Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2011-3-46 (Önaraştırma)
Karar Sayısı : 11-31/631-198
Karar Tarihi : 17.5.2011
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
10
Başkan : Doç. Dr. Mustafa ATEŞ(İkinci Başkan)
Üyeler : İsmail Hakkı KARAKELLE, Doç. Dr. Cevdet İlhan GÜNAY,
Murat ÇETİNKAYA, Reşit GÜRPINAR
B. RAPORTÖRLER: Dr. Aydın ÇELEN, Ebru İNCE
C. ŞİKAYET
EDEN :- Gizlilik talebi bulunmaktadır.
D. HAKKINDA ÖNARAŞTIRMA YAPILANLAR: 20
- Konya Şeker Sanayi ve Ticaret A.Ş.
Beyşehir Yolu Üzeri No:47 Meram / Konya
E. DOSYA KONUSU: Konya Şeker Fabrikası’nın sözleşmeli tarım usulüne dayalı
olarak şeker pancarı üretimi yaptırdığı çiftçileri, iştiraki olan Beta Ziraat ve
Ticaret A.Ş.’den pancar tohumu tedarik etmeleri koşulunu getirmek suretiyle
tohum alımları bakımından sınırlandırdığı ve yüksek alım maliyetlerine maruz
bıraktığı iddiası.
F. İDDİALARIN ÖZETİ: Yapılan başvuruda özetle; Konya Şeker Sanayi ve Ticaret 30
A.Ş.(Konya Şeker Fabrikası1)’nin kendisine tahsis edilen ekim alanı içerisindeki
üreticilere sözleşmeli tarım usulüne dayalı olarak şeker pancarı üretimi yaptırdığı,
çiftçileri iştiraki olan Beta Ziraat ve Ticaret A.Ş.(Beta Tohumculuk)’den pancar tohumu
tedarik etmeleri koşulunu getirmek suretiyle tohum alımları bakımından sınırlandırdığı
ve yüksek alım maliyetlerine maruz bıraktığı; Konya Şeker Fabrikası’nın bu davranışı
ile rekabet ortamına zarar verdiği iddia edilerek gereğinin yapılması talep edilmiştir.
G. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 15.2.2011 tarih ve 1224 sayı ile giren
başvuru üzerine hazırlanan 28.2.2011 tarih ve 2011-3-46/İİ-11-364.ZM sayılı İlk
İnceleme Raporu, Rekabet Kurulu’nun 10.3.2011 tarih ve 11-15/268-M sayılı 40
toplantısında görüşülmüş ve 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun
çerçevesinde soruşturma açılmasına gerek olup olmadığının belirlenmesi amacıyla,
Kanun’un 40/1. maddesi uyarınca önaraştırma yapılmasına karar verilmiştir.
İlgili karar uyarınca yapılan inceleme sonucunda düzenlenen 10.5.2011 tarih ve 2011-
3-46/ÖA-11-135.AÇ sayılı Önaraştırma Raporu 13.5.2011 tarih ve REK.0.07.00.00-
110.02.02/161 sayılı Başkanlık önergesi ile 11-31 sayılı Kurul toplantısında
görüşülerek karara bağlanmıştır.
1 Konya Şeker Fabrikası ifadesi kararda Konya Şeker Sanayi ve Ticaret A.Ş.’ye bağlı “Konya Şeker Fabrikası” ve
“Çumra Şeker Entegre Tesisleri”nin (Çumra Şeker Fabrikası) yerine kullanılmaktadır.
11-31/631-198
2
H. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili Raporda özetle; 50
1- Başvuru konusuna yönelik olarak, 4054 sayılı Kanun’un 41. maddesi uyarınca
soruşturma açılmasına gerek olmadığı,
2- Ancak Konya Şeker Fabrikası ile ekim alanında yer alan şeker pancarı üreticileri
arasında akdedilen “Şeker Pancarı Üretim Sözleşmesi”nin 8/b. maddesinin 4.
paragrafının pazardaki fiili uygulama ile paralel hale getirilmesi yönünde Konya Şeker
Fabrikası’na görüş gönderilmesinin uygun olacağı
sonuç ve kanaatine ulaşıldığı ifade edilmiştir.
I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
60
Kurumumuza iletilen başvuruda özetle;
Konya Şeker Fabrikası’nın Şeker Kurulu tarafından kendisine tahsis edilen Konya
ili merkez ve ilçe bölgelerinde yer alan çiftçilere/üreticilere sözleşmeli tarım
esasına dayalı olarak şeker pancarı üretimi yaptırdığı,
İlgili ekim alanlarındaki şeker pancarı üreticilerinin yasal olarak yalnızca Konya
Şeker Fabrikası’na satmak üzere şeker pancarı üretimi yapabildiği, üreticilerin
başka fabrikalara satış yapmasının yanı sıra başka bölgelerde kurulu şeker
fabrikalarının da Konya Şeker Fabrikasına tahsis edilen alandaki üreticilerden
alım yapmasının şeker mevzuatı uyarınca yasak olduğu, bu nedenle Konya
bölgesinde bulunan üreticilerin ürettikleri şeker pancarının satışı bakımından 70
Konya Şeker Fabrikası’na bağımlı oldukları,
Konya Şeker Fabrikası’nın şeker pancarı üreticilerini, tohum alımları bakımından
geçen yıla kadar sözleşmesel olarak, ancak bu yıl itibarıyla hem sözleşmesel hem
de fiili dayatmalar yoluyla iştiraki Beta Tohumculuk’a ait çeşitleri kullanmaları şartı
getirmek suretiyle sınırlandırdığı ve yüksek alım maliyetlerine maruz bıraktığı
iddia edilerek gereğinin yapılması talep edilmiştir.
Başvuru sahibi ile önaraştırma süreci içerisinde raportörlerce 25.4.2011 tarihinde
yapılan görüşmede ise yukarıda yer alan iddialara ilaveten özetle;
Başvuru sahibinin şeker pancarı üretiminin yanı sıra Türkiye’de faaliyette bulunan 80
uluslararası bir tohum üreticisi firmanın Konya ilindeki bayisi olduğu,
Konya Şeker Fabrikası’nın çiftçilerle akdettiği “Şeker Pancarı Üretim
Sözleşmesi”nde yer alan “fabrikanın verdiği tohum dışında tohum kullanılamaz”
şeklindeki hükmün, bu yıla kadar fiili olarak uygulama alanının çok bulunmadığını,
ancak bu yıl için ekim alanlarında Fabrikanın görevlendirdiği “çavuş” tabir edilen
görevlilerin, çiftçilerin başka marka tohum ekmesini engelledikleri, ekenler
hakkında tutanak tuttukları, bu davranışlarının üreticilere tahsis edilen üretim
kotalarının iptal edilmesi ile sonuçlanacağı tehdidinde bulundukları,
Bayi olarak geçen yıl …. ünite tohum satabilmişken, bu yılki satışların ….. üniteye
düştüğü, bu kampanya döneminde de çavuşların tutanak tutmasına rağmen Beta 90
Tohumculuk tohumlarını kullanmadığını,
Konya Şeker Fabrikası’nın üreticilere seçim hakkı bırakmayarak, üreticinin
maliyetine kendisinin katlanmaya razı olduğu ve verim düzeyi daha yüksek tohum
çeşidi kullanmasını engellediği,
Kamuya ait şeker fabrikalarının dahi tohum kullanımı bakımından üreticileri
sınırlandırma yöntemini terk etmeye başladığını, buna karşın Konya Şeker
Fabrikası’nın “üreticilerin kotalarının iptal edileceği” veya “başka tohum
11-31/631-198
3
kullanılarak üretilen pancarın satın alınmayacağı” tehdidi ile üreticilerin başka
tohum kullanmasının kati olarak önüne geçmeye çalıştığı,
Konya Şeker Fabrikası’nın verdiği tohumların üreticiler tarafından tercih 100
edilmediği, bu durumda üreticinin, her ne kadar alternatif markaları piyasadan
satın alması durumunda daha yüksek bedel ödemesi gerekecek olmasına
rağmen, istemediği bir ürünün maliyetine katlanmak zorunda bırakıldığı,
Türkiye çapında şeker pancarı tohumu satan 6 firmanın ürettiği ve Tohum Tescil
ve Sertifikasyon Merkezi (TTSM) tarafından tescil edilen tohumların hangi
bölgelerde kullanılabileceği bilgisinin yayımlandığı, bu çerçevede ilgili bölgede bu
tohumlardan uygun olanlarından hangisinin kullanılacağı tercihinin üreticiye
bırakılması gerektiği
ifade edilmiştir.
110
I.1. Taraflar
I.1.1. Konya Şeker Sanayi ve Ticaret A.Ş (Konya Şeker Fabrikası)
1952 yılında Konya, Eskişehir, Akşehir, Ilgın Pancar Ekicileri Kooperatifleri, Konya
Sınai Kalkınma A.Ş. ve Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş.(Türkşeker)’nin ortaklığı ile
kurulan Konya Şeker Fabrikası, S.S. Pancar Ekicileri Birliği (Pankobirlik) çatısı
altında yer almaktadır. Konya Şeker Fabrikası’nın ortaklık yapısı aşağıdaki tabloda
sunulmaktadır.
120
Tablo-1: Konya Şeker Fabrikası Ortaklık Yapısı
Hissedar Ortaklık Payı (%)
Anadolu Birlik Holding A.Ş. 54,37
Pankobirlik 0,90
Adapazarı Pancar Ekicileri Kooperatifi 0,03
Afyon Pancar Ekicileri Kooperatifi 3,45
Akşehir – Ilgın Pancar Ekicileri Kooperatifi 20,18
Alpulu Pancar Ekicileri Kooperatifi 6,25
Ankara Pancar Ekicileri Kooperatifi 1,39
Balıkesir - Bursa Pancar Ekicileri Kooperatifi 5,50
Burdur - Isparta Pancar Ekicileri Kooperatifi 0,75
Çorum Pancar Ekicileri Kooperatifi 0,27
Dinar Pancar Ekicileri Kooperatifi 0,50
Erciş Pancar Ekicileri Kooperatifi 0,11
Kastamonu Pancar Ekicileri Kooperatifi 1,00
Kayseri Pancar Ekicileri Kooperatifi 1,58
Malatya Pancar Ekicileri Kooperatifi 0,23
Uşak Pancar Ekicileri Kooperatifi 2,38
Sivas Pancar Ekicileri Kooperatifi 0,02
Diğer 1,09
Kaynak: Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi
Konya Şeker Fabrikası’nda en büyük hissedar %54,37 ile Anadolu Birlik Holding A.Ş.
olup, bu hissedarı %20,18 pay ile Akşehir-Ilgın Pancar Ekicileri Kooperatifi takip
etmektedir. Tablodan da takip edilebileceği üzere, Konya Şeker Fabrikası’nda 15
Pancar Ekicileri Kooperatifinin toplam %43,6 paya sahip olduğu görülmektedir.
Konya Şeker Fabrikasının en büyük hissedarı olan Anadolu Birlik Holding A.Ş.’nin
ortaklık yapısı A, B, C, D ve E grubu hisselerden oluşmakta, her bir hisse grubun 130
şirketin temsil ve yönetiminde sahip olduğu söz hakkı farklılaşmaktadır. Bu
11-31/631-198
4
kapsamda başta A grubu olmak üzere A ve B grubu hisselerin önemli önceliğe sahip
olduğu görülmektedir. Anadolu Birlik Holding A.Ş.’nin ortaklık yapısı ve hisse grupları
aşağıdaki tabloda sunulmaktadır.
Tablo-2: Anadolu Birlik Holding A.Ş. Ortaklık Yapısı
Hissedar Ortaklık Payı (%) Hisse Grubu
Recep Konuk 0,001 A
Konya Pancar Ekicileri Kooperatifi 62,288 B
Ereğli Pancar Ekicileri Kooperatifi 14,133 C
Konya Şeker Fabrikası 11,307 D
Pancar Yem San. ve Tic. A.Ş. 12,271 E
Toplam 100
Kaynak: Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi
Konya Şeker Fabrikası’nın ortaklık yapısı, birbirlerinde çapraz ortaklıkları bulunan
Anadolu Birlik Holding A.Ş.’nin ortaklık yapısı ile birlikte değerlendirildiğinde, Konya 140
Şeker Fabrikası’nda ortaklığı bulunan Pancar Ekicileri Kooperatifi sayısının 17’ye, bu
kooperatiflere ait toplam pay oranının ise %85,15’ye2 yükseldiği görülmektedir.
Pancar Ekicileri Kooperatifleri, Türkiye şeker sanayinin genişletilmesi konusunda
1950’li yıllardan itibaren alınan kararları takiben çiftçilerin kooperatifler halinde
teşkilatlanması ile oluşmaya başlamış, kooperatifler şeker fabrikalarının kurulması
sürecinde ihtiyaç duyulan sermayeye katılmış ve 1972 yılında bir araya gelerek üst
kuruluşları olan Pankobirlik’i kurmuşlardır. Pancar Ekicileri Kooperatifleri aracılığıyla
çiftçilerin şeker fabrikalarında ortaklıkları bulunabilmekte, bunun yanı sıra Pankobirlik
şeker mevzuatı uyarınca şeker pancarı fiyatının belirlenmesi sürecinde şeker 150
fabrikaları karşısında üreticileri temsil etmektedir.
Konya Şeker Fabrikası 4634 sayılı Şeker Kanunu uyarınca Şeker Kurulu tarafından
kendisine tahsis edilen Konya bölgesinin Kulu, Cihanbeyli, Altınekin, Seydişehir,
Beyşehir, Çumra, Şarkikaraağaç ve Konya merkez bölümlerinde sözleşmeli tarım
esasına dayalı olarak şeker pancarı üretimi yaptırmaktadır.
2010/2011 kampanya döneminde Konya Şeker Fabrikası ekim alanlarında 22.500
üretici tarafından yaklaşık 3.446.000 ton şeker pancarı üretimi gerçekleştirilmiş, şeker
pancarının işlenmesi sonucunda iki tesiste toplam 450.000 ton şeker üretildiği dosya 160
mevcudundan anlaşılmıştır.
I.1.2. Beta Ziraat ve Ticaret A.Ş. (Beta Tohumculuk)
1961 yılında ülkemizdeki ilk özel yerli tohum firması olarak kurulan Beta Tohumculuk;
şeker pancarı tohumu üretim ve pazarlaması,
hibrit ve standart sebze tohumları üretim, ithalat, ihracatı
yem bitkileri tohumları ithalat ve pazarlaması
alanlarında faaliyet göstermektedir. 170
2 Hesaplama Anadolu Birlik Holding A.Ş.’deki Konya ve Ereğli Pancar Ekicileri Kooperatiflerinin toplam payının
(%62,288+%14,133= %76,421) Konya Şeker Fabrikası’ndaki Anadolu Birlik Holding payı içerisinde açılması ile
bulunmuştur (%76,421*%54,37). Konya Şeker Fabrikası’nın Anadolu Birlik Holding içerisindeki payı ise Konya
Şeker Fabrikası’ndaki kooperatiflerin toplam payı hesaplanırken ihmal edilmiştir. Bu oranların dâhil edilmesi ile
kooperatiflerin payı bir ölçüde daha artacaktır.
11-31/631-198
5
Beta Tohumculuk dünyanın önde gelen şeker pancarı tohumu üreticilerinden olan
Belçika menşeli SESVanderHave firması tarafından ıslah edilmiş ve firmanın
lisansına sahip çeşitleri Amasya, Yenişehir ve Manyas bölgelerinde üreterek satışa
sunmaktadır.
Beta Tohumculuk, her yıl ortalama 400 ton şeker pancarı tohumu üreterek, Ankara,
İzmir, Adana, Antalya, Samsun ve Amasya'da bulunan satış teşkilatı, 31 Pancar
Ekicileri Kooperatifi ile Türkiye genelinde yaygın 1.200 bayi kanalı ile satışa
sunmaktadır. 180
Konya Şeker Fabrikası iştirakleri arasında olan, dolayısıyla Konya Şeker Fabrikası ile
aynı iktisadi bütünlük içerisinde yer alan Beta Tohumculuk’un ortaklık yapısı
aşağıdaki tabloda sunulmaktadır.
Tablo-3: Beta Tohumculuk Ortaklık Yapısı
Hissedar Ortaklık Payı (%)
Konya Şeker Fabrikası 57,55
Kayseri Şeker Fabrikası A.Ş. 8,93
Amasya Şeker Fabrikası A.Ş. 8,93
Pankobirlik 0,09
Konya Pancar Ekicileri Kooperatifi 14,80
Diğer Pancar Ekicileri Kooperatifleri (Toplam) 9,52
Diğer 0,18
Toplam 100
Kaynak: Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi
I.2. İlgili Pazar
190
Başvuruya konu iddialar genelde şeker sektörünü ilgilendirmekle beraber, özelde ise
ülkemizde sakaroz kökenli şeker üretimi hammaddesi şeker pancarının sözleşmeli
tarım çerçevesinde çiftçilere ürettirilmesi sürecinde tohum seçimi bakımından
rekabetin kısıtlandığını içermektedir.
I.2.1. Sektör Hakkında Bilgi
I.2.1.1. Şeker Pancarı Hakkında Genel Bilgi
Türkiye’de sakaroz kökenli şeker üretiminin tamamı, yetiştirilmesinde ılıman iklim 200
şartlarına ihtiyaç duyan şeker pancarından elde edilmektedir. Bünyesinde ekonomik
olarak şeker elde edilebilecek kadar şeker bulunduran bir diğer bitki olan şeker
kamışı ise tropikal ve yarı tropikal iklim gereksinimi nedeniyle ülkemizde
yetiştirilmemektedir.
Şeker pancarı alternatif kullanım alanı sınırlı bir endüstriyel bitki olmakla beraber, ana
kullanım alanı olan şeker üretimi sürecinde oluşan melas ve pancar posası gibi yan
ürünler yem, gübre ve alkol üretiminde de kullanılmaktadır. Dolayısıyla tüm dünyada
olduğu gibi Türkiye’de de şeker pancarı tarımı, ekonomik olarak da optimum kullanım
alanı olan şeker üretimi temel amacıyla yapılmaktadır. Ülkemizde şeker pancarı 210
tarımı gayri safi milli hâsılaya yılda 3 milyar dolar düzeyinde katkı sağlamakta olup,
bu katkı buğdaya göre 6, ayçiçeğine göre 3,5 kat daha fazladır. Çiftçi geliri
bakımından da önde gelen üretim alanlarından biri olan şeker pancarı, özellikle Orta
Anadolu bölgelerinde ekonomik olarak alternatifi olmayan bir ürün niteliğindedir.
11-31/631-198
6
Şeker pancarının, iklim gereksinimi yanı sıra toprağın ekime hazırlanmasından ürün
hasadına kadar uzanan süreçte ihtiyaç duyduğu bakım, üretimin verimini (ton/dekar)
ve kalitesini (şeker oranı-polar seviyesi ) önemli ölçüde etkilemektedir. Bu çerçevede
şeker pancarı üretiminde; tarla hazırlığı, tohum çeşidi seçimi, ekim sıklığı (bitki sayısı
ve bitki dağılımı), çapalama, gübreleme, sulama, zararlı ve hastalıklarla mücadele, 220
vejetasyon (ekim ve hasat zamanları) sürelerine riayet arzu edilen nitelikte üretimin
gerçekleştirilmesi bakımından önem arz eden konular olarak belirginlik
kazanmaktadır.
Şeker pancarı üretiminde verim ve kaliteyi etkileyen en önemli faktörlerden biri olan
kullanılacak tohum çeşidi bakımından tohumun, ekimin yapılacağı bölgenin iklim ve
toprak yapısına uygun olması, bölgede var olan hastalıklara dayanıklı olması, kök ve
yaprak veriminin yüksek olması gibi konular öne çıkmaktadır.
Türkiye’de piyasaya sunulacak şeker pancarı tohumları için, tohum üreticileri, görevi 230
“yurt içinde veya yurt dışında ıslah edilen yeni bitki çeşitleri ile yurt dışından ithal
edilen çeşitlerin tescilini yapmak ve kütüğe kaydetmek”3 olan Tarım ve Köyişleri
Bakanlığına bağlı Tohum Tescil ve Sertifikasyon Merkezi Müdürlüğü (TTSM)’nden
tescil almaktadırlar. Sertifikasyona aday tohum çeşitleri TTSM tarafından verim,
hastalık ve zararlılara karşı dayanıklılık, fabrika ve mekanizasyona elverişlilik, iç ve
dış pazar isteklerine uygunluk gibi hususlar yönünden değerlendirilmekte, mevcut
çeşitlerden farklı, yeknesak ve durulmuş olduğu, yani ekonomik değeri olan bir veya
birkaç karakter yönünden standart çeşitlerle aynı seviyede olduğu veya üstünlük
gösterdiği belirlenen çeşitler tescil edilmektedir4.
240
Şeker pancarı tohum çeşitleri bakımından TTSM sertifikasyonunda Türkşeker
bünyesinde bulunan Şeker Enstitüsünün şeker pancarı çeşit denemeleri sonuçları
önemli bir referans noktası oluşturmaktadır. Şeker Enstitüsü, Tarım ve Köyişleri
Bakanlığı tarafından pancar çeşitlerinin tescil denemelerini yapmakla
görevlendirilmiş, bu kapsamda Şeker Enstitüsünün düzenli denemelerinden olan
“Çeşitli Verim Kontrol Denemeleri” ve “Tescil Denemeleri”, farklı bölgelerdeki Şeker
Enstitüsü deneme istasyonları ile ülkemizde görülen çeşitli şeker pancarı
hastalıklarıyla yoğun olarak bulaşık ekim alanlarında yürütülmektedir5.
Şeker Enstitüsü tarafından gerçekleştirilen “Çeşit Verim Kontrol Denemeleri”nde; 250
Türkiye şeker pancarı ekim alanlarında ekili Türkiye’de üretilen çeşitler ile
üretici firmalar tarafından gönderilen orijinal çeşitler,
Daha önceki yıllarda yer alan, verim ve kalite yönünden iyi performans
gösteren çeşitler6,
Yurt dışında “Çeşit Verim Kontrol Denemeleri”nde yer alan ve iyi performans
gösteren çeşitler,
Tohum firmalarının yeni ıslah ettiği, Türkiye’deki performansını görmek
istedikleri veya daha önce Türkiye’deki denemelerde yer almayan
performansı iyi olan çeşitler
3
4
5 Şeker Enstitüsü Tarımsal Araştırmalar Müdürlüğü, “2010 Yılı Cercospora ve Rhizomania ile Nematod, Curly
Top’a Dayanıklı Şeker Pancarı Çeşit Denemeleri Sonuçları”, 2010, Ankara
6 Şeker pancarı tohum çeşitleri dinamik bir yapı sergilemekte aynı çeşidin yıllar içerisindeki performansı
değişebilmektedir. Bu nedenle bu tohumlar da yeniden denemelere tabi tutulmaktadır.
11-31/631-198
7
yer almaktadır. “Tescil Denemeleri” ise; şeker pancarı çeşidi ıslah eden ve üreten 260
firmaların, Türkiye’de geçmiş yıllarda “Çeşit Verim Kontrol Denemeleri”nde yer alan
verim ve kalite yönünden iyi performans gösteren çeşitlerden, tescil ettirmek veya
üretim izni almak istediği çeşitlerini kapsamaktadır7. “Tescil Denemeleri” sonuçları,
Tarım ve Köyişleri Bakanlığı Tescil Komitesi tarafından değerlendirilerek, Türkiye
şartlarına uygun çeşitlerin tescil edilmesi ve üretim izni almasında kullanılmaktadır.
Şeker Enstitüsü tarafından gerçekleştirilen denemelerde farklı firmalara ait birçok
çeşidin farklı ekim bölgelerindeki pancar verimi (ton/hektar), polarizasyon (%şeker
varlığı), arıtılmış polarizasyon ve arıtılmış şeker verim düzeyleri belirlenmekte, bu
oranlara bağlı olarak çeşidin ilgili bölgede beklenen “çiftçi geliri” ve “karlılık” 270
sonuçları oluşturulmaktadır.
“Çeşit Verim Kontrol Denemeleri” ve “Tescil Denemeleri” sonuçlarını içeren verim ve
kalite analiz sonuçları kitapçık halinde ücret mukabilinde şeker fabrikaları başta
olmak üzere şeker sanayi ilgililerine sunulmaktadır. Bu deneme sonuçlarına göre,
fabrikalar kendi ekim alanlarında yetiştirilmek üzere iyi adapte olmuş çeşitleri
seçerek, ihtiyaç duyulan miktar için tohum üretici firmalarla 2 yıl sürecek bir tohum
üretim süreci ilişkisine girmektedirler8.
I.2.1.2. Türkiye’de Şeker Üretimi 280
Dünya şeker borsa fiyatlarını, dünyada üretilen şekerin %82’sini oluşturan ve ticarete
hâkim pozisyonda olan düşük maliyetli kamış şekeri belirlemektedir. Ülkemizde ve
Avrupa’da iklim şartları nedeniyle daha ucuz bir hammadde olan kamış yerine
stratejik bir ürün olan şeker pancarı üretilmektedir. Pancar şekeri, ihraç pazarlarında
kamış şekeri ile rekabet şansı bulunmaması nedeniyle, ticaret amacıyla değil ama
kendi kendine yeterlilik amaçlanarak ve belirli bir şeker rejimi dâhilinde üretilmektedir.
I.2.1.2.1. Şeker Mevzuatı
290
Ülkemizin ilk sanayi işletmelerinden olan şeker fabrikalarını ve şeker üretimini teşvik
amacıyla 1925 yılından itibaren çeşitli kanun ve kararlar yürürlüğe alınmıştır. Şeker
sanayi ile ilgili yayımlanmış tüm mevzuatı bünyesinde toplayan 6747 sayılı Şeker
Kanunu 29.6.1956 tarih 9345 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe girmiş
ve 19.4.2001 tarihinde 4634 sayılı Şeker Kanunu (4634 sayılı Kanun) ile yürürlükten
kalkmıştır. Günümüz itibarıyla Türkiye şeker rejimi 4634 sayılı Kanun’a dayalı olarak
düzenlenmektedir.
4634 sayılı Kanun’un gerekçesinde, Türkiye şeker sektöründeki en büyük firma olan,
iktisadi devