %62,5 oranındaki hissesi bölge birliklerine, %12,5 oranındaki hissesi ise
kooperatiflere ait bulunmaktadır.
Bafay Yağ Un Gıda Tarım ve Makineleri Gübre Sanayi Tic. A.Ş.: Ayçiçeği yağı ve
yem üretimi alanında faaliyet gösteren şirketin %34,40 oranındaki hissesi Merkez
Birliğine, yaklaşık %62 oranındaki hissesi ise bölge birliklerine aittir.
İmece Prefabrik Yapı Tarım Mak. Tem. ve Güven Hiz. San. ve Tic. A.Ş.: İç ve dış
piyasaya yönelik betonarme ve çelik konstrüksiyon yapılar, prefabrik evler,
konteynerler, güvenlik kulübeleri imalatı ve montajı, tarım kredi kooperatiflerine yönelik
ise betonarme ve çelik konstrüksiyon depo ve hizmet binaları, akaryakıt tankı,
paratoner, regülâtör, jeneratör tesisi ve servis hizmetleri alanında faaliyet gösteren 260
şirketin %51,5 oranındaki hissesi Merkez Birliğine, geri kalan hisseleri ise bölge
birliklerine ve diğer iştiraklere ait bulunmaktadır.
Tarnet Tarım Kredi Bilişim ve İletişim Hizmetleri San. ve Tic. A.Ş.: Yapısal
kablolama, kamera güvenlik, hırsız ihbar, personel geçiş sistemleri kurulum, teknik
destek ve sistem bakımı hizmetleri alanında faaliyet gösteren şirketin %41,44
oranındaki hissesi Merkez Birliğine, geri kalan hisseleri bölge birliklerine ve diğer
iştiraklere ait bulunmaktadır.
İmece Plastik San. ve Tic. A.Ş.: Sera plastiği üretimi, mısır kurutma ünitesi, granül
ünitesi, anahtar teslimi hazır sera kurumu alanında faaliyet gösteren şirketin %50,84
oranındaki hissesi Antalya Bölge Birliğine, geri kalan hisseleri Merkez Birliğine ve diğer 270
bölge birliklerine aittir.
Poyraz Gıda Tarım Hayvancılık San. ve Tic. A.Ş.: Yem üretimi alanında faaliyet
gösteren şirketin %23,26 oranındaki hissesi Merkez Birliğine, %29,81 oranındaki
hissesi kooperatiflere, geri kalan hisseleri ise bölge birliklerine aittir.
Sakarya Zirai Ürünler Yem Hayvancılık Zirai İlaç Zirai Alet İth. Spaz. San. ve Tic.
A.Ş.: Büyükbaş ve Küçükbaş hayvanların ihtiyaçlarını karşılamaya yönelik besin
maddeleri ihtiva eden vitamin - mineral takviyeli karma yemlerin üretimini yapan
şirketin %97 oranındaki hissesi Sakarya Bölge Birliğinin, %3 oranındaki hissesi ise
kooperatiflerin elinde bulunmaktadır.
Başak Yem San. Gıd. Tarım Hay. Tur. ve Paz. San. Tic. A.Ş.: Yem üretimi alanında 280
faaliyet gösteren şirketin %66,02 oranındaki hissesi Kayseri Bölge Birliğine, %10
oranındaki hissesi Merkez Birliğine, geri kalan hisseler ise diğer ortaklara aittir.
10-01/8-6
7
Denizli Yem San. Tic. A.Ş.: Yem üretimi alanında faaliyet gösteren şirketin %40
hissesi İzmir Bölge Birliğine, %35 hissesi Merkez Birliğine ve %25 hissesi Antalya
Bölge Birliğine aittir.
Big Bigadiç Yem San. ve Tic. A.Ş.: Yem üretimi alanında faaliyet gösteren şirketin
%46 oranındaki hissesi Merkez Birliğine, %41, 37 oranındaki hissesi Balıkesir Bölge
Birliğine aittir.
İmece Yem Hayvan Teknik Pers. İnsan Kay. ve Temizlik Hiz. San ve Tic. A.Ş.:
Yem üretimi alanında faaliyet gösteren şirketin %89, 93 oranındaki hissesi Merkez 290
Birliğine, geri kalan hisseleri bölge birliklerine ve diğer iştiraklere aittir.
Trakya Yem ve Yağ San. Tic. A.Ş.: Ayçiçeği yağı ve yem üretimi alanında faaliyet
gösteren şirketin hisselerinin %48,16’sı Merkez Birliğine, %23’ü Tekirdağ Bölge
Birliğine, %23’ü kooperatiflere aittir.
Altınova Yem Hayvancılık Un San. ve Tic. A.Ş.: Büyükbaş, küçükbaş ve kanatlı
hayvan yemlerinin üretimini gerçekleştiren şirketin %50 oranındaki hissesi Merkez
Birliğine, %35 oranındaki hissesi bölge birliklerine, %15 oranındaki hissesi ise
kooperatiflere aittir.
Tes Tarım Hayvancılık Gıda Tekstil Otomotiv Taşıma Turizm İnş. Madencilik San.
ve Tic. A.Ş.: Hayvan yemi üretimi alanında faaliyet gösteren şirketin %60 oranındaki 300
hissesi Sivas Bölge Birliğine, %36 oranındaki hissesi Merkez Birliğine aittir.
Tarkplast Damla Sulama Sistemleri San. Tic. A.Ş.: Plastik ve damla sulama
sistemleri üretmek üzere kurulmuş ancak henüz üretime başlamamış olan şirketin %55
oranındaki hissesi Merkez Birliğine, geri kalan hisseleri bölge birliklerine ait
bulunmaktadır.
Tarkim Bitki Koruma Ticaret ve Sanayi A.Ş.: Bitki koruma ürünleri üretimi ile iştigal
etmek üzere kurulan şirketin %45 oranındaki hissesi Merkez Birliğine, %40 oranındaki
hissesi Gübre Fabrikaları T.A.Ş.’ye, geri kalan hissesi ise bölge birliklerine aittir.
Trakya Dış Ticaret A.Ş.: 2009 yılı başında tarım kredi kooperatifleri bünyesindeki
iştiraklerin ürünlerinin dış ticaretini yapmak amacıyla kurulmuş olan şirketin %40 310
oranındaki hissesi Trakya Yem ve Yağ sanayi Tic. A.Ş.’ye, %30’ar orandaki hisseleri
ise Merkez Birliğine ve Trakya Bölge Birliğine aittir.
Başak Tarım İşletmeleri A.Ş: Şirketin %99 oranındaki hissesi Başak Yem San. Gıd.
Tarım Hay. Tur. ve Paz. San. Tic. A.Ş.’ye ait bulunmaktadır.
Yukarıda yer verilen ve Tarım Kredi Kooperatifleri teşkilatının kontrolünde bulunan
iştiraklerin yanı sıra Tarım Kredi Kooperatifleri Merkez Birliğinin, Pancar Yem Sanayi
ve Ticaret A.Ş.’de, Bumas Karaman Bulgur San. Ve Tic. A.Ş.’de Hektaş Ticaret Türk
A.Ş.’de, Baysan Nebati Yağ ve Toprak Sanayi ve Ticaret A.Ş.’de %10’u geçmemek
üzere hissedarlığı bulunmaktadır.
Tarım Kredi Kooperatifleri Teşkilatının iştiraklerine ilişkin olarak yukarıda verilen bilgiler 320
çerçevesinde kooperatiflerin, bölge birliklerinin ve Merkez Birliğinin hisselerine sahip
bulunduğu çok sayıda iştiraki vasıtasıyla ekonomik faaliyette bulunduğu görülmektedir.
I.3. Yapılan İnceleme ve Tespitler
I.3.1. Akaryakıt Satış Faaliyetlerinin Nedenleri
1581 sayılı Kanun’un tarım kredi kooperatifleri ile bölge birlikleri ve Merkez Birliğinin
amaçları ve çalışma konularını düzenleyen 3. maddesinde, tarım kredi kooperatifleri ile
ilgili olarak; “Ortak ve gerektiğinde diğer üreticilerin; üretim ve zaruri tüketim maddeleri
10-01/8-6
8
ile üretim araçlarını toptan sağlamak”, bölge birlikleri ile ilgili olarak; “gerektiğinde
kooperatiflerin ihtiyaç duydukları üretim ve zaruri tüketim maddeleri ile üretim araçlarını
toptan sağlamak veya imal etmek” ve Merkez Birliği ile ilgili olarak ise; “kooperatif ve 330
bölge birliklerinin üretim ve zaruri tüketim maddeleri ile üretim araçlarını toptan
sağlamak, imal etmek ve ortak ürünlerinin değerlendirilmesi ile ilgili faaliyetleri rasyonel
bir şekilde düzenlemek ve bu konularda her türlü teşebbüse girişmek veya iştirak
etmek ve gerekli tesisleri kurmak, faaliyet konusuna giren hususlarda ithalat ve ihracat
yapmak,” hükümlerine yer verilmiştir.
Bu bağlamda Tarım Kredi Kooperatifleri Teşkilatı, ortaklarının ve diğer çiftçilerin2
tarımsal ve hayvansal üretime yönelik ihtiyaçlarını karşılamak üzere çok çeşitli ürün ve
ekipmanın yanı sıra3, tarımsal üretimin ve ürünün değerlendirilmesi sürecinin son
derece önemli girdileri niteliğindeki akaryakıt ve madeni yağların temini ve satışında da
faaliyet göstermektedir. Tarım ve Köyişleri Bakanlığı Tarımsal Araştırma Enstitüsü 340
tarafından yapılan çalışmaya göre, Türkiye buğday üretiminde motorin masraflarının
payı %20,4, pamuk üretiminde %19,5, mısır üretiminde %35,0, çeltik ve domates
üretiminde ise sırasıyla %32,0 ve %20,0 düzeyindedir. Söz konusu oranların görece
yüksekliği, Tarım Kredi Kooperatifleri Teşkilatının 1990’lı yıllardan itibaren ortaklarının
akaryakıt ihtiyaçlarının düşük maliyetli ve yüksek kaliteli motorin temin edilerek
karşılanması amacıyla akaryakıt satış faaliyetine başlamasına neden olmuştur.
Nitekim bu husus, raportörlerce Merkez Birliği ile yapılan görüşmede yetkililerce,
“Bizler ortaklarımızın her türlü tarımsal girdi ihtiyacını karşılamakla yükümlüyüz. Bu
çerçevede yürüttüğümüz akaryakıt faaliyetlerimiz 1990’lı yıllara dayanmaktadır. …
Kırsal motorinin buğday ve pamuk üretim maliyetindeki payı %20 civarındadır. Bizim 350
asıl amacımız çiftçinin ucuza tarımsal girdi temin etmektir. … “Tarım Kredi’nin
akaryakıtı” piyasada kalitesi ve güvenilirliği ile tanınmaktadır.” şeklinde ifade edilmiştir.
Ankara Bölge Birliği ile yapılan görüşmede de, “Tarım Kredi Kooperatifleri kendi
ortaklarının tarımsal girdi ihtiyacını karşılamak için kurulmuş özel hukuk tüzel
kişilikleridir. Akaryakıt dahil yaklaşık 4000 kalem malda satışımız mevcuttur. …
Satmakta olduğumuz kırsal motorin piyasada güvenilirliği ile tanınmıştır ve tercih
edilmektedir. Son 5 yılda akaryakıt satışımız belirgin bir artış göstermiştir.” ifadeleri
yetkililerce dile getirilmiştir.
I.3.2. Akaryakıt Satış Faaliyetinin İşleyişi
Dosyada yer alan bilgi ve belgeler çerçevesinde tarım kredi kooperatiflerinin akaryakıt 360
satış faaliyetlerini: Merkez Birliği tarafından yapılan ihale neticesinde akaryakıtın temin
edileceği dağıtım şirketinin belirlenmesi, bölge birliklerinin sahip olduğu bayilik lisanları
kapsamında bölge birlikleri ile belirlenen dağıtıcı şirket arasında bayilik ilişkisinin
kurulması ve motorinin köy pompalarından veya tarımsal amaçlı satış tankerlerinden
kooperatiflerce ortaklara satışı şeklinde gruplandırmak mümkündür.
Merkez Birliği gerek 1581 sayılı Kanun’un yukarıda anılan 3. maddesi hükmü gerekse
Anasözleşme ile kendisine tanınan yetki çerçevesinde, dağıtım şirketinin belirlenmesi
için 16 bölge birliği adına ihale düzenlemektedir. Önceden belirlenmiş ikmal noktaları
için depo satış fiyatı üzerinden yapılacak ıskonto oranı üzerinden gerçekleştirilen
ihaleler yoluyla geçmiş dönemlerde Shell ve Opet ile çalışıldığı belirtilmiştir. Söz 370
konusu usulle 1.1.2009–31.12.2013 tarihleri arasında akaryakıt ve madeni yağ

21581 sayılı Kanun’un 19. maddesinin B (a) alt bendinde bu Kanuna göre kurulacak ve kurulmuş sayılan
kooperatifler, bölge ve merkez birliklerinin kurumlar vergisinden muaf olduğu düzenlenmiştir. Bununla birlikte birim
tarım kredi kooperatiflerinin ortak dışı satışları kurumlar vergisine tabi kılınmıştır.
3 Bu ürünler ve ekipmanlar arasında yem, gübre, yağ, çay, kömür, zirai ilaç gibi ürünler ve ayrıca tarımsal makineler
gibi ekipmanlar bulunmaktadır.
10-01/8-6
9
teminine ilişkin yapılan 17.11.2008 tarihli ihaleyi ise Petrol Ofisi A.Ş. (Petrol Ofisi)’nin
kazandığı bildirilmiştir.
Raportörlerce yapılan görüşmelerde ve Kuruma intikal edilen yazılarda sunulan bilgi ve
belgeler ile söz konusu ihaleye ilişkin dosyaya göre, teklif formlarının Tarım Kredi
Kooperatifi Merkez Birliği tarafından Enerji Piyasası Düzenleme Kurumundan (EPDK)
dağıtıcı lisansı almış bütün dağıtım firmalarına gönderildiği, 7 firmanın ihale şartnamesi
aldığı, bununla birlikte ihaleye 3 firmanın katıldığı anlaşılmıştır.
İhalenin sonuçlanmasını müteakiben Petrol Ofisi ile 16 bölge birliği arasında, her bir
bölge birliği için 1.1.2009-31.12.2013 tarihleri arasında toplamda beş yıl süreyle geçerli 380
olmak üzere ihale şartnamesi ekinde yer alan “Tip Bayilik Sözleşmesi” imzalanmıştır.
Sözleşmeler kapsamında dağıtıcı tarafından sağlanacak ürünler akaryakıt türleri,
madeni yağlar, antifriz ve katkı maddeleri olarak belirlenmiştir.
Sözleşme uyarınca akaryakıt tedariki esas olarak, her bir bölge birliği ile yapılan
sözleşmelerde belirlenen ikmal noktalarından bölge birliklerinin sahip olduğu veya
kiraladığı tankerlere yakıt ikmali ile sağlanmaktadır. Akaryakıtın, gerektiğinde dağıtım
şirketince sağlanan imkânlarla da satış noktalarına ulaştırılması mümkün kılınmıştır.
Nihai olarak satış faaliyeti ise, bölge birliklerinin sahip olduğu ve izleyen bölümde
zikredilecek bayilik lisanslarına “Köy Pompası” olarak derç edilen kooperatiflerde
kurulu yeraltı/yerüstü tank ve pompaları vasıtasıyla, köy pompası bulunmayan 390
kooperatiflerde ise tarımsal amaçlı satış tankerleriyle gerçekleştirilmektedir.
Raportörlerce Merkez Birliği ile yapılan 17.12.2009 tarihli görüşmede sunulan
belgelere göre, 2008 yılı itibarıyla tarım kredi kooperatifleri tarafından yapılan kırsal
motorin satışları (……….) ton olarak gerçekleşmiştir. Aynı yıl içerisinde Türkiye
genelindeki kırsal motorin satışlarının 10.229.880 ton olduğu dikkate alındığında, tarım
kredi kooperatiflerince yapılan kırsal motorin satışının, toplam kırsal motorin satışına
oranının yaklaşık %(….) olduğu görülmektedir. EPDK tarafından yayımlanan 2008 yılı
Petrol Piyasası Sektör Raporu verilerine göre, tarım kredi kooperatiflerince yapılan
kırsal motorin satışlarının 2008 yılı içerisinde toplam motorin türleri satışına oranı
%(….), toplam beyaz ürün satışına oranı ise %(….) düzeyindedir. Yukarıda bahsedilen 400
belgelerde yer verilen bilgilere göre; Tarım ve Köyişleri Bakanlığı tarafından yapılan
hesaplamalar doğrultusunda Türkiye genelinde yapılan toplam kırsal motorin satışının
yaklaşık %20’sinin, tarımsal amaçla kullanıldığı tahmin edilmektedir. Bu doğrultuda
2008 yılı içerisinde tarım kredi kooperatiflerince yapılan kırsal motorin satışının,
tarımsal amaçla kullanılan tahmini motorin miktarına oranı ise %(….) düzeyindedir.
Tablo 1: 2005-2008 yılları arasında Tarım Kredi Kooperatifleri tarafından yapılan kırsal motorin
satışları ve bu satışların Türkiye geneli kırsal motorin satışları ile tarımda kullanılan kırsal
motorin miktarlarına oranı.
Yıllar
Tarım Kredi
Satış Miktarı
(ton)
Türkiye
Geneli Satış
(ton)
Tarım Kredi
Kooperatiflerinin
Türkiye Geneli
Satışı İçindeki
Payı (%)
Türkiye
Satışının
Tarımda
Kullanılan
Miktarı (ton)
Tarımda
Kullanılan
Miktar İçerisinde
TKK’nın Payı
(%)
2005 (……….) 10.386.329 (….) 2.209.800 (….)
2006 (……….) 10.637.582 (….) 2.395.000 (….)
2007 (……….) 10.667.970 (….) 2.590.625 (….)
2008 (……….) 10.229.880 (….) 2.045.976 (….)
I.3.3. İlgili Mevzuat ve Tarım Kredi Kooperatifleri Merkez Birliği Düzenlemeleri
Çerçevesinde Satışların Kapsamı 410
Ülkemiz akaryakıt sektöründe petrolün rafinajı, işlenmesi, madeni yağ üretimi,
depolama, iletim, serbest kullanıcı ve ihrakiye faaliyetlerinin yapılması ve bu amaçla
10-01/8-6
10
tesis kurulması ve/veya işletilmesi ile akaryakıt dağıtımı, taşıması ve bayilik
faaliyetlerinin yapılması 5015 sayılı Petrol Piyasası Kanunu ve bu Kanuna dayanılarak
çıkarılan ikincil mevzuat ile düzenlenmiştir. Bu bağlamda, Kanun’da müstesna kılınan
kurum ve kuruluşlar hariç olmak üzere, akaryakıt bayilik faaliyeti yürütmek isteyen her
türlü gerçek ve tüzel kişinin yine aynı Kanun’un 3. maddesi uyarınca lisans almaları
zorunlu kılınmıştır.
Bu çerçevede Merkez Birliği tarafından, bölge birliklerine akaryakıt bayilik lisansı
verilmesi ve bölge birliklerine üye kooperatiflerin de köy pompası sayılmak suretiyle 420
ilgili lisanslara derç edilmesi veya bölge birliklerine taşıma lisansı, kooperatiflere ise
Gayrisıhhi Müessese Belgesi sahipliğine bakılmaksızın bayi lisansı verilmesi talebiyle,
2004 yılı içerisinde muhtelif tarih ve sayılı yazılarla EPDK’ya başvurulduğu
anlaşılmıştır. Başvurular üzerine EPDK tarafından Merkez Birliğine gönderilen
24.11.2004 tarihli ve 6954 sayılı yazıda ise; taleplerin EPDK’ca incelendiği ve Türkiye
Tarım Kredi Kooperatifleri Bölge Birliklerine akaryakıt bayii lisansı verilmesi ve bölge
birliklerine üye kooperatiflerin de köy pompası olarak ilgili lisanslara derç edilmesinin
5015 sayılı Kanun’un 22. maddesi çerçevesinde kabul edilerek uygulamanın bu
çerçevede yapılmasına karar verildiği görülmektedir. Bununla birlikte bahse konu
yazının sonunda başvuruların anılan Kanun’un 22. maddesi çerçevesinde kabulü 430
dolayısıyla lisanslara özel şartlar getirilebileceği hatırlatılmıştır.
Merkez Birliği tarafından 16 bölge birliğine gönderilen 24.12.2004 tarihli yazıdan,
EPDK’nın yukarıda anılan yazısı üzerine yine Merkez Birliği tarafından 16 bölge
birliğine gönderilen 25.11.2004 tarihli yazı ile bölge birliklerinin bayilik lisansı
başvurusu için gerekli belgeleri hazırlayarak başvuruyu bizzat yapmaları gerektiğinin
bildirildiği, söz konusu başvuruların ise 17.12.2004 tarihi itibarıyla tamamlanmış olduğu
anlaşılmaktadır. Aynı yazıda fiyatlandırmanın ve satış faaliyetlerinin ne şekilde
gerçekleştirileceğine ilişkin esasların belirlenerek, kooperatiflerce tarımsal amaç dışı
ve/veya ortak dışı satış yapılmaması yönünde bölge birliklerine talimat verildiği
görülmektedir. 440
Yukarıda kısmen yer verilen süreç sonunda EPDK tarafından bölge birliklerine 5015
sayılı Kanun ve bu Kanuna dayanılarak hazırlanan Petrol Piyasası Lisans Yönetmeliği
çerçevesinde İstasyonlu Akaryakıt Bayilik Lisansı verilmiştir. Nitekim raportörlerce
Merkez Birliği ile yapılan görüşmede, sunulan bilgilere göre akaryakıtın satışı, Petrol
Piyasası Lisans Yönetmeliği’nin 37. maddesinin 2. fıkrasında yer alan “İstasyonlu
akaryakıt bayileri, lisansları kapsamındaki akaryakıt istasyonları yoluyla, lisansına
işlenmek ve gerekli tedbirleri almak kaydıyla, tarım sektörünün ihtiyaçları için tanker ve
köy pompası vasıtasıyla LPG hariç akaryakıt satışı yapabilir.” düzenlemesi
doğrultusunda, bayilik lisanslarına “Köy Pompası” olarak derç edilen kooperatiflerde
kurulu yeraltı/yerüstü tank ve pompaları vasıtasıyla, köy pompası bulunmayan 450
kooperatiflerde ise tarımsal amaçlı satış tankerleriyle gerçekleştirilmektedir.
Diğer taraftan, Merkez Birliği tarafından “İvedi ve Önemlidir” kaydıyla 16 bölge birliğine
gönderilen 12.9.2005 tarihli yazıda, EPDK tarafından gönderilen 19.8.2005 tarihli
yazıda Tarım Kredi Kooperatifleri tarafından üyeleri dışındaki kişilere de ticari amaçlı
akaryakıt satışı yapıldığı yönünde Kuruma ihbar ve şikâyetlerin yapıldığının belirtildiği
aktarılmış, bölge birlikleri adına alınan bayilik lisanslarının ortak dışı ve tarımsal amaç
dışı kullanıma yönelik motorin satışı yapılmaması kaydı ile alındığı hatırlatılarak gerek
bayilik lisanslarının iptali gerekse diğer türlü cezai yaptırımlara maruz kalınmaması
bakımından şikâyet konusu davranışlardan kaçınılması için gerekli tedbirlerin alınması
talimatı verildiği görülmektedir. Söz konusu yazıda aksine davranışların tespiti halinde 460
ilgililerin sorumluluğuna gidileceği özellikle belirtilmiştir. Bu bağlamda EPDK tarafından
bölge birliklerine verilen İstasyonlu Akaryakıt Bayilik Lisanslarının, 5015 sayılı
10-01/8-6
11
Kanun’un 22. maddesinin ikinci fıkrası çerçevesinde ortak dışı ve tarımsal kullanım
amacı dışında akaryakıt satışı yapılmaması şartına bağlandığı anlaşılmaktadır.
Bu doğrultuda Merkez Birliği tarafından konu ile ilgili olarak, sonuncusu 23.2.2009
tarihli ve 1442 sayılı Genelge ile olmak üzere, yapılan bütün düzenlemelerde, akaryakıt
satışlarının yalnızca kooperatif ortaklarının tarımsal amaçlı akaryakıt ihtiyaçlarının
karşılanmasına yönelik olarak yapılacağının altının çizildiği görülmektedir.
Raportörlerce yapılan görüşmelerden elde edilen belgeler de, gerek Merkez Birliğinin
gerekse Bölge Birliklerinin konu ile ilgili yayımladıkları genelgeler, sirkülerler ve talimat 470
içerikli muhtelif tarihli yazılarla, kooperatiflerin, ortaklarının tarımsal amaçlı
ihtiyaçlarının karşılanması haricinde hiçbir şekilde akaryakıt satışı yapmamaları, aksi
takdirde bu tür faaliyette bulunan çalışanların kişisel sorumluluklarına gidileceği
yönünde uyardıkları görülmektedir. Bunun da ötesinde, kooperatif çalışanlarından
konuyla ilgili yazılı taahhüt alındığı anlaşılmıştır.
Raportörlerce, (……….) Tarım Kredi Kooperatifi, Ankara Bölge Birliği ve Merkez Birliği
ilgilileri ile yapılan görüşmeler ve (……….) Tarım Kredi Kooperatifine gönderilen yazıda
ortak dışı satış yapılıp yapılamadığı hususu sorulmuş ve alınan cevaplarda özetle,
EPDK mevzuatı gereği ortakları haricinde akaryakıt satışı yapılmadığı ifade edilmiştir.
I.3.4. Fiyatlandırma 480
Önaraştırma çerçevesinde incelenen bir başka husus, tarım kredi kooperatiflerince
uygulanan pompa satış fiyatlarının ne şekilde belirlendiği ve bunların emsal fiyatlara
göre hangi düzeyde bulunduğudur. Bu kapsamda raportörlerce yapılan görüşmelerde
ve bilgi isteme yazılarında akaryakıt satış fiyatlarının ne şekilde belirlendiği ve hali
hazırda hangi düzeyde olduğu hususları ilgililere sorulmuştur. Elde edilen bilgi ve
belgelerin incelenmesi sonucu;
- Merkez Birliği tarafından, fiyatlandırma sisteminin esaslarını belirleyen genelgeler ile
konuya ilişkin esasları hatırlatan çeşitli yazılar dışında, kooperatiflerce uygulanacak
pompa satış fiyatlarının belirlenmesine müdahale edilmediği,
- Bu konudaki yetkinin, bağlı bulunan kooperatiflerle paylaşılmasına da imkan 490
tanınmak suretiyle Bölge Birliklerine devredildiği,
- Bölge Birliklerinin uygulamalarında paralellik bulunmadığı, Ankara Bölge Birliğinin
belirli şartlarla pompa fiyatlarının belirlenmesi konusunda bağlı bulunan kooperatiflere
yetki vermesine karşın, Kayseri Bölge Birliğinin bu şekilde bir yetkilendirme yapmadığı,
- Uygulanacak pompa fiyatları ister bölge birliği isterse kooperatiflerce belirlenmiş
olsun, bu fiyatların belirlenmesinde Petrol Ofisi tarafından açıklanan mahalli bayi satış
fiyatlarının büyük ölçüde izlendiği,
- Petrol Ofisi tarafından açıklanan tavsiye edilen pompa satış fiyatlarında bir değişiklik
olması durumunda Bölge Birliklerinin durumu yayımladıkları sirkülerler vasıtasıyla bağlı
bulunan kooperatiflere derhal bildirdiği, bunun yanında kooperatiflerce de Petrol Ofisi 500
internet sitesinin sürekli olarak takip edilerek fiyat değişikliklerinin gecikmeksizin hayata
geçirilmesi talimatının verildiği,
- Nitekim 8.12.2009 tarihi itibarıyla Petrol Ofisi tarafından Kırşehir ili Kaman ilçesi için
açıklanan kırsal motorin tavsiye edilen azami satış fiyatının 2,71 TL/lt ,16.12.2009 tarihi
itibarıyla ise 2,66 TL/lt olduğu, bu bakımdan yukarıda adı geçen Tarım Kredi
Kooperatiflerince ilgili tarihlerde uygulanan fiyatlar ile Petrol Ofisi tarafından ilan edilen
kırsal motorin tavsiye edilen azami satış fiyatı arasında bir farklılık bulunmadığı,
10-01/8-6
12
- Bununla birlikte belirlenen fiyatlar üzerinden peşin alımlarda % 5 ıskonto uygulanması
nedeniyle, pompa satış fiyatlarının dağıtım şirketince tavsiye fiyatın %5 altında
uygulandığının kabul edilebileceği 510
anlaşılmaktadır.
I.4. Değerlendirme
I.4.1. Tarım Kredi Kooperatifleri Teşkilatının Teşebbüs Niteliği
4054 sayılı Kanun kapsamında bir ihlalden söz edebilmek için öncelikle bir
teşebbüsün/teşebbüs birliğinin varlığı aranmaktadır. Kanun’un 3. maddesinde
teşebbüs, “piyasada mal veya hizmet üreten, pazarlayan, satan gerçek ve tüzel
kişilerle bağımsız karar verebilen ve ekonomik bakımdan bir bütün teşkil eden birimleri”
ifade edecek şekilde tanımlanmıştır. Tanımdan anlaşılacağı üzere teşebbüs
kavramının ana unsurları ekonomik faaliyette bulunma ve ekonomik bağımsızlıktır. Bir
başka deyişle, Kanun, iktisadi faaliyette bulunan bir birimin teşebbüs olabilmesi için 520
bağımsız karar verebilmesini ve ekonomik olarak bir bütün oluşturmasını aramaktadır.
Bu nedenle bağımsız karar veremeyen gerçek veya tüzel kişiler, ayrı hukuki kişilikleri
olmasına rağmen kararlarını hangi teşebbüsün yönlendirmesi veya kontrolü
doğrultusunda veriyorsa, bu teşebbüsle tek ekonomik bütünlük oluşturmakta ve
rekabet hukuku bakımından bu ana teşebbüsle birlikte tek bir teşebbüs olarak
değerlendirilmektedir.
Tarım Kredi Kooperatifleri Teşkilatının örgütlenişi çerçevesinde ekonomik bütünlük
kavramı değerlendirildiğinde, 1581 sayılı Kanun ve ilgili anasözleşmeleri gereğince
bizzat veya iştirakleri aracılığıyla ekonomik faaliyette bulunan ancak yine anılan
düzenlemeler ile kooperatifler ve bölge birlikleri bakımından bağımsız karar verebilme 530
kabiliyetleri kısıtlanmış ve ortağı oldukları üst birliklerin talimatlarıyla bağlı kılınmış özel
hukuk tüzel kişilikleri karşımıza çıkmaktadır. Bu çerçevede, ayrı hukuki kişilikleri
bulunmasına rağmen örgütlenişleri ve faaliyetleriyle ilgili olarak bağımsız karar
veremeyen kooperatiflerin ve bölge birliklerinin ayrı ayrı teşebbüs niteliği
taşıdıklarından bahsetmek mümkün değildir. Dolayısıyla, hiyerarşik yapılanma
çerçevesinde kooperatifler, bölge birlikleri ve Merkez Birliğinden oluşan Tarım Kredi
Kooperatifleri Teşkilatının, kontrolüne sahip olduğu şirketler ile birlikte tek ekonomik
bütünlük oluşturduğu, diğer bir deyişle rekabet hukuku anlamında teşebbüs niteliği
taşıdığı anlaşılmaktadır.
I.4.2. Kanun’un 4. ve 6. Maddeleri Çerçevesinde Yapılan Değerlendirme 540
Şikayet konusu olan ve önaraştırma çerçevesinde incelenen “(……….) ilçesinde
faaliyet gösteren Tarım Kredi Kooperatifinin, düşük fiyatla halka mazot satışı yaptığı
iddiası” Kanun’un 6. maddesi kapsamında bir ihlal olasılığını akla getirmektedir.
Bununla birlikte, re’sen başlatılan ve yukarıda anılan iddiaya yönelik incelemeyle
birlikte yürütülen önaraştırma tarım kredi kooperatifleri, tarım kredi kooperatifleri bölge
birlikleri ve Tarım Kredi Kooperatifleri Merkez Birliğinin akaryakıt faaliyetlerinin 4054
sayılı Kanun’a uygunluğunu konu almaktadır. Bu çerçevede konunun Kanun’un hem 4.
hem de 6. maddesi çerçevesinde değerlendirilmesi gereği ortaya çıkmıştır.
I.4.2.1. Kanun’un 4. Maddesi Çerçevesinde Yapılan Değerlendirme
Yukarıda da açıklandığı üzere kooperatifler ve kooperatif şeklinde kurulmuş bölge 550
birlikleri ve Merkez Birliğinden oluşan Tarım Kredi Kooperatifleri Teşkilatının, iştirakleri
ile birlikte bir ekonomik bütünlük oluşturduğu ve dolayısıyla 4054 sayılı Kanun
anlamında teşebbüs niteliğine sahip olduğu görülmektedir.
10-01/8-6
13
Kanun'un 4. maddesi, "Belirli bir mal veya hizmet piyasasında doğrudan veya dolaylı
olarak rekabeti engelleme, bozma ya da kısıtlama amacını taşıyan veya bu etkiyi
doğuran yahut doğurabilecek nitelikte olan teşebbüsler arası anlaşmalar, uyumlu
eylemler ve teşebbüs birliklerinin bu tür karar ve eylemleri hukuka aykırı ve yasaktır"
şeklinde düzenlenmiştir. Bu çerçevede bir anlaşma veya uyumlu eylem, ancak
teşebbüsler arasında gerçekleştirildiği takdirde, Kanun'un 4. maddesi çerçevesinde
değerlendirilebilecektir. Bir başka deyişle Kanun’un 4. maddesi ile yasaklanan bir 560
davranışın ortaya çıkabilmesi ancak birden çok teşebbüsün varlığı ile mümkündür.
Tarım Kredi Kooperatifleri Teşkilatının dosya kapsamında incelenen akaryakıt
faaliyetleri akaryakıtın temin edilmesi ve akaryakıtın satışı olmak üzere iki aşamada ele
alınabilecektir. Akaryakıtın temin edilmesi safhasında, Merkez Birliği tarafından yapılan
ihale neticesinde akaryakıtın temin edileceği dağıtım şirketi belirlenmekte ve bölge
birliklerinin sahip olduğu bayilik lisanları kapsamında bölge birlikleri ile belirlenen
dağıtıcı şirket arasında bayilik ilişkisi kurulmaktadır. Halihazırda 1.1.2009 – 31.12.2013
tarihleri arasında akaryakıt ve madeni yağ teminine ilişkin yapılan 17.11.2008 tarihli
ihaleyi Petrol Ofisi kazanmış ve bölge birlikleriyle 5 yıllık bayilik sözleşmesi
imzalanmıştır. Dağıtım şirketi ve bayi arasında imzalanan bir dikey anlaşma olan 570
bayilik sözleşmesinde 4054 sayılı Kanun’a ve 2002/2 sayılı Dikey Anlaşmalara İlişkin
Grup Muafiyeti Tebliği’ne aykırı bir hususa rastlanmamıştır. Dolayısıyla söz konusu
bayilik sözleşmesinin grup muafiyetinden yararlandığı kanaatine ulaşılmıştır.
Tarım kredi kooperatiflerinin akaryakıt satışları Kanun’un 4. maddesi kapsamında ele
alındığında akaryakıt satış koşullarının belirlenmesi önem kazanmaktadır. Akaryakıt
satışlarına yönelik fiyat ve vade gibi koşullar temel olarak Merkez Birliği tarafından,
fiyatlandırma sisteminin esaslarını belirleyen genelgeler ile konuya ilişkin esasları
içeren çeşitli yazılar ile belirlenmektedir. Bununla birlikte satış koşullarının belirlenmesi
yetkisi, bu yetkinin, bağlı bulunan kooperatiflerle paylaşılmasına da imkân tanınmak
suretiyle bölge birliklerine devredilmiştir. Ancak bölge birliklerinin uygulamalarında 580
paralellik bulunmamakta, bazı bölge birliklerinin satış koşullarını belirleme yetkisini
belirli şartlarla bağlı bulunan kooperatiflere vermesine karşın, bazı bölge birlikleri satış
koşullarını kendi belirlemekte ve kooperatiflerin bu koşullara uymasını zorunlu
tutmaktadır. İlk anda Kanun’un 4. maddesinin ikinci fıkrasının (a) bendinde düzenlenen
“mal ve hizmetlerin alım ya da satım fiyatının, fiyatı oluşturan maliyet kar gibi unsurlar
ile her türlü alım yahut satım şartlarının tespit edilmesi” haline örnek olabileceği
izlenimi yaratan bu durum, Tarım Kredi Kooperatifleri Teşkilatının teşebbüs niteliği
dolayısıyla bir ihlal olarak değerlendirilemeyecektir.
Özetle dosya kapsamında edinilen bilgi ve belgelerin değerlendirilmesi sonucunda,
Tarım Kredi Kooperatiflerinin akaryakıt teminine yönelik faaliyetlerinde veya EPDK 590
mevzuatı ile ortaklarıyla sınırlandırılmış akaryakıt satış faaliyetlerinde 4054 sayılı
Kanun’un 4. maddesine aykırı bir husus bulunmadığı kanaatine varılmıştır.
I.4.2.2. Kanun’un 6. Maddesi Çerçevesinde Yapılan Değerlendirme
Şikayet başvurusunda yer alan, şikayet konusu Tarım Kredi Kooperatifinin düşük
fiyatla kırsal motorin satışı yaptığı iddiası akla ilk anda yıkıcı fiyatlamayı getirmektedir.
Bir mal veya hizmetin satışında düşük fiyat uygulanıyor olması, ancak tanımlanacak
ilgili pazarda hâkim durumda bulunan bir teşebbüsün yıkıcı fiyatlama olarak
nitelendirilebilecek bir fiyatlama davranışı sergilemesi halinde rekabet hukuku
kapsamında bir ihlal olarak değerlendirilebilecektir. Bu çerçevede Kanun’un 6. maddesi
kapsamında yapılacak bir değerlendirmenin hakim durum değerlendirmesi ve kötüye 600
kullanma değerlendirmesi olmak üzere iki ayağı bulunduğu söylenebilecektir.
10-01/8-6
14
Hakim durumun kötüye kullanılmasına ilişkin olarak yapılan değerlendirmelerde,
incelemeye konu teşebbüsün hakim durumda olup olmadığı analiz edilerek incelemeye
başlanabileceği gibi, başlangıç olarak şikayete konu eylemin bir kötüye kullanma hali
içerip içermediği de irdelenebilecektir.
İşbu dosya özelinde akaryakıt satışı faaliyetinde bulunan 1827 tarım kredi kooperatifi
için yapılacak hâkim durum değerlendirmesinin taşıdığı pratik zorluklar nedeniyle,
incelemeye kötüye kullanma değerlendirmesinden başlanması daha uygun
görülmüştür.
Yıkıcı fiyatlama, genel olarak, hâkim durumdaki bir teşebbüsün rakiplerinin piyasadan 610
çıkmasını sağlamak için kısa dönemde düşük fiyatlar uygulamasını ve bunu takiben
orta-uzun dönemde fiyatları artırmasını içeren strateji olarak tanımlanmaktadır. Bu
bağlamda yıkıcı fiyatlamanın unsurları:
1. İktisadi üstünlük (rakiplere karşı sahip olunan pazar gücü),
2. Düşük fiyat (makul olmayacak derecede düşük fiyat),
3. Niyet (düşük fiyatlar yoluyla rakipleri piyasa dışına çıkarmaya yönelik niyet),
4. Hasat (rakiplerin piyasa dışına çıkmasından sonra fiyatların yükseltilmesi)
olarak kabul edilmektedir.
Dosya konusu iddianın değerlendirilmesi bakımından varlığının ortaya konması
gereken en önemli unsurun ‘düşük fiyat’ olduğu düşünülmektedir. Fiyata ilişkin 620
değerlendirmenin fiyat-maliyet analizine dayanacağı konusunda bir şüphe
bulunmamakla birlikte, yıkıcı olarak kabul edilebilecek fiyat düzeyinin tespitinde esas
alınacak maliyet ölçütünün ne olması gerektiğine yönelik tartışmalar devam etmektedir.
Bununla birlikte dosya konusu bakımından bu denli detaylı bir fiyat-maliyet analizine
gerek görülmemiştir. Şöyle ki, yukarıda da açıklandığı üzere, akaryakıt satışı yapan
kooperatifler, akaryakıt satış fiyatını Merkez Birliğinin yayımladığı genelgeler ve Bölge
Birliğinin talimatları doğrultusunda, dağıtım şirketinin o bölge için açıkladığı tavsiye
edilen pompa satış fiyatını izleyerek belirlemektedirler. Bölge birliklerinin ya da bağlı
bulundukları bölge birlikleri tarafından fiyat tespiti konusunda yetkilendirilen
kooperatiflerin fiyatları tavan fiyat olarak uyguladıkları ve fiyatlandırma konusunda 630
inisiyatif almadıkları yapılan görüşmeler sonucu öğrenilmiştir. Nitekim 8.12.2009 tarihi
itibarıyla Petrol Ofisi tarafından (……….) ili (……….) ilçesi için açıklanan kırsal motorin
tavsiye edilen azami satış fiyatının 2,71 TL/lt,16.12.2009 tarihi itibarıyla ise 2,66 TL/lt
olduğu, bu bakımdan şikayete konu Tarım Kredi Kooperatifince ilgili tarihlerde
uygulanan fiyatlar ile Petrol Ofisi tarafından ilan edilen kırsal motorin tavsiye edilen
azami satış fiyatı arasında bir farklılık bulunmadığı tespit edilmiştir. Kaldı ki, en kötü
senaryoyla kooperatiflerin uyguladığı satış fiyatının peşin satışlarda uygulanan
ıskontolu satış fiyatı olduğu varsayılsa dahi: dağıtım şirketi tarafından kooperatiflere
KDV hariç fiyatlar üzerinden azami %7,95 olarak uygulanan ıskontonun dahi tek
başına, kooperatiflerce ortaklarına pompa satış fiyatı üzerinden uygulanan %5’lik peşin 640
alım ıskontosunun üzerinde olduğu görülmektedir. Bu bakımdan ortaklara %5
düzeyinde peşin alım ıskontosu uygulamak için, kooperatiflerin bayi karından dahi
feragat etmelerine ihtiyaç bulunmamaktadır. Bu nedenle mevcut ıskonto oranları
dikkate alındığında pompa satış fiyatının maliyetin altında kalması mümkün
görünmemektedir. EPDK internet sitesinden elde edilen (……….) ilinde bulunan
akaryakıt bayilerince 16.12.2009 tarihinde uygulanan en düşük kırsal motorin satış
fiyatının 2,24 TL/lt, en yüksek satış fiyatının ise 2,78 TL/lt olduğu düşünüldüğünde, ilgili
Tarım Kredi Kooperatifince pompa fiyatı üzerinden %5 ıskonto uygulanması halinde
ortaya çıkan nihai satış fiyatının, esasen, dikkate değer ölçüde düşük olduğu da
10-01/8-6
15
söylenemeyecektir. Dolayısıyla yıkıcı fiyatlamanın ana unsuru olan ‘düşük fiyat’ın tarım 650
kredi kooperatiflerinin satışları bakımından gerçekleşmediği ve 4054 sayılı Kanun
anlamında bir kötüye kullanma davranışından bahsedilemeyeceği kanaatine
varılmıştır.

J. SONUÇ
Düzenlenen rapora ve dosya kapsamına göre, dosya konusu iddialara ilişkin olarak
4054 sayılı Kanun'un 41. maddesi uyarınca soruşturma açılmasına gerek olmadığına,
şikayetin reddine OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.



Full & Egal Universal Law Academy