Rekabet Kurumu - Karar Sayı 10-45/804-266

Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2010-4-57 (Önaraştırma)
Karar Sayısı : 10-45/804-266
Karar Tarihi : 24.6.2010
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI
Üyeler : Doç. Dr. Mustafa ATEŞ, Mehmet Akif ERSİN,
İsmail Hakkı KARAKELLE, Doç. Dr. Cevdet İlhan GÜNAY,
Murat ÇETİNKAYA, Reşit GÜRPINAR 10
B. RAPORTÖRLER : Bekir KOCABAŞ, Burcu CAN, Zeynep ŞENGÖREN
C. BAŞVURAN : Türkiye Özel Sektör Havacılık İşletmeleri Derneği
Temsilcisi: Av. Berna SALMAN, Av. Ümit ALBAYRAK,
Av. Zeynep P. KESKİN
Nişantaşı, Teşvikiye Cd. No:5/5 34365 Şişli/İstanbul
D. HAKKINDA İNCELEME
YAPILANLAR : İstanbul Sabiha Gökçen Uluslararası Havalimanı Yatırım
Yapım ve İşletme A.Ş.
Terminal Binası, 34912 Pendik/İstanbul
E. DOSYA KONUSU: İstanbul Sabiha Gökçen Uluslararası Havalimanı 20
Yatırım Yapım ve İşletme A.Ş. (ISG)’nin dış hat yolcu servis fiyatlarını
İstanbul Atatürk Havalimanı’nda uygulanan 15 ABD Doları’nın üzerine
çıkartarak 12 Avro’dan 15 Avro’ya yükselttiği ve böylece fahiş fiyat
uygulamak suretiyle hâkim durumunu kötüye kullandığı iddiası.
F. İDDİALARIN ÖZETİ: Şikâyet başvurusunda, Sabiha Gökçen Uluslararası
Havalimanı’nın (SAW) özelleştirilmesine ilişkin İhale Şartnamesi’nin “ücret
belirleme yöntemleri” başlıklı 24. maddesinin üçüncü fıkrasında, SAW’daki tarife
ücretlerinin İstanbul Atatürk Havalimanı’nda uygulanan ücret tarifeleri esas
alınarak uygulanması gerektiği hükme bağlandığı halde, söz konusu
düzenlemeye aykırı olarak ISG’nin SAW 2010 yılı ücret tarifesinde dış hat yolcu 30
servis ücretlerini 12 Avro’dan 15 Avro’ya çıkardığı ve böylece SAW’daki yolcu
servis ücretlerinin 15 ABD Doları olan Atatürk Havalimanı’ndaki ücretlerin üzerine
çıktığı; söz konusu tarifenin Havaalanı İşletme ve Havacılık Endüstrileri A.Ş
(HEAŞ) tarafından da uygun görülerek Ulaştırma Bakanlığınca onaylandığı
belirtilmekte ve böylece SAW’ın işletme hakkını devralmasıyla birlikte
havalimanında sunduğu hizmetler bakımından hâkim duruma gelen ISG’nin fahiş
fiyat uygulamak suretiyle hâkim durumunu kötüye kullandığı iddia edilmektedir.
Başvuruda ayrıca, SAW’da uygulanan söz konusu ücretlerin, havayolu firmaları
açısından telafi edilemeyecek zararlara yol açacağı belirtilerek, 4054 sayılı
Kanun’un 9. maddesi kapsamında fiyat artışlarından önceki durumu koruyucu 40
nitelikte geçici tedbirlere karar verilmesi talep edilmektedir.
G. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 8.3.2010 tarih ve 2066 sayı ile giren
başvuru üzerine hazırlanan 8.4.2010 tarih ve 2010-4-57/İİ-10-SY sayılı İlk
10-45/804-266
2
İnceleme Raporu, 15.4.2010 tarih ve 10-31 sayılı Kurul toplantısında görüşülmüş
ve 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un 4. ve 6. maddelerinin
ihlaline ilişkin bir soruşturma açılmasına gerek olup olmadığının belirlenmesi
amacıyla, Kanun'un 40/1. maddesi uyarınca önaraştırma yapılmasına 10-31/468-
M sayı ile karar verilmiştir.
İlgili karar uyarınca düzenlenen 18.6.2010 tarih ve 2010-4-57/ÖA-10-365.B.K.
sayılı Önaraştırma Raporu 21.6.2010 tarih ve REK.0.08.00.00-110/237 sayılı 50
Başkanlık önergesi ile 10-45 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara
bağlanmıştır.
H. RAPORTÖR GÖRÜŞÜ: İlgili Rapor’da; SAW’da uygulanan dış hat yolcu servis
ücretlerinin 12 Avro’dan 15 Avro’ya yükseltilmesinin aşırı fiyat niteliğini taşımadığı,
dolayısıyla başvuru konusuna ilişkin olarak herhangi bir işlem yapılmasına gerek
bulunmadığı görüşüne yer verilmiştir.
I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
I.1. İlgili Pazar
I.1.1. İlgili Ürün Pazarı
ISG’nin, SAW’da sahip olduğu işletme hakkının, havalimanındaki terminallerin, 60
otoparkların, otelin ve CIP tesisinin işletilmesi ile uçak yakıt ikmal operasyonlarını
ve yer hizmetlerini kapsadığı belirlenmiştir. Buna karşılık başvurunun konusu,
ISG’nin havayolu şirketlerinden talep ettiği dış hat yolcu servis ücretlerine
ilişkindir. Havalimanı işletmeciliğinde havayolu şirketlerinden alınan yolcu servis
ücretleri ise, genel olarak yolculara terminalin kullandırılmasının bir karşılığı olarak
alınmaktadır. Dolayısıyla, dosya bakımından ilgili ürün pazarının “havalimanı
terminal işletmeciliği hizmet pazarı” olarak belirlenmiştir.
I.1.2. İlgili Coğrafi Pazar
Dosyanın niteliği gereği, coğrafi pazara ilişkin bir tanımlama yapılmamıştır.
I.2. Tespitler ve Değerlendirme 70
I.2.1. Hakkında Önaraştırma Yapılan Taraf: İstanbul Sabiha Gökçen
Uluslararası Havalimanı Yatırım Yapım ve İşletme A.Ş.
ISG, Türkiye’de turizm, enerji, çimento, gıda ve inşaat gibi alanlarda faaliyet
gösteren Limak Holding, Hindistan’da faaliyet gösteren altyapı gruplarından GMR
Infrastructure ve 1991 yılından bu yana havalimanı işletmeciliği yapan Malaysia
Airports Holdings Berhad ortaklığında kurulmuştur. Bu üçlü konsorsiyum
tarafından idare edilen ISG, SAW’da mevcut terminallerin işletme hakkının yanı
sıra otopark işletmesi, yer hizmetleri, kargo, uçak yakıt ikmal operasyonları ve
havalimanı oteli ile CIP tesislerini işletme hakkına sahiptir. Mülkiyeti Savunma
Sanayi Müsteşarlığı’na (SSM) ait SAW 2008 yılı öncesinde yine SSM’nin iştiraki 80
olan HEAŞ tarafından işletilmekte iken “Sabiha Gökçen Havaalanı Yeni Dış Hatlar
Terminal Binası ve Mütemmimleri Projesi”, yap işlet devret modeli ile 20 yıllığına
ihale bedeli … Avro olmak üzere ISG’ye devredilmiştir. Mezkûr ihale şartnamesine
göre terminal işletmesi, kargo antrepoları, akaryakıt çiftliği, yer hizmetleri, otopark
ve otelin işletme hakkı ISG tarafından devralınmış; buna karşılık apron işletimi,
bakım ve onarımı HEAŞ’ta kalmıştır.
10-45/804-266
3
İhale şartnamesinde … kişi/yıl kapasite ve … Avro yatırım bedeli olarak öngörülen
terminal binasının kapasitesi ve yatırım bedeli şirket tarafından potansiyel talep
kapasitesi dikkate alınarak sırasıyla … kişi/yıl ve … Avro olarak gerçekleştirilmiş
ve böylelikle daha önce 25.000 m2 olan terminal sahası 220.000 m2‘ye 90
çıkarılmıştır. 1.5.2008 tarihinden itibaren SAW’ın işletmesini yürüten şirket, yeni
terminalin inşasını 31.10.2009 tarihinde tamamlamıştır. Yeni terminalin
kapasitesinin yeterli olması sebebiyle 14.11.2009 itibariyle eski terminalin faaliyeti
tamamen durdurularak bütün uçuşlar yeni terminalden yapılmaya başlanmıştır.
Halihazırda yaklaşık olarak yerli yabancı toplam yüz adet havayolu şirketi (yetmiş
üç adedi tarifeli ve düzenli charter olmak üzere) söz konusu havalimanından
hizmet almaktadır.
Şirketin %... hissesi GMR, %... hissesi Limak Grubu ve %... hissesi Malaysia
Airports Holdings Berhad’a aittir.
I.2.2.Yapılan Görüşmeler 100
I.2.2.1. Pegasus Hava Taşımacılığı A.Ş. Yetkilisi ile Yapılan Görüşme
Pegasus Hava Taşımacılığı A.Ş. (Pegasus) yetkilisi konuya ilişkin olarak,
Pegasus’un yurt dışı tarifeli uçuşlarının yaklaşık %...’ının, yurt içi tarifeli
uçuşlarının yaklaşık %...’inin SAW’dan, yurt dışı charter uçuşların ise ağırlıklı
olarak Bodrum, Dalaman ve Antalya Havalimanlarından yapıldığını, SAW’dan
yılda en fazla 15-20 adet yurt dışı charter seferi yapıldığını; dolayısıyla ISG’nin
yolcu terminal ücretlerini arttırması esas olarak şirketin yurt dışı tarifeli seferlerini
etkilediğinden, bu artış karşısında şirketlerinin Atatürk Havalimanı’na geçiş
yapmasının mümkün olmadığını, zira bu havalimanındaki slotların dolu olduğunu
ifade etmiştir. 110
Görüşmede ayrıca, havayolu şirketlerinin hangi tür giderlere katlandığına ilişkin
bilgi alınmıştır. Buna göre, bir havayolu şirketinin sabit giderlerinin dışında
operasyonel giderler olarak sayılabilecek başlıca gider kalemleri; yakıt, handling
(traffic handling ve ramp handling) landing (iniş-kalkış), yaklaşma, aydınlatma,
uçak bakım, üst geçiş (hava sahası kullanma ücreti), ikram, yolcu terminal ücreti
(airport taxi), uçak park ücreti, kontuar ücreti ve körük ücretidir. Bu maliyetlerden
yaklaşma, iniş-kalkış, aydınlatma ve handling royalty ücretleri aprona ilişkin
hizmetlere yönelik olup, havalimanı maliki tarafından tahsil edilmektedir. Airport
tax ücreti, körük ücreti ve kontuar ücreti ise terminal işleticisi tarafından tahsil
edilmektedir. Yetkili tarafından, bir havayolu şirketinin operasyonel maliyetleri 120
içerisinde en büyük maliyet kaleminin yakıt giderleri olduğu ve yolcu terminal
ücretleri ve iniş-kalkış ücretlerinin bunu takip ettiği vurgulanmıştır. Bu hususa
örnek olarak, Pegasus’un … Avro olan 2010 yılının ilk dört ayı içerisindeki toplam
işletme giderinin … Avro’sunun yakıt, … Avro’sunun terminal hizmeti, …
Avro’sunun ise iniş-kalkış ücreti olarak gerçekleşmesi gösterilmiştir. Şirketin 2010
yılının ilk dört ayı için dış hat tarifeli yolcu seferlerinden elde ettiği terminal ücreti
hariç net geliri ise yaklaşık … Avro olup, yolcu servis ücreti ve acente komisyonu
dışındaki tüm maliyet kalemlerinin bu … Avro’dan karşılanması gerekmektedir.
Yetkili tarafından, bu maliyet kalemlerinin nispi ağırlıklarının ortalama uçuş süresi
ile yakından ilişkili olduğu, havada kalış süresi arttıkça yakıt ve bakım ücretinin 130
nispi ağırlığının artmasının beklendiğinin altı çizilmiştir. Havalimanına ilişkin
10-45/804-266
4
maliyetlerde en önemli iki kalemin ise iniş-kalkış ve terminal ücretleri olduğu, 180
yolculu bir uçak seferi için 15 Avro terminal ücreti üzerinden toplam 2700 Avro taxi
ücreti ödenirken yaklaşık 600-700 Avro iniş-kalkış ücreti ödendiği görüşmede
belirtilen diğer hususlar olmuştur.
Son olarak ISG’nin terminal ücretlerini arttırmasının şirketin rekabet gücünü
zayıflattığı şu sözlerle ifade dilmiştir:
“15 Avro terminal ücreti SAW’da geçtiğimiz Mart ayı ortasından itibaren
uygulanmaya başlamıştır. Biletler(in satışı) yaklaşık bir yıl öncesinden başladığı
için şirketimizin bunu fiyatlarına bütünüyle yansıtması mümkün değildir. Bu durum 140
şirketimizin zarara uğramasına yol açtığı gibi rekabet gücünü de zayıflatmaktadır.
Genel olarak değerlendirildiğinde Atatürk Havalimanı’nın kullanımı havayolu
şirketleri açısından SAW’a göre daha az maliyetlidir. Yakıt temini yönünden de
SAW rekabetçi bir yapıda değildir ve bu durum SAW’ın maliyetini arttırmaktadır.”
I.2.2.2. TAV İstanbul Terminal İşletmeciliği A.Ş. Yetkilisi ile Yapılan Görüşme
Raportörlerce şirket yetkilisinden slot tahsisleri ile ilgili bilgi alınmıştır. Yetkili,
Atatürk Havalimanı’nın slot tahsis ve kapasite kullanımının belirlenmesinde esas
itibariyle Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü ve Devlet Havalimanı İşletmeleri Genel
Müdürlüğünün yetkili olduğunu, havacılıkta yaz (Mart ayında başlayan) ve kış
(Ekim ayında başlayan) olmak üzere iki tarife dönemi bulunduğunu ve genellikle 150
havayolu şirketlerinin bu tarife dönemleri öncesinde slot talebinde bulunduklarını;
bununla birlikte slot tahsisi yapılmasının zaman yönünden söz konusu tarife
dönemleriyle sınırlı olmadığını belirtmiştir.
Görüşmede, Atatürk Havalimanı’na verilen saatlik iniş-kalkış sayısının 40 olarak
deklare edildiği, ancak söz konusu deklarasyonun, havalimanının kapasitesine
oranla düşük bir rakam olduğu bilgisi edinilmiştir. Bununla birlikte, yetkili
tarafından Atatürk Havalimanı’nda hâlihazırda yeni slot tahsisi yapılmadığı ve bu
sebeple slot taleplerinin Sabiha Gökçen Havalimanı’na yönlendirildiğine dikkat
çekilmiştir. Öte yandan Ulaştırma Bakanlığı’nın, havalimanlarında sunulan
hizmetlerin tarifelerinin belirlenmesinde onay yetkisini haiz olduğu belirtilen bir 160
diğer husus olmuştur.
I.2.2.3. İstanbul Sabiha Gökçen Uluslararası Havalimanı Yatırım Yapım ve
İşletme A.Ş. Yetkilisi ile Yapılan Görüşme
Görüşmede, raportörlerce, şirket yetkilisine SAW’dan yapılan uçuşlara ilişkin
sorular yöneltilmiştir. Yetkili tarafından, devralma öncesi 9 iç hat 20 dış hat
güzergâhında uçuş yapılmakta iken, şirketin faaliyet döneminde 21 iç hat 68 dış
hat güzergâhında hizmet verildiği, havalimanındaki iç hat ve dış hat yolcu
dağılımının %… iç hat, %… dış hat şeklinde olduğu ve de 2009 yılı yolcu
sayısının … dış hat ve … iç hat olmak üzere toplam … kişi (Söz konusu rakamlar
2010 yılının ilk dört ayı için ise … dış hat ve … iç hat yolcusu olarak 170
gerçekleşmiştir) olduğu belirtilmiştir. Yetkili ayrıca, Havalimanı’ndan hizmet alan iç
hat yolcu sayısı dış hata nazaran daha fazla iken iç hat ve dış hat yolcuları
bakımından birim maliyetin, aynı (yeni) terminalden hizmet sunulması sebebiyle
eşit olduğuna dikkat çekmiş; iç hat yolcu servis ücretlerinin 3 Avro, dış hat yolcu
servis ücretlerinin fiyat artışı öncesinde 12 Avro olarak uygulanmakta olduğunu ve
10-45/804-266
5
bu haliyle iç hat yolcu servis ücreti ile servis maliyetleri karşılanamadığını ifade
etmiştir. Yetkili, söz konusu maliyetlerin karşılanabilmesi amacıyla Antalya, İzmir
ve Ankara havalimanlarında uygulanan tarifeleri (iç hat bedeli 3 Avro, dış hat
bedeli 15 Avro) örnek göstererek hem iç hat hem de dış hatta HEAŞ’a fiyat
artışına (iç hat 5 Avro, dış hat 15 Avro olmak üzere) yönelik taleplerini ilettiklerini; 180
ancak Ulaştırma Bakanlığı’nın, iç hatlarda daha yüksek ücret uygulaması örneği
bulunmadığı, dış hatlarda ise örnek gösterilen havalimanlarındaki bedel 15 Avro
olduğu gerekçesi ile iç hat ücretlerindeki artış taleplerini reddettiğini, bununla
birlikte dış hat yolcu servis ücretlerinin 15 Avro olarak arttırılmasını onayladığını
belirtmiştir. Bu tarife düzenlemesinin hedeflerinin tam tersi yönünde bir sonuç
doğurduğu, öngörülerinin iç hat ve dış hat yolcu sayısı oranının %50-%50 olması
yahut dış hat oranının %50’nin üzerinde gerçekleşmesi iken mevcut durumda iç
hat yolcu sayısının öngörünün üzerinde bir hızla arttığı, ancak dış hat yolcu
sayısında belirtilen öngörünün karşılanamadığı söz konusu şahıs tarafından
vurgulanmıştır. 190
Öte yandan, ihale öncesinde kullanılan eski terminal ile yeni terminalin
maliyetlerine ilişkin de bilgi alınmıştır. Görüşülen yetkili, daha önce kullanılmakta
olan terminal eski ve tek katlı iken yeni terminalin eski terminalin on katı
büyüklüğünde olduğunun ve yapım, bakım-onarım, ekipman vb maliyetlerinin
daha yüksek gerçekleştiğinin ve tüm bunlara ek olarak yatırım giderlerinin henüz
karşılanmadığının altını çizmiş; ayrıca Ocak 2011 tarihinde HEAŞ’a … Avro
tutarında geri ödeme yapılması gerektiğini belirtmiştir.
Atatürk Havalimanı’nın işletim maliyetleri ile SAW’ın işletim maliyetleri arasında
farklılık bulunup bulunmadığına ilişkin soruya ise, Atatürk Havalimanı’nda slot
yetersizliği ve yoğunluk sebebiyle havada kalış ve airport taxi sürelerinin fazla 200
olduğu, eski ve plansız bir yapı olması sebebiyle havayolu şirketlerinin bu
havalimanına yönelik işletme maliyetlerinin SAW’dan daha fazla olduğu yanıtı
verilmiştir. Aynı zamanda iniş-kalkış ücretleri gibi bazı maliyet kalemleri
bakımından SAW’ın daha ucuz olduğuna dikkat çekilerek Atatürk ve SAW
Havalimanlarının hizmet ücretleri bakımından tek farklılığının yolcu servis
ücretlerinden ibaret görülmemesi gerektiğine vurgu yapılmıştır. Son olarak toplam
hizmet paketi itibariyle değerlendirildiğinde, SAW’ın daha avantajlı olduğu
belirtilmiştir.
I.2.3. Elde Edilen Belgeler
I.2.3.1. Pegasus’tan Edinilen Belgeler 210
1- Pegasusus Hava Yolları’nın düzenlediği uçuşların Sabiha Gökçen ve diğer
hava limanları arasındaki dağılımını gösterir belge edinilmiştir. Bu belgeye göre
2009 yılında yapılan uçuşların %...’sı Sabiha Gökçen’den ve geri kalan %...’ü
diğer havalimanlarından gerçekleştirilmiştir. 2010’un ilk 4 ayında ise bu oranların
%... Sabiha Gökçen ve %... diğer havaalanları olarak gerçekleşmiştir.
2- Teşebbüsten elde edilen maliyet kalemlerine ilişkin belgeye aşağıda yer
verilmektedir:


10-45/804-266
6
Tablo 1: Pegasus Gider Kalemleri 220
Giderler Tutar (€) Toplam Gider Tutarına Oranı
Operasyonel Giderler … …
Fuel (Yakıt) … …
Handling (Yer Hizmetleri) … …
Landing (İniş) … …
Overflight (Üst Geçiş) … …
Crew Cost (Uçuş ekibi
Maliyetleri)
… …
Maintenance (Tedarik) … …
Catering Cost (İkram) … …
Passenger Tax (Yolcu
Vergisi=Yolcu Servis Ücreti)
… …
Commissions (Komisyonlar) … …
Other DOC (Diğer Operasyonel
Giderler)
… …
Sabit Giderler … …
Rent (Kira) … …
Training (Eğitim) … …
Payroll (Ücretler) … …
Marketing & Advertising
(Pazarlama ve Reklam)
… …
Overhead (Genel Giderler) … …
Insurance (Sigorta) … …
Aircraft Depreciation (Uçak
Yıpranma)
… …
Other Depreciation (Diğer
Yıpranmalar
… …
Aircraft Interest (Faiz Gideri) … …
Finance Expenses, net (Finansal
Giderler)
… …
TOPLAM GİDERLER … …
3- Edinilen bir diğer belge ise, çeşitli havaalanlarında uygulanan ortalama yolcu
servis ücretleridir. Bu ücretler 5 Avro (Erfurt, Almanya) ile 38 Avro (Schwechat,
Austria) arasında değişmektedir1.
4- Elde edilen bir başka belge, 189 yolcu kapasiteli B737-800 uçak tipi için
hazırlanan SAW ve Atatürk Havalimanlarındaki ücretleri karşılaştırmalı gösteren
tablodur. Bu hesaplamaya göre SAW’dan belirtilen uçak tipi ile bir uçuş

1 Rusya, Norveç, İran, İngiltere gibi bazı ülkelerde terminal ücretleri kendi para birimleri üzerinden
alınmaktadır.
10-45/804-266
7
düzenlemek, toplamda 1.063 Avro ve yolcu başına 7 Avro daha maliyetlidir.
Aşağıda bu bilgilerden yararlanılarak hazırlanan özet tablo bulunmaktadır2:
Tablo 2: SAW ve İstanbul Havaalanlarındaki Uçuş Maliyetlerinin Karşılaştırması (€)
GİDER TÜRÜ SAW IST FARK
YAKIT 3.494 2.902 592
YER HİZMETLERİ 425 386 39
ROYALTY 130 130 0
KONMA 514 514 0
YAKLAŞMA 35 30 5
YOLCU TERMİNAL
ÜCRETİ 2.126 1.699 427
KÖRÜK ÜCRETİ 102 102 0
TOPLAM 6.826 5.763 1.063
TOPLAM (yolcu başına) 48 41 7
I.2.3.2. TAV’dan Edinilen Belgeler 230
1- Yerinde inceleme esnasında İstanbul Atatürk Havaalanından 16.5.2010
tarihinde planlanan, gerçekleşen uçuşların iç hat-dış hat ve geliş-gidiş uçuşlarını
ayrı ayrı gösteren ve uçuşların saatlere göre dağılımını içerir bilgi bilgisayar
ortamından edinilmiştir. Buna göre bu tarihte Atatürk Havaalanından toplam 735
tane uçuş yapılması planlanmışken 737 adet uçuş gerçekleşmiştir.
2- Yerinde inceleme esnasında elde edilen bir diğer belge ise, TAV’ın verdiği
hizmetlere ilişkin ücret tarifesidir.
3- Kurumumuza gönderilen belgilerden, 2008 ve 2009 yıllarında Atatürk
Havaalanını kullanan uçuş ve yolcu sayıları edinilmiştir. Bu rakamlar aşağıdaki
Tablo: 3’te SAW havaalanının verileri ile karşılaştırmalı olarak gösterilmiştir. 240
I.2.3.3. ISG’den Edinilen Belgeler
1- Yerinde incelemede ISG CEO’sunun bilgisayarından elde dilen belgelerden ilki
2010 yılında ISG’nın uyguladığı ücret tarifesidir. Bu tarifeye göre iç ve dış hatlarda
uygulanan terminal ücreti sırayla 3 ve 15 Avro’dur.
2- Ayrıca 2010 yılına ilişkin bütçe çalışmalarının yer aldığı doküman edinilmiştir.
Bu dokümanda ISG’nin vergi, faiz, yıpranma ve amortismanlardan önceki kârı …
Avro ve vergi sonrası kârı … Avro olarak bütçelenmiştir ve şirketin performans
değerlendirmesine ilişkin birtakım oranlar kullanılmıştır.
3- İnceleme sırasında bilgisayar ortamından alınan belgelerden sonuncusu
sonradan Kurumumuza gönderilen bilgi ve belgelerin arasında da yer alan Sabiha 250
Gökçen Havaalanı Yeni Diş Hatlar Terminal Binası ve Mütemmimleri Projesinin
Yap-İşlet-Devret Modeli Çerçevesinde Yaptırılmasına İlişkin Uygulama
Sözleşmesi (Uygulama Sözleşmesi) olmuştur. Bu sözleşmenin “Ücret Belirleme
Yöntemleri “ başlıklı 24. maddesi şu şekildedir:

2 Tablo’daki hesaplamada, 189 yolcu kapasiteli uçağın, %75 doluluk oranıyla uçtuğu varsayılmıştır.
10-45/804-266
8
“İç ve dış hat yolcu servis ücret tarifesinin tespiti Bakanlığa (Ulaştırma Bakanlığı)
aittir. Mevcut durum itibariyle Sabiha Gökçen Havaalanında dış hat yolcu servis
ücret tarifesi başına 12 (oniki) Avro olarak, iç hat yolcu servis ücret tarifesi ise kişi
başına 3 (üç) Avro olarak uygulanmaktadır. Görevli Şirket uhdesinde işletilen
terminalleri kullanan iç ve dış hat yolcuların geliri Görevli Şirkete ait olup, bu
gelirlere esas iç ve dış hat yolcu sayıları üzerinde İdarenin herhangi bir garantisi 260
söz konusu değildir.
İç ve/veya dış hat yolcu servis ücret tarifelerinin İşletme Süresi içinde herhangi bir
İşletme Yılında Bakanlık tarafından bu maddenin 1. paragrafında belirtilen
tarifelerden daha yüksek bir miktar olarak belirlenmesi halinde, Görevli Şirket
(ISG) aradaki farkın %50’sini (yüzde elli) İdareye (SSM) ödeyecektir… İç ve/veya
dış hat yolcu servis ücret tarifelerinin İşletme Süresi içinde herhangi bir İşletme
Yılında Bakanlık tarafından bu maddenin 1. paragrafında belirtilen tarifelerden
daha düşük bir miktar olarak belirlenmesi halinde ise, aradaki farkın %50’si
(yüzde elli) Kullanım Bedelinden düşülecektir…
Sözleşmede Görevli Şirkete tahsis edileceği belirtilen gelirlerden, (yer tahsis, kira 270
ve reklam, hariç) kontuar, köprü gelirleri (köprü, 400 Hz., su) CIP, genel havacılık
terminali, toplantı salonu ve konferans salonu gelirleri ile bilet satışı, büro tahsis,
emanet odaları, otopark, bagaj taşıma (porter), telefon, diafon, anons, uçuş bilgi
ve monitör kullanımı, muayene, tedavi, elektrik ve su gelirlerine ilişkin tarife;
İstanbul Atatürk Havaalanında uygulanan ücret tarifesi esas alınarak
hazırlanacaktır. Ayrıca tarifede yer almayan kalemler için Görevli Şirket tarafından
hazırlanan tarife, her İşletme Yılının başlangıcından asgari 1 (bir) ay önce
İdarenin (Bakanlıkça onaylanması zorunlu olan tarifeler Bakanlığın onayına
sunulacaktır) onayına sunulacak ve bu onayın alınmasını müteakiben tarife
uygulanacaktır.” 280
4- Yerinde inceleme esnasında ISG’den talep edilen ve bu teşebbüs tarafından
Kurumumuza gönderilen belgelerden ilki 2009 yılı ve 2010 yılının ilk dört ayındaki
toplam yolcu sayısı ve gerçekleşen uçak trafiğine ilişkindir. Bu veriler Atatürk
Havalimanındakilerle karşılaştırmalı olarak aşağıda gösterilmektedir:
Tablo 3: Sabiha Gökçen ve Atatürk Havaalanı 2009 Yılı Yolcu ve Trafik Hareketleri Sayısı ve
Pazar Payı
Sabiha Gökçen Atatürk
iç hat … …
dış hat … …
Yolcu Sayısı toplam … …
İstanbul Toplam Yolcu Sayısı …
Yolcu Sayısına Göre Pazar Payı … …
iç hat … …
dış hat … …
Trafik Hareketi toplam … …
İstanbul Toplam Trafik Hareketi …
10-45/804-266
9
Trafik Hareketine Göre Pazar Payı … …
5- Kurumumuza gönderilen, 2009 ve 2010 yıllarının ilk dört ayları için katlanılan
toplam ve yolcu başına giderlerin dağılımı aşağıda gösterilmektedir:
Tablo 4: ISG Toplam ve Yolcu Başına Düşen Faaliyet Giderleri (FG) (TL)
Giderler
2009 yılı
Toplam FG
2009 yılı
Yolcu başına
FG
2010 Ocak-
Nisan Toplam
FG
2010 Ocak-
Nisan Yolcu
başına FG
Sabit Giderler … … … …
Sigorta Giderleri … … … …
Kira Giderleri … … … …
Amortisman Giderleri … … … …
Değişken Giderler … … … …
Personel Giderleri … … … …
Güvenlik Giderleri … … … …
Reklam ve Fuar Giderleri … … … …
Haberleşme ve İletişim Giderleri … … … …
Sosyal Aktivite Giderleri … … … …
Elektrik, Su, Doğal Gaz Giderleri … … … …
Bakım Onarım Giderleri … … … …
Danışmanlık- Müşavirlik Giderleri … … … …
Dışarıdan Sağlanan Diğer Hizmetler … … … …
IT Giderleri … … … …
Temizlik Giderleri … … … …
Diğer Çeşitli Giderler … … … …
Toplam Giderler … … … …
20010 yılında yolcu başına düşen faaliyet gideri tutarında önemli bir artış göze 290
çarpmaktadır. Bu artış, 2009 yılının ilk 10 ayında 25.000 m2’lik eski terminalde
faaliyet gösterilirken 9.10.2010’da 350.000 m2’nin üzerinde işletme alanı bulunan
yeni terminale geçilmesi ile açıklanmaktadır. Yıl bitiminde ilk 4 ay için … TL olan
yolcu başına işletme maliyetinin üç katına çıkacağının tahmin edildiği belirtilmiştir.
Kısacası, 2010 yılında SAW’ın işletilmesinde her yolcu için … TL’lik bir maliyete
katlanılmıştır.
6- Ayrıca, 2009 ve 2010 yıllarının ilk 4 ayı için gerçekleşen gelir ve bunun hangi
hizmetlerden sağlandığına ilişkin veriler Kurumumuza gönderilmiştir. Toplam
gelirler içinde en büyük payı yakıt gelirleri alırken, şikâyet konusu yolcu servis
gelirleri 2009 yılında %…’lik bir paya sahiptir. ISG’nin elde ettiği gelirlerin dağılımı 300
aşağıdaki gibidir:
Tablo 5: ISG Toplam Gelirler (TL)
10-45/804-266
10
Gelir Kalemleri 2009
Toplam
Gelirler
İçindeki
Payı 2010 Ocak-Nisan
Toplam
Gelirler
İçindeki Payı
Yolcu Servis Gelirleri … … … …
Köprü Kullanım Gelirleri … … … …
Check-In Kontuar Gelirleri … … … …
Jet A1 Yakıt Gelirleri … … … …
Antrepo Kira Gelirleri … … … …
Yiyecek Ve İçecek Gelirleri … … … …
Duty Free Kira Gelirleri … … … …
Alan Tahsis Gelirleri … … … …
CIP Alanları Tahsis Gelirleri … … … …
Reklam Promosyon Tanıtım Gelirleri … … … …
Otopark Gelirleri … … … …
Diğer Gelirler … … … …
Toplam Gelirler … … … …
Son iki tablo yolcu sayıları ile bir arada aşağıdaki gibi ifade edilebilir:
Tablo 6: ISG Toplam Faaliyet Geliri, Toplam Faaliyet Gider, Yolcu Sayısı ve Yolcu Başına Düşen
Maliyet/Gelir
2009
Yolcu Başına
Gelir-Gider 2010 Ocak-Nisan
Yolcu Başına
Gelir-Gider
Yolcu Sayısı (kişi) … …
Faaliyet Giderleri (TL) … … … …
Faaliyet Gelirleri (TL) … … … …
Yolcu servis gelirleri (TL) … … … …
SAW’da 2009 yılında hizmet verilebilmesi için … TL harcama yapılırken, … TL
faaliyet geliri elde edilmiştir. Yolcu başına maliyet ise … TL iken bir yolcudan
ortalama … TL yolcu servis ücreti alınmaktadır. Ancak bu değerlendirmede
giderlerin hepsinin yolcu servis ücretleri ile karşılanmadığı da göz önünde
bulundurulmalıdır. Hatta yolcu servis ücretleri giderlerin sadece …’üne tekabül 310
etmektedir. Giderlerin büyük kısmının yakıt gelirlerinden karşılandığı Tablo 5’te
görülmektedir.
7- Konu hakkındaki bir diğer belge ise, terminal ücretinin arttırılmasına yönelik
ISG, HEAŞ ve Ulaştırma Bankalığı ile yapılan yazışmalardır. ISG’den SSM’ye
gönderilen bir yazıda SAW’ın hızla büyüdüğünün ve Uygulama Sözleşmesi …
yolcu kapasiteli yeni bir dış hatlar terminali inşa etmek yükümlülüğü taşırken,
10-45/804-266
11
ISG’nin aynı zamanda sayısı hızla artan iç hat yolcularına da kaliteli hizmet
vermek için yatırım planını revize ettiğinin böylece yatırım miktarı ve terminal
işletme maliyetlerinin kayda değer şekilde yükseldiğinin altı çizilmiş ve bu
nedenle, ISG Uygulama Sözleşmesi’nin 24. maddesindeki prensipler 320
doğrultusunda Türkiye’deki benzer büyüklükteki havalimanlarındaki yolcu servis
ücretleri de örnek gösterilerek (İzmir Adnan Menderes ve Ankara Esenboğa’da
dış hat yolcu servis ücreti 15 avro olarak uygulanmaktadır.) yolcu servis ücretinin
dış hat yolcuları için kişi mevcut 12 Avro’dan en az 15 Avro’ya ve iç hat yolcuları
için ise kişi başı 3 Avro’dan en az 5 Avro’ya yükseltilmesi talep edilmiştir.
Ulaştırma Bakanlığı ve HEAŞ’tan cevaben gelen yazılarda iç hat yolcu servis
ücretlerinin 3 ve dış hat yolcu servis ücretlerinin 15 Avro olarak belirlendiği ISG’ye
bildirilmiştir.
8- Kurumumuza ulaşan bir başka belge ise HEAŞ’a ait Sabiha Gökçen Havaalanı
Uluslararası ve İç hat Seferleri Konma ve Konaklama Ücretleri Tarifeleri’dir. 330
Raportörlerin ISG yetkilisi ile yaptıkları görüşmede SAW’da bazı hizmetlerin
indirimli olarak verildiği ifade edilmiştir. Bu hususu belgelendirmek için dış hat
tarifeli uçuşların konma konaklama ve aydınlatma ücretlerinde %25 indirim
uygulanacağını düzenleyen uluslararası konma ve konaklama ücretleri tarifesinin
15.1. maddesi ve iç hat tarifeli seferlerin konma, konaklama ve aydınlatma hizmeti
ücretlerinde %25 oranında indirim ve yolcu ve yük indirip bindirmeden, teknik
bakım amacıyla Sabiha Gökçen Havaalanına gelen, hava araçların konma ve
konaklama ücretlerine %50 indirim uygulanacağını hükme bağlayan iç hat seferler
konma ve konaklama ücretleri tarifesinin 12. maddesi örnek gösterilmiştir.
9- Diğer havaalanlarındaki yolcu servis ücretlerini gösteren belgeye göre, TAV’ın 340
işlettiği Tiflis Havaalanında bu ücret 17,45 Avro, Japonya’da 18 Avro, Londra’da
26,4 Avro ve Prag’da 14,5 Avro’dur.
10- Elde edilen diğer bir belge ise; İngiltere’nin önde gelen danışmanlık
şirketlerinden olan, dizayn ve yönetim alanlarında faaliyet gösteren Halcrow
tarafından yapılan hava trafik tahminleridir. 2009 yılı Halcrowe tahminleri ve 2009
yılında gerçekleşen rakamlar aşağıda yer almaktadır.
Tablo-7: 2009 Yılı Hava Trafik Tahmini ve Gerçekleşmesi
TAHMİN GERÇEKLEŞEN
TUTAR ORAN TUTAR ORAN
Dış Hatlar … … … …
İç Hatlar … … … …
YOLCU SAYISI Toplam … … … …
Dış Hatlar … … … …
İç Hatlar … … … …
TOPLAM UÇAK HAREKETİ Toplam … … … …


350
10-45/804-266
12

Buna göre, 2009 yılında dış hatlarda yapılan uçuşların toplam uçuşların yaklaşık
%...’i ve iç hat uçuşlarının toplam uçuşların yaklaşık %...’i olması beklenirken, iç
hat uçuşları toplam uçuşların yaklaşık %...’u olarak gerçekleşmiştir.
I.2.4. Değerlendirme
Başvuru konusu iddia, ISG’nin SAW 2010 yılı ücret tarifesinde dış hat yolcu servis
ücretlerini, 2010 yılının Mart ayı ortasından itibaren 12 Avro’dan 15 Avro’ya
çıkarmak suretiyle aşırı fiyat uyguladığına ilişkindir. Esasen, herhangi bir
teşebbüsün eylemlerinin 4054 sayılı Kanunun 6. maddesi kapsamında ihlal olarak
değerlendirilebilmesi için, birinci aşamada söz konusu teşebbüsün hâkim 360
durumda olduğunun, ardında da hâkim durumdaki bu teşebbüsün şikâyete konu
eylemlerinin bir kötüye kullanma eylemi olduğunun tespit edilmesi gerekmektedir.
Hâkim durum ve kötüye kullanma koşullarından herhangi birisinin bulunmaması
halinde ise, 6. madde kapsamında bir ihlalden söz edilemeyecektir. Mevcut
dosyada, ISG’nin hâkim durumda bulunup bulunmadığı değerlendirmesine
girilmeksizin, uygulamanın “aşırı fiyat” niteliğini taşıyıp taşımadığı
değerlendirilmiştir.
Aşırı fiyat, pazar gücünün uygulanması sonucunda sürekli olarak rekabetçi
düzeyin önemli ölçüde üzerinde belirlenen fiyattır. Aşırı fiyat analizlerinde, en
başta rekabetçi fiyatın tespit edilmesi güç olduğu için, aşırı fiyatın tespit edilmesi 370
de oldukça zordur. Bununla birlikte, ISG’nin yolcu servis ücretlerinde yaptığı fiyat
artışının düzeyi ve söz konusu artışın şirketin kâr marjına yapacağı katkı
çerçevesinde birtakım ipuçlarına ulaşmak mümkündür. SAW’ın işletme hakkının
devri esnasında imzalanan Uygulama Sözleşmesi’nin 24. maddesi hükmü dikkate
alındığında, ISG’nin yolcu servis ücretlerine yaptığı fiyat artışının %50’sinin yani
1,5 Euro’sunun, Savunma Sanayi Müsteşarlığı’na ödeneceği anlaşılmaktadır.
Dolayısıyla, şikâyete konu fiyat artışının yolcu başına şirketin gelirlerine katkısı
1,5 Euro (yaklaşık olarak 3 TL) olacaktır. Buna karşın, 2009 yılı içerisinde ISG’nin
yolcu başına toplam gideri … TL iken 2010 yılının ilk dört ay verilerine göre yolcu
başına gider … TL’ye yükselmiştir. Diğer bir ifadeyle 2009 yılı ile 2010 yılının ilk 380
dört ayı arasında yolcu başına gider yaklaşık … TL tutarında artmıştır. ISG’nin
maliyetlerindeki bu yüksek artışın temel sebebinin, 2009 yılının Kasım ayından
itibaren yeni terminalin hizmete açılması ve gerek iç hat yolcularının gerekse dış
hat yolcularının bu terminalden hizmet almaya başlaması olduğu ilgili şirket
yetkililerince ifade edilmiştir. Öte yandan, yetkililer tarafından şirketin iç hat ve dış
hat yolcu tahminlerinin gerçekleşmemesinin de maliyetlerin karşılanmasını
güçleştirdiği ileri sürülmüştür. Bu ifadeleri doğrular bir şekilde -Tablo-7’de de
sunulduğu üzere- 2009 yılında dış hatlarda yapılan uçuşların, toplam uçuşların
yaklaşık %...’i; iç hat uçuşlarının toplam uçuşların yaklaşık %...’i düzeyinde
gerçekleşmesi beklenirken iç hat uçuşları toplam uçuşların yaklaşık %...’u olarak 390
gerçekleşmiştir. Dolayısıyla, ISG’nin görece daha yüksek hizmet geliri elde ettiği
dış hat yolcularının sayısı, tahmin edilenden yaklaşık %30 daha az
gerçekleşmiştir.


10-45/804-266
13
…
Sözü edilen hususların ışığında, ISG’nin 2010 yılının Mart ayından itibaren yolcu
servis ücretlerinde yaptığı fiyat artışının, şirketin maliyetlerindeki artışı
karşılamaya ve gelirlerindeki göreceli düşüşü kısmen de olsa telafi etmeye yönelik
bir eylem olduğu kanaatine varılmıştır. 400
Diğer taraftan, başvuruya konu havalimanında yolcu servis ücretlerine yapılan
artış sonunda ulaşılan 15 Avro fiyat düzeyi, İstanbul Atatürk Havalimanı’nda
hâlihazırda uygulanan fiyattan (15 ABD Doları) yüksek olmakla birlikte, Antalya,
Ankara Esenboğa ve İzmir Adnan Menderes havalimanlarında uygulanan dış hat
yolcu servis ücretleri ile aynı düzeydedir. Ayrıca, İstanbul Atatürk Havalimanı’nın
yap-işlet-devret kapsamında ilk işletme döneminin tamamlandığı ve hâlihazırda
ikinci işletme döneminde olduğu dikkate alındığında, söz konusu havalimanındaki
yatırım geri ödemelerinin diğer havalimanlarına kıyasla daha düşük olduğu
anlaşılmaktadır. Bu çerçevede, terminal yatırımları devam eden veya yakın
geçmişte tamamlanmış olan Antalya, Ankara Esenboğa ve İzmir Adnan Menderes 410
havalimanlarındaki dış hat yolcu servis ücretlerinin SAW’da uygulanan fiyata eşit
olduğu dikkate alındığında, ISG tarafından uygulanan fiyatın aşırı fiyat niteliğini
taşımadığı sonucuna ulaşmak mümkündür. Kaldı ki Pegasus’un uçuş yaptığı
yurtdışındaki farklı havalimanlarında uygulanan servis ücretlerinin 5 Avro ile 38
Avro arasında değiştiği göz önünde bulundurulduğunda, bu havalimanlarında
SAW’ın 15 Avro olan yolcu servis ücretinin “aşırı fiyat” olduğu iddialarını
destekleyecek düzeyde fiyat uygulanmadığı sonucuna varılmaktadır.
Son olarak belirtilmesi gereken husus ise, ülkemizde yolcu servis ücretlerinin
Ulaştırma Bakanlığı tarafından onaylanarak yürürlüğe girdiğidir. Yolcu servis
ücretinin arttırılmasına yönelik ISG, HEAŞ ve Ulaştırma Bankalığı arasında 420
yapılan yazışmalar incelendiğinde, ISG’nin yolcu servis ücretini dış hat yolcuları
için kişi başı mevcut 12 Avro’dan en az 15 Avro’ya ve iç hat yolcuları için ise kişi
başı 3 Avro’dan en az 5 Avro’ya yükseltilmesini talep ettiği; ancak Ulaştırma
Bakanlığının iç hat yolcu servis ücretlerine yönelik artış talebini onaylamayarak
sadece dış hat yolcu servis ücretlerini 15 Avro olarak onayladığı anlaşılmaktadır.
Tüm bu tespit ve değerlendirmelerin ışığında, ISG’nin dış hat yolcu servis
ücretlerini 15 Avro’ya çıkarmasının aşırı fiyat kapsamında değerlendirilmemesi
gerektiği kanaatine varılmıştır.
J. SONUÇ
Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre; dosya konusu iddialara 430
ilişkin olarak 4054 sayılı Kanun’un 41. maddesi uyarınca soruşturma açılmasına
gerek olmadığına, şikâyetin reddine OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.








Full & Egal Universal Law Academy