Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2010-3-278 (Önaraştırma)
Karar Sayısı : 11-10/188-63
Karar Tarihi : 23.2.2011
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI 10
Üyeler : Doç. Dr. Mustafa ATEŞ, Mehmet Akif ERSİN, İsmail Hakkı
KARAKELLE, Murat ÇETİNKAYA, Reşit GÜRPINAR
B. RAPORTÖRLER: Hüseyin COŞGUN, Didem ULUÇ
C. ŞİKAYET
EDENLER :- Kenan GÜLTEPE
KMS Yemekçilik Taş. İnş. Tem. Ltd. Şti. 1. Org. San. Böl. 1
Nolu Yol No:8 Arifiye / Sakarya
20
- Abdurrahman BAHÇIVANGİL
Mithatpaşa Mah. 587 Sk. Enerji Sitesi B Blok D:12 Adapazarı
D. HAKKINDA ÖNARAŞTIRMA YAPILANLAR:
- Adapazarı Fırıncılar Odası
Ali Nejdet Güven Caddesi No:77/A Kat:1 Adapazarı / Sakarya
- S.S. Sakarya Un ve Unlu Mamulleri İmalatçıları Üretim
ve Pazarlama Kooperatifi
Ali Nejdet Güven Caddesi no:77/A Kat:1 Adapazarı / Sakarya
30
E. DOSYA KONUSU:
1- Sakarya ilinde faaliyet gösteren fırınların müşteri paylaşmak suretiyle
rekabeti engelledikleri iddiası.
2- Adapazarı Fırıncılar Odası’nın, ekmeğin fiyat tarifesinin altında satılmasını
bazı cezai yaptırımlar uygulamak suretiyle engellediği iddiası.
F. İDDİALARIN ÖZETİ: Yapılan başvurularda özetle; Sakarya ilinde faaliyet gösteren
fırınların müşteri paylaşmak suretiyle rekabeti engelledikleri ve Adapazarı Fırıncılar
Odası(Oda)’nın ekmeğin fiyat tarifesinin altında satılmasını bazı cezai yaptırımlar
uygulamak suretiyle engellediği iddia edilerek gerekli işlemlerin yapılması talep 40
edilmiştir.
G. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 17.12.2010 tarih ve 54 sayı; 21.12.2010
tarih ve 9524 sayı ile giren başvurular üzerine hazırlanan 22.12.2010 tarih ve 2010-3-
278/İİ-10-415.FG sayılı İlk İnceleme Raporu Rekabet Kurulu’nun 6.1.2011 tarih ve
10-81/1695-M sayılı toplantısında; 29.12.2010 tarih ve 2010-3-285/İİ-10-382.HC
sayılı İlk İnceleme Raporu ise Rekabet Kurulu’nun 6.1.2011 tarih ve 11-02/12-M
sayılı toplantısında görüşülmüş ve 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında
11-10/188-63
2
Kanun çerçevesinde soruşturma açılmasına gerek olup olmadığının belirlenmesi
amacıyla, Kanun’un 40/1. maddesi uyarınca önaraştırma yapılmasına karar 50
verilmiştir. İlgili karar uyarınca yapılan inceleme sonucunda düzenlenen 18.2.2011
tarih ve 2010-3-278/ÖA-11-382.HC sayılı ve 18.2.2011 tarih ve 2010-3-285/ÖA-11-
382.HC sayılı Önaraştırma Raporları 18.2.2011 tarih ve REK.0.07.00.00-110/49
sayılı Başkanlık önergesi ile 11-10 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara
bağlanmıştır.
H. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili Raporlarda özetle;
1- Dosya konusu iddialara ilişkin olarak 4054 sayılı Kanun’un 41. maddesi uyarınca
bu aşamada soruşturma açılmasına gerek olmadığı, 60
2- Anılan Kanun’un 9. maddesinin 3. fıkrası uyarınca, ilgili Kooperatife,
a) Kooperatif Ana Sözleşmesi’nin 6. maddesine yer alan rekabeti sınırlama amacı
güden ifadeleri değiştirmesini,
b) Kooperatif üyelerine imzalatılan müşteri paylaşımı ve fiyat tespitine ilişkin
hükümler içeren sözleşmenin uygulamasına derhal son verilerek alınan teminat
senetlerinin iadesini,
c) Bununla birlikte, Adapazarı Fırıncılar Odası tarafından belirlenen fiyat tarifelerinin
azami fiyat hadlerini belirttiği yönünde Kooperatif üyelerinin bilgilendirilmesi ve
durumun gerekçeli kararın tebliğinden itibaren 30 gün içinde tevsik edilmesini, aksi 70
halde 4054 sayılı Kanun çerçevesinde işlem yapılacağı hususunda bilgi edinilmesini
teminen Adapazarı Fırıncılar Odası ve Kooperatife görüş yazısı gönderilmesinin
uygun olacağı
sonuç ve kanaatine ulaşıldığı ifade edilmiştir.
I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
I.1. İlgili Pazar
80
I.1.1. İlgili Ürün Pazarı
İlgili ürün pazarının tespitinde öncelikle; satın alanların gözünde fiyatı, kullanım
amaçları, fiziksel özellikleri ve nitelikleri bakımından aynı sayılan ya da yüksek ikame
edilebilirliği olan mal ve hizmetlerden oluşan pazarın dikkate alınması gerekmektedir.
Bunun yanında başkaca unsurlar da dikkate alınabilmektedir.
Ekmek, ülkemizdeki tüketiciler tarafından en temel gıda maddesi olarak kabul
edilmektedir. Bu nedenle, ekmeğe olan talebin fiyat esnekliği çok düşüktür. Diğer bir
deyişle, ekmek tüketiciler gözünde olmazsa olmaz bir ürün niteliğini haizdir. Çeşitli 90
ekmek türlerinin tüketici nazarında birbirini ikame edebilme derecesinin yüksek
olması, ekmeğin temel gıda maddesi olması ve diğer gıda maddeleri ile ikame
edilememesinden hareketle ilgili ürün pazarı “ekmek pazarı” olarak belirlenmiştir.
I.1.2. İlgili Coğrafi Pazar
Teşebbüslerin faaliyet gösterdikleri alanın, rekabet koşullarının yeterli derecede
homojen ve özellikle rekabet koşullarının komşu bölgelerden hissedilir derecede
11-10/188-63
3
farklı olması; ilgili coğrafi pazarın tespitinde büyük bir önem taşımakta ve belirleyici
olmaktadır. 100
İlgili coğrafi pazar, aynı il içerisinde bulunan fırınların birbirleri ile rekabet halinde
olduğu hususu dikkate alınarak “Sakarya” olarak belirlenmiştir.
I.2. Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme
I.2.1. Ekmek Fiyatının Tespitine İlişkin Mevzuat
Ekmek üretimi gerçekleştiren teşebbüsler, niteliklerine göre “esnaf” veya “tacir” olarak
iki kategoride değerlendirilmektedir. Faaliyetlerini esnaf yahut tacir olarak sürdüren 110
ekmek üreticilerinin fiyatlandırma hususunda tâbi oldukları ilgili mevzuat
farklılaşmaktadır.
Esnaf ve Sanatkârlar Odalarına bağlı esnaf niteliğindeki işletmeler 5362 sayılı Esnaf
ve Sanatkârlar Meslek Kuruluşları Kanunu’nun 62. maddesine göre belirlenen azami
fiyatlara uymak durumundadır. Ekmeğin azami satış fiyatının tespitini düzenleyen
ilgili madde şu şekildedir:
“MADDE 62. - Bu Kanuna tabi esnaf ve sanatkârlarca üretilen mal ve hizmetlerin fiyat
tarifeleri, bağlı bulundukları odalarca hazırlanır ve odanın mensubu olduğu birlik
yönetim kurulu tarafından fiyat tarifesinin sunulmasından sonra otuz gün içinde 120
onaylanır veya reddedilir. Onaylanan fiyat tarifesi belediye, mülki amirlik ve ilgili
odaya yedi gün içerisinde bildirilir ve bu andan itibaren yürürlüğe girer. Fiyat tarifeleri,
uygulanacak azami hadleri gösterir.
………..”
Ticaret ve sanayi odalarına kayıtlı tacir ve sanayici niteliğindeki işletmeler ise, 5174
sayılı Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği ile Odalar ve Borsalar Kanunu’nun (5174
sayılı Kanun) 12. maddesi ve bu maddeye dayanarak çıkarılan “Tacir ve Sanayiciler
Tarafından Üretilen Mal ve Hizmetlerin Azami Fiyat Tarifelerinin Düzenlenmesi
Hakkında Yönetmelik” hükümleri çerçevesinde belirlenen azami satış fiyat tarifesine 130
uymak durumundadır. Tarifenin belirlenmesi, tarifeye nasıl itiraz edileceği gibi diğer
hususlar, Esnaf Odalarına kayıtlı fırıncı esnafı için geçerli olan mevzuata paralel bir
şekilde düzenlenmiştir.
5174 sayılı Kanun’a dayanılarak, Sanayi ve Ticaret Bakanlığı tarafından çıkarılan
“Tacir ve Sanayiciler Tarafından Üretilen Mal ve Hizmetlerin Azami Fiyat Tarifelerinin
Düzenlenmesi Hakkında Yönetmelik”in “Amaç ve Kapsam” başlıklı 1. maddesi de şu
şekildedir:
“5174 sayılı Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği ile Odalar ve Borsalar Kanununa tâbi
odalarca, üyeleri tarafından üretilen ve 507 sayılı Esnaf ve Sanatkârlar Kanununa 140
tâbi esnaf ve sanatkârlar odaları tarafından belirlenmiş tarifelere konu mal ve
hizmetlerin azami fiyat tarifelerinin kendi üyeleri için düzenlenmesi, uygulamaya
konulması ve denetimi ile diğer usul ve esaslar bu Yönetmelikle düzenlenmiştir.“
I.2.2. Yapılan Tespitler
Önaraştırma döneminde yapılan yerinde incelemeler kapsamında şikâyetçi Kenan
Gültepe yapılan görüşmede; Sakarya’ya bağlı Arifiye ilçesinde toplu yemek hizmeti
11-10/188-63
4
veren bir firmanın yetkilisi olduğunu, firma olarak yemek hizmetinde kullandıkları
ekmeği bundan 4 ay önce daha düşük fiyatla ekmek satan bir fırından temin etmek 150
istediklerini ancak söz konusu fırın ve diğer fırınların kendilerinin ekmek alma talebini
reddettiğini belirtmiş, bölgedeki fırınların Adapazarı Fırıncılar Odası (Oda) ile
bağlantılı olarak ekmek satılan tüm nihai satış noktalarını aralarında paylaştıklarını
ifade etmiştir. Öte yandan, şikâyetçi hâlihazırda ekmek temin ettiği fırının kendilerine
“Fırıncılar Odası tarafından bir senet imzalatıldığı ancak buna rağmen istediği zaman
kendisinden ekmek almayı bırakabileceği” ifadesini kullandığını belirtmiştir.
Şikâyetçiden alınan bilgilerin ardından, kendisinin söz konusu anlaşmaya dâhil
olduğunu ifade ettiği bazı fırınlar ile görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Bu
görüşmelerden; Arifiye ilçesinde, Oda’nın bazı fırıncılara 50 bin liralık teminat senedi 160
imzalattırdığı, fırıncıların da bazı senetleri imzaladığı, yapılan anlaşma uyarınca
fırıncıların bakkalları ve ekmek alan diğer büyük müşterileri kendi aralarında
paylaştıkları, bunun aksine hareket eden fırıncılara herhangi bir yaptırım uygulanıp
uygulanmadığı konusunda bilgi sahibi olmadıkları, ayrıca fırın başına 250 lira aidat
verdikleri, ancak bu anlaşmanın bölgedeki büyük fırınlar tarafından sıklıkla ihlal
edildiği anlaşılmıştır.
Önaraştırma kapsamında Oda’da yapılan yerinde incelemede, Oda’nın taraf olduğu
bir bölge paylaşımı anlaşmasına rastlanmamakla birlikte, Oda Başkanı Halil İbrahim
Balcı ile yapılan görüşmede, 2010 yılı Ağustos döneminde Oda ile aynı adreste 170
faaliyet gösteren S.S. Sakarya Un ve Unlu Mamulleri İmalatçıları Üretim ve
Pazarlama Kooperatifi (Kooperatif) bünyesinde fırınların bölge paylaşımına ilişkin bir
anlaşma yaptığı ve Kooperatifin fırıncılardan bazı teminat senetleri aldığı, ancak bu
anlaşmanın yeteri kadar fırıncının iştirak etmemesinden dolayı hayata geçirilmediği
bilgisi edinilmiştir. Ayrıca Oda başkanı, bilgisi dâhilinde farklı fırınlardan ekmek temin
eden bakkal ve marketlere yönelik uygulanmış herhangi bir cezai yaptırım
bulunmadığını beyan etmiştir.
Söz konusu bilgilere paralel şekilde, Oda’da yapılan yerinde inceleme sırasında Oda
ile aynı adresi kullandığı anlaşılan Kooperatif’e ait birtakım belgelere ulaşılmıştır. 180
Belgelerden ilki, Kooperatif’in kuruluş esaslarını düzenleyen, 24.10.1990 tarihinde
tescil edilmiş olan “Üretim ve Pazarlama Kooperatifi Anasözleşmesi”dir. Sözleşmenin
“Amaç ve Faaliyet Konuları” başlıklı 6. maddesinde “Piyasada düzenleyici bir yer
alarak zararlı fiyat dalgalanmalarının önüne geçmek” ifadesi yer almaktadır.
İkinci belge, kooperatif ile üyelerden ……….. arasında imzalanmış olan “Sözleşme ve
Taahhütnamedir” (Sözleşme) başlıklı matbu sözleşmedir.
Sözleşme’nin 4. maddesi; “Yüklenici ortak haklı gerekçe veya mücbir sebep olmadan 190
sözleşme süresi olan 3 yıl sona ermeden, tek taraflı olarak işbu sözleşme ve
taahhütnameyi fesh edemez ve geri dönemez”
Sözleşme’nin 5. maddesi; “İşbu sözleşmede imzaları olan ortak yüklenici, bakkal,
bayi, lokanta ve toplu tüketim yerleri dışında, kooperatifin yazılı onayı olmadan,
kesinlikle başka bir yere ekmek vermemeyi ve satmamayı taahhüt eder”
11-10/188-63
5
Sözleşme’nin 6. maddesi; “Yüklenici ortak, Adapazarı Fırıncılar Esnaflar ve
Sanatkârlar Odası’nın belirleyeceği fiyat tarifesinin üstünde, pahalı veya ucuz ekmek
kesinlikle satmayacağını, kendilerine bağlı bayilerine de Adapazarı Fırıncılar Esnaf 200
ve Sanatkârlar Odası’nın belirleyeceği fiyat tarifesinin üzerinde pahalı veya ucuz
ekmek sattırmayacaklarını, bu konuda kendilerine bağlı bayilerin eylem ve
işlemlerinden doğacak zararlardan sorumlu olacaklarını ve sözleşmenin 11.
maddesinde belirtilen cezai şartlardan kendileri sorumlu olacağı gibi, kendilerine
bağlı bayilerin oluşturacağı zararlar içinde sorumlu olacaklarını kabul ve taahhüt
ederler”
Sözleşme’nin 7. maddesi; “Yüklenici ortak, diğer kooperatif ortakların müşterilerine
ekmek vermeyeceklerini ve satmayacaklarını taahhüt ederler.”
210
Sözleşmenin 9. maddesi; “Yüklenici ortak, sözleşme süresi olan 3 yıl boyunca 1
günlük (bayat) ekmeğini kendi bayileri dâhil hiç kimseye satmayarak, 0,20 TL (20
kuruş) karşılığı kooperatife vermeyi, aynı zamanda kooperatif yönetim kurulunun
belirlediği sayıda ekmeği belirleyeceği fiyatla almayı kabul eder”
Sözleşme’nin 11. maddesi ise “Yüklenici ortak bu sözleşmenin 4,5,6,7,8 maddelerine
aykırı davrandığı takdirde sözleşmenin 10. maddesinde belirtilen imzalamış olduğu
teminat senedinin, kooperatif tarafından ayrıca yargı kararına ihtiyaç olmaksızın
paraya çevrilme amacıyla icraya verilmesini ve muaccelliyet kespedeceğini kabul ve
taahhüt eder” 220
şeklindedir.
Son olarak, 24.1.2011 tarihinde Rekabet Kurumu binasında Oda Başkanı Halil
İbrahim Balcı vekili Av. Ömer Faruk Budak ile raportörlerce yapılan görüşmede
özetle; Kooperatif’in hali hazırda aktif olmadığı, Kooperatif ile üyeleri arasında
yapıldığı iddia edilen sözleşmede Halil İbrahim Balcı’nın veya Oda’nın hiçbir ilgisi
olmadığı, müvekkilin bilgisi dâhilinde Kooperatif üyeleri ile Oda üyeleri arasında
herhangi bir sözleşme ya da fiyat konusunda bir anlaşma yapılmadığı, Sakarya ilinde
faaliyet gösteren Kooperatif üyeleri ya da Oda üyeleri arasında bir sözleşme varsa da
bu sözleşmenin imza ediliş şartlarından, cezai yaptırımlarından müvekkilinin haberi 230
olmadığını belirtmiştir.
I.2.3. Hukuki Değerlendirme
Yukarıda yer verilen mevzuat hükümleri çerçevesinde ekmeğin azami satış fiyatının
ilgili oda tarafından belirlenmesinde rekabet hukuku açısından bir problem
bulunmamaktadır. Bununla birlikte, azami nitelik taşıyan bu fiyatın bir teşebbüs birliği
kararıyla veya teşebbüslerin kendi aralarında yapacakları bir anlaşma ile tek satış
fiyatına dönüştürülmesi, 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesinin “Belirli bir mal veya
hizmet piyasasında doğrudan veya dolaylı olarak rekabeti engelleme, bozma ya da 240
kısıtlama amacı taşıyan veya bu etkiyi doğuran yahut doğurabilecek nitelikte olan
teşebbüsler arası anlaşmalar, uyumlu eylem ve teşebbüs birliklerinin bu tür karar ve
eylemleri hukuka aykırı ve yasaktır” şeklindeki hükmü karşısında bir ihlal niteliği
taşıdığı açıktır.
Önaraştırma döneminde Oda’da yapılan yerinde incelemede elde edilen Kooperatife
ait sözleşme ve taahhütname örneği, yukarıda yer verildiği üzere ekmek satış
11-10/188-63
6
fiyatlarının belirlenmesi ve müşteri paylaşımına yönelik açık ifadeler içermektedir.
Anılan taahhütname örnekleri, içeriklerine uyulmasını sağlamak amacıyla taahhütte
bulunanların belirli meblağlardaki teminat senetlerini imzalamalarını öngörmüş, 250
taahhütnameye aykırı davranılması durumunda bu senetleri kooperatifin tahsil
edeceği hükme bağlanmıştır.
Söz konusu Sözleşme’nin salt lâfzen değerlendirilmesi sonucunda dahi Kooperatif’in
Oda tarafından belirlenen azami fiyatın altında veya üstünde bir fiyatla satışı ve
fırıncıların diledikleri noktaya satış yapmasını engellemek amacını güttüğü
anlaşıldığından 4054 sayılı Kanun açısından bir ihlalin bulunduğu kanaati
oluşmuştur. Ayrıca Kooperatif ana sözleşmesinin 6. maddesinde yer alan “zararlı
fiyat dalgalanmalarını önleme” amacı da bu Kooperatif’in bu noktadaki fonksiyonuna
ışık tutar niteliktedir. 260
Öte yandan, Kooperatif bünyesinde üreticilerin müşteri paylaşımına yönelik birtakım
girişimlerde bulunulmuş olsa da, söz konusu girişimlerin piyasada ne derece hayata
geçtiği üzerinde de durulmalıdır. Kooperatif üyesi olan ve olmayan fırıncılar
arasından rastgele seçilerek görüşülen pek çok fırın sahibi; birçok ilçeye ekmek
verdiklerini, kar marjlarına uyması koşuluyla kendilerinden talepte bulunan herhangi
bir satış noktasına da ekmek verdiklerini beyan etmişlerdir. Nitekim şikâyetçi toplu
yemek firması yetkilisinin mevcut durumda ekmek tedarik ettiği fırının, istedikleri
zaman kendilerinden ekmek almayı bırakabileceğini ifade etmesi de bunu
doğrulamaktadır. 270
Benzer şekilde Sözleşme’de yer alan ekmek satış fiyatının tespitine yönelik
hükümlerin ne ölçüde hayata geçirilmiş olduğunun irdelenmesi gerekmektedir.
Ekmek fiyatları hakkında daha detaylı bilgi alınabilmesi amacıyla Adapazarı Fırıncılar
Odası’ndan üye fırıncıların adres ve iletişim bilgileri istenmiş, Raportörlerce söz
konusu fırıncılarla telefon görüşmeleri yapılmıştır. Ekmeğin fiyat tarifesinin altında
satılmasının bazı cezai yaptırımlar suretiyle engellendiği iddialarına yönelik olarak
Gerek Oda yetkilileri, gerekse fırın sahipleri ile yapılan görüşmeler neticesinde, il
genelinde ekmeğin perakende satış fiyatının genel olarak azami fiyat olan 1 lira
olduğu ancak birçok ilçede 70-80 kuruşa ekmek satışı yapan noktalar bulunduğu, 280
azami fiyat tarifesinden daha düşük fiyatla satış yapan fırınlara herhangi bir cezai
yaptırım uygulanmadığı, fırınların fiyatları maliyetlerine göre ayarladığı ve kar marjları
doğrultusunda bakkallara çeşitli fiyatlarla ekmek sağladıkları, öte yandan ……. gibi
büyük firmaların ve hipermarketlerin de ucuza ekmek satışı yaptığı bilgisi edinilmiştir.
Değerlendirmede, ilgili coğrafi pazarda ekmeğin farklı fiyatlardan satışının mümkün
olması, hali hazırda yaptırım uygulandığına ilişkin bir bulguya ulaşılamamış olması ve
sözleşmenin imzalandığı belirtilen tarihten bu yana uzun bir sürenin geçmemiş
olması gibi unsurlar göz önüne alınmıştır.
290
İlgili pazarda fiyatların özellikle girdi fiyatlarındaki değişmelere göre belirlendiği, girdi
fiyatlarındaki artışın ise ekmek fiyatını ilgili mevzuat çerçevesinde belirlenen tavan
fiyata yaklaştırdığı veya eşitlediği dosya mevcudundan anlaşılmıştır.
11-10/188-63
7
J. SONUÇ
Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre;
1- Dosya konusu iddialara yönelik olarak 4054 sayılı Kanun’un 41. maddesi uyarınca
soruşturma açılmasına gerek bulunmadığına, 300
2- Bununla birlikte,
- Kooperatif Ana Sözleşmesi’nin 6. maddesinde yer alan rekabeti sınırlama amacı
taşıyan ifadelerin değiştirilmesi,
- Kooperatif üyelerine imzalatılan müşteri paylaşımı ve fiyat tespitine ilişkin hükümler
içeren sözleşmenin uygulamasına derhal son verilerek alınan teminat senetlerinin
iade edilmesi,
310
- Adapazarı Fırıncılar Odası tarafından belirlenen fiyat tarifelerinin azami fiyat
hadlerini belirttiği yönünde Kooperatif üyelerinin bilgilendirilmesi için gerekli işlemlerin
gerekçeli kararın tebliğinden itibaren 30 gün içinde yapılarak Kurum’a tevsik edilmesi,
aksi takdirde haklarında 4054 sayılı Kanun çerçevesinde işlem başlatılacağı
hususlarında 4054 sayılı Kanun’un 9. maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca Adapazarı
Fırıncılar Odası ve S.S. Sakarya Un ve Unlu Mamulleri İmalatçıları Üretim ve
Pazarlama Kooperatifi’ne görüş bildirilmesini teminen Başkanlığın
görevlendirilmesine
OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir. 320
Full & Egal Universal Law Academy