Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2011-1-37 (Özelleştirme)
Karar Sayısı : 11-23/458-136
Karar Tarihi : 14.04.2011
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI
Üyeler : Doç. Dr. Mustafa ATEŞ, İsmail Hakkı KARAKELLE, 10
Doç. Dr. Cevdet İlhan GÜNAY, Murat ÇETİNKAYA
B. RAPORTÖRLER: İsmail Atalay YOLCU, Harun ULU, Metin PEKTAŞ
C. BİLDİRİMDE
BULUNAN : Özelleştirme İdaresi Başkanlığı
D. TARAFLAR : - Özelleştirme İdaresi Başkanlığı
Ziya Gökalp Cad. No:80 06600 Kurtuluş/Ankara
- Dimin Madencilik San. ve Tic. A.Ş.
Aydın Arslan Blv. Aydınkent Şelale Evleri 1. Blok No:28/2-3 20
Bağlar/Diyarbakır
- TMC Enerji Yatırımları San. ve Tic. A.Ş.
Paşalimanı Cad. No:41 34670 Üsküdar/İstanbul
- Konya Şeker San. ve Tic. A.Ş.
Beyşehir Yolu Üzeri No:41 42080 Meram/Konya
- Eti Gümüş A.Ş.
Turan Güneş Bulvarı Galip Erdem Cad. No:30 Çankaya/Ankara
- Gemlik Gübre San. A.Ş.
Ata Mah. Gemsaz Mevkii Gemlik/Bursa
- Gübre Fabrikaları T.A.Ş. 30
Kasap Sok. Hilmi Hak İş Hanı No:22 Kat:3
34394 Esentepe Şişli/İstanbul
E. DOSYA KONUSU: Sümer Holding A.Ş.'ye ait Mazıdağı Fosfat Tesisleri'nin
"satış" ve "işletme hakkının verilmesi" yöntemleri birlikte uygulanarak bir bütün
halinde özelleştirilmesi yoluyla devredilmesi işlemine izin verilmesi talebi.
F. DOSYA EVRELERİ: T.C. Başbakanlık Özelleştirme İdaresi Başkanlığı (ÖİB)
tarafından gönderilen ve Kurum kayıtlarına 09.03.2011 tarih ve 124 sayı ile giren
başvuruda, Sümer Holding A.Ş.’ye ait Mazıdağı Fosfat Tesisleri’nin özelleştirilmesi 40
sürecine ilişkin olarak, 2006 ve 2007 yıllarında gerçekleştirilen ihalelerin yeterli ilgi
olmadığı gerekçesiyle iptal edildiği, 21.01.2011 tarihinde çıkılan 3. ihalenin de ihaleye
konu varlıkların özelleştirilmesine ilişkin hususların yeniden düzenlenmesi gerektiği
gerekçesiyle iptal edildiği ve bunun üzerine 21.02.2011 tarihinde “belirli istekliler
arasında ihale” usulü benimsenerek 4. kez ihaleye çıkıldığı, bu ihale kapsamında
04.03.2011 tarihi itibarıyla 6 (altı) adet teklif alındığı ve ihale sürecinin devam ettiği
belirtilmektedir. Söz konusu altı teklif; Dimin Madencilik San. ve Tic. A.Ş., TMC Enerji
Yatırımları San. ve Tic. A.Ş., Konya Şeker San ve Tic. A.Ş., Eti Gümüş A.Ş., Gemlik
Gübre San. A.Ş., Gübre Fabrikaları T.A.Ş.’ye ait olup bu teşebbüsler tarafından
hazırlanan birleşme/devralma bildirim formları ÖİB yazısı ekinde Kurumumuza 50
gönderilmiştir.
11-23/458-136
2
Esasen konuya ilişkin önbildirim, nihai bildirimden uzunca bir süre önce yapılmıştır.
Kurum kayıtlarına 17.2.2006 tarih ve 1909 sayı ile intikal eden önbildirime istinaden
19.4.2006 tarihli yazıyla ÖİB’ye gönderilen mesleki daire görüşü ve bu yazıya cevaben
gönderilen 21.4.2006 tarihli ÖİB görüşü üzerine hazırlanan 24.4.2006 tarihli bilgi notuna
istinaden alınan 4.5.2006 tarih 06-32/395-M sayılı Rekabet Kurulu kararında devre konu
maden sahasına ilişkin olarak; “…Mazıdağı Fosfat Tesisleri ve 4 fosfat madeni
sahasının sırasıyla satış ve işletme hakkı devri yöntemleriyle özelleştirilmesi işleminin
1998/4 sayılı Tebliğ kapsamında önbildirime tabi olmadığı; ancak işlemin teklif sahipleri 60
belli olduktan sonra gerekirse 1997/1 sayılı Tebliğ kapsamında tekrar
değerlendirilebileceği,…” sonucuna ulaşılmıştır. Bu karar akabinde ÖİB tarafından
gerçekleştirilen ilk ihale, Kurumumuza herhangi bir nihai bildirim yapılmadan ÖİB
tarafından iptal edilmiş, 2007’de gerçekleştirilen ikinci ihale sonrasında ise Toros Tarım
Ticaret A.Ş.’ye (Toros Tarım) ilişkin olarak nihai izin başvurusunda bulunulmuştur.
Rekabet Kurulu 21.2.2008 tarih 08-16/189-62 sayılı kararıyla özelleştirmeye konu
tesisin, Toros Tarım tarafından devralınması işlemine şartlı olarak izin vermiştir. Ancak
söz konusu ihale de yukarıda belirtildiği üzere ÖİB tarafından iptal edilmiştir.
Başvuru konusu dosyadaki eksikliklerin en son 30.3.2011 tarih ve 2428 sayı ile
tamamlanması üzerine, 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un 7. 70
maddesi ile 1998/4 sayılı Özelleştirme Yoluyla Devralmaların Hukuki Geçerlilik
Kazanabilmeleri İçin Rekabet Kurumuna Yapılacak Ön Bildirimlerde ve İzin
Başvurularında Takip Edilecek Usul ve Esaslar Hakkında Tebliğ’in ilgili hükümleri
çerçevesinde düzenlenen 11.04.2011 tarih ve 2011-1-37/ÖN-11-139.İAY sayılı
Özelleştirme Nihai İnceleme Raporu, 11.04.2011 tarih ve REK.0.05.00.00-120/81 sayılı
Başkanlık Önergesi ile 11-23 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır.
G. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili raporda, Sümer Holding A.Ş.’ye ait Mazıdağı
Fosfat Tesisleri’nin özelleştirme yoluyla teklif sahibi teşebbüslere devredilmesi işleminin,
gerek fosfat kayası gerek fosfat içeren gübre pazarları bakımından, 4054 sayılı 80
Kanun’un 7. maddesi ve 1998/4 sayılı Teblig’in 5. maddesi uyarınca izne tabi bir
devralma işlemi olduğu, ancak söz konusu işlem sonucunda 4054 sayılı Kanun’un 7.
maddesi kapsamında hakim durum yaratılması veya mevcut bir hakim durumun
güçlendirilmesinin söz konusu olmadığı, bu nedenle teklif sahibi tüm teşebbüsler
bakımından işleme izin verilmesi gerektiği görüşüne yer verilmiştir.
H. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
H.1. Teklif Veren Teşebbüsler
H.1.1. Gübre Fabrikaları Türk Anonim Şirketi (Gübretaş)
Gübretaş, hisselerinin %75.95’i ve kontrolü Tarım Kredi Kooperatifleri Merkez Birliği’ne 90
ait olan bir gübre üreticisidir. Gübretaş Türkiye’de (……….) ton gübre üretim
kapasitesine sahiptir. Teşebbüsün ayrıca İran’da yine gübre üreticisi olan bir iştiraki
bulunmaktadır. Gübretaş’ın 2010 yılının ilk dokuz ayına ait cirosu (……….) TL’dir.
H.1.2. Gemlik Gübre Sanayii A.Ş. (Gemlik Gübre)
Gemlik Gübre, 2004 yılında yapılan özelleştirme ihalesi sonucu Yıldırım Holding A.Ş.
tarafından devralınmış gübre üreticisi bir teşebbüstür. Gemlik Gübre esas olarak azotlu
gübre üretmekte ve üretiminde fosfat kayası kullanmamaktadır. Yıldırım Holding’in
kontrolünde bulunan Gemlik Gübre’nin 2010 yılı cirosu (……….) TL’dir.
100
11-23/458-136
3
H.1.3. Dimin Madencilik San. Tic. A.Ş. (Dimin Madencilik)
Dimin Madencilik, krom ve demir madenciliği alanında faaliyet gösteren Diyarbakır
merkezli bir teşebbüstür. 2010 yılı cirosu (……….) TL olan Dimin Madencilik’in, fosfat
kayası pazarı ve gübre üretimi pazarında herhangi bir faaliyeti bulunmamaktadır.
H.1.4. TMC Enerji Yatırımları Sanayi ve Ticaret A.Ş. (TMC Enerji)
TMC Enerji, enerji ve madencilik alanlarında 2010 yılında kurulmuş olup henüz herhangi
bir faaliyeti yoktur. Bunun yanı sıra şirketin ana hissedarları olan Park Holding A.Ş. ve
Cengiz Holding A.Ş.’nin de fosfat kayası pazarı ve gübre üretimi pazarında herhangi bir 110
faaliyeti bulunmamaktadır.
H.1.5. Eti Gümüş A.Ş. (Eti Gümüş)
Eti Gümüş; maden işletmeciliği, elektrik dağıtım, elektrik toptan satışı ve elektrik üretimi
alanlarında faaliyet göstermektedir. Eti Gümüş’ün kontrolü ve %70,91 oranındaki hissesi
Yıldızlar SSS Holding A.Ş.’ye ait bulunmaktadır. Yıldızlar SSS Holding A.Ş.’nin gübre ya
da fosfat pazarlarında faaliyet gösteren herhangi bir iştiraki bulunmamaktadır. Eti
Gümüş’ün 2010 yılı cirosu (……….) TL’dir.
H.1.6. Konya Şeker Sanayi ve Ticaret A.Ş. (Konya Şeker) 120
Konya Şeker, hisselerinin tamamı ve kontrolü pancar ekicileri kooperatifleri ve bunların
ortak olduğu Anadolu Birlik Holding A.Ş.’de bulunan, Türkiye’nin önde gelen şeker
üreticilerindendir. 2010 yılı cirosu (……….) TL olan Konya Şeker’in ihaledeki teklif
sahiplerinden Gübretaş’ta 0,76 oranında hissesi bulunmaktadır.
H.2. İlgili Pazar
H.2.1. İlgili Ürün Pazarı
Özelleştirmeye konu olan Mazıdağı Fosfat Tesisleri ve ruhsat sahalarında yürütülen
faaliyetler, dünya genelinde “fosfat kayası üretimi” olarak adlandırılan, sahadan maden
çıkarılması ve tesiste zenginleştirilmesi işlemlerini kapsayan bir üretim sürecinin 130
içerisinde yer almaktadır.
Temelde gübre sanayisinde ham madde olarak fosforik asit üretmek amacıyla kullanılan
ve belirli kimyasal oranlarda fosforlu mineral içeren kayalara “fosfat” ya da “fosfat
kayası” denilmektedir. Fosfat yatakları oluşum esasına göre; 1) Endojen ve magmatik
fosfatlar, 2) Eksojen fosfatlar olarak gruplanmaktadır.
Bu gruplandırma içinde eksojen fosfatlar bünyesinde değerlendirilen “denizel
sedimenter fosfatlar”, dünya fosfat yataklarının %80’ini oluşturmakta olup, madencilik
bakımından endüstriyel değere sahip en önemli grubu teşkil etmektedir.
Dünyadaki belli başlı fosfat yatakları; ABD, Avustralya, Çin, Mısır, Ürdün, Fas, Güney
Afrika ve Rusya’dadır. 2008 yılı üretim verilerine göre ilk üç sıra Çin, ABD ve Fas’tır. 140
Dünyadaki toplam rezerv yaklaşık 16 milyar ton iken, 2008 yılında yaklaşık 161 milyon,
2009 yılında yaklaşık 158 milyon ton üretim yapılmıştır1.
Dünya genelinde üretilen fosfat kayasının büyük bölümü gübre üretiminde ham madde
olarak kullanılmaktadır. Gıda ve yem üretimi, deterjan, alaşım endüstrisi, kağıt ve kibrit
gibi alanlarında da kullanılmakla birlikte, gelişmekte olan ülkelerde fosfat kökenli ham
maddeler %95-99 oranında gübre sektöründe kullanılmaktadır. Bu durum Türkiye
bakımından da geçerli olup, gelişmiş ülkelerde bu oran %85-90 düzeyindedir.
1 Bu veriler ÖİB tarafından hazırlanan tanıtım dökümanından alınmıştır.
11-23/458-136
4
Gübre sanayii içinde fosfat kayası, fosfat esaslı bazı gübre türleri ile kompoze gübre
çeşitlerinde kullanılmaktadır. Bunun için fosfat kayası önce belirli bir saflık düzeyine
getirilmekte, ardından fosforik aside dönüştürülmektedir. Bu nedenle, fosforik asit üretim 150
ünitesi bulunmayan gübre fabrikaları, doğrudan fosforik asit kullanma yoluna
gitmektedir. Ticari anlamda kullanılabilir nitelikteki fosfat kayasının saflık oranı, %29 ile
%34 arasında değişmekte olup, ticari sınıflandırma söz konusu saflık derecesi esas
alınarak yapılmaktadır.
Özelleştirmeye konu olan Mazıdağı Fosfat Tesisleri ve maden ruhsat sahalarında,
tüvenan halde fosfat madeni üretimine ilişkin madencilik faaliyeti yapılması planlanmış
ve elde edilen madenin saflaştırılmasına yönelik bir işletme kurulmuştur. Dünya
genelinde de fosfat kayasının sahadan çıkarılması ve zenginleştirilmesi işlemleri,
entegre tesis modeliyle bir arada yürütülen bir faaliyet biçimidir.
Fosforik asit üretimi ve bunun gübre sanayisinde kullanılması süreci ise fosfat kayası 160
üretiminden tümüyle ayrılabilir niteliktedir. Bu nedenle ilgili ürün pazarı “fosfat kayası”
olarak belirlenmiştir.
H.2.2. Etkilenen Pazarlar
Dosya konusu işlemde, ihaleye teklif veren firmalar arasında fosfat kayası pazarında
faaliyet gösteren herhangi bir teşebbüs yer almamakla birlikte, bu teşebbüsler arasında
iki adet gübre üreticisi teşebbüs bulunmaktadır. Fosfatın doğrudan gübre üretiminde
kullanılan bir girdi olması ve gübre pazarı ile dikey bir ilişkisinin bulunması nedeniyle, bu
dosya bakımından gübre türleri dikkate alınarak “etkilenen pazarlar” tespit edilmiştir.
Aşağıda bu konuya ilişkin ayrıntılar yer verilmiştir. 170
Gübreler, tek besinli ve çok besinli (kompoze) olmak üzere iki temel gruba
ayrılmaktadır. Tek besinli gübreler, içinde bitki besin maddelerinden azot, fosfor ve
potasyum elementlerinden yalnızca birini bulunduran ürünler olarak tanımlanmaktadır.
Kompoze gübreler ise bu üç elementten ikisini ya da üçünü bulunduran gübrelerdir. Tek
besinli gübreler kendi aralarında azotlu, fosforlu ve potasyumlu gübreler şeklinde
sınıflandırılırken; kompoze gübreler NP (20.20.0), NPK (15.15.15), 18.46.0 (DAP)2,
25.5.10, 25.5.0, 8.24.8, 26.13.0 gibi gruplara ayrılmaktadır. Kompoze gübrelerdeki bu
numaralama sistemindeki ilk sayı azot, ikinci sayı fosfor, üçüncü sayı ise potasyum
oranını ifade etmektedir.
Gübre kullanıcıları, yetiştirecekleri bitkinin özelliklerini, laboratuvar çalışmaları 180
sonucunda ortaya çıkan toprağın besin gereksinimini ve bölgenin iklimi gibi unsurları
göz önünde bulundurarak kullanacakları gübre türünü belirlemektedirler. Tek besinli
gübreler başlığı altındaki ana türlerin farklı kullanım alanları, yöntemleri ve zamanları
bulunmaktadır.
Azotlu gübreler ilkbaharda, fosforlu gübreler ve kompoze gübreler ise her iki mevsimde
de kullanılmaktadır. Ayrıca azot bitkinin üst gövdesinin gelişimi üzerinde, potasyum
bitkinin dayanıklılığı üzerinde, fosfor ise üreme organları üzerinde etkilidir. Bu
bağlamda, yalnızca ana türler kapsamındaki gübrelerin birbirlerinin yerine kullanılması
söz konusu olabilmektedir. Örneğin, toprağın azot gereksinimi, %46 azot içeren üre
kullanımı ile giderilebileceği gibi, daha az azot içeren amonyum sülfat gübresinden daha 190
fazla miktarda kullanılarak da giderilebilir.
2 DAP, fosfor oranı yüksek bir gübre olmasına rağmen, son yıllarda kompoze gübre sınıfına dahil olmuştur
pay sahibi olduğu görülmektedir.
Gübretaş sahip olduğu bu pazar paylarıyla gerek tüm gübre pazarında gerekse
kompoze gübre pazarında Toros’un ardından piyasada ikinci en büyük paya sahip
teşebbüstür. Bununla birlikte, özellikle kompoze gübre üretim rakamları açısından
bakıldığında Toros Tarım’ın açık bir farkla pazar lideri olduğu görülmektedir. Kompoze
gübre pazarında Toros’un sahip olduğu pazar gücü dikkate alındığında, Mardin
Mazıdağı Fosfat Tesisleri’nin Gübretaş tarafından devralınması işleminin Gübretaş’ı
hakim duruma getirmeyeceği; ayrıca işlem sonucunda ortaya çıkacak dikey
entegrasyonun, uzun dönemde kompoze gübre pazarında lider konumda bulunan Toros 400
karşısında ciddi bir rakip yaratabileceği değerlendirilmektedir.
12 Söz konusu yarı mamuller de fosfat bazlıdır.
11-23/458-136
10
I. SONUÇ
Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre; 410
1- Sümer Holding A.Ş.’ye ait Mazıdağı Fosfat Tesisleri’nin satış" ve "işletme hakkının
verilmesi" yöntemleri birlikte uygulanarak bir bütün halinde özelleştirme yoluyla Dimin
Madencilik San. ve Tic. A.Ş., TMC Enerji Yatırımları San. ve Tic. A.Ş., Konya Şeker
San. ve Tic. A.Ş., Eti Gümüş A.Ş., Gemlik Gübre San. A.Ş. veya Gübre Fabrikaları
T.A.Ş.’den biri tarafından devralınması işleminin 4054 sayılı Kanun’un 7. maddesi ve
1998/4 sayılı “Özelleştirme Yoluyla Devralmaların Hukuki Geçerlilik Kazanabilmeleri
İçin Rekabet Kurumuna Yapılacak Ön Bildirimlerde ve İzin Başvurularında Takip
Edilecek Usul ve Esaslar Hakkında Tebliğ” kapsamında izne tabi olduğuna,
2- Adı geçen teklif sahiplerinden herhangi biri tarafından gerçekleştirilecek muhtemel
devralma işlemi sonucunda hakim durum yaratılmasının veya mevcut hakim 420
durumun güçlendirilmesinin ve böylece rekabetin önemli ölçüde azaltılmasının söz
konusu olmaması nedeniyle işleme izin verilmesinde sakınca olmadığına
OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy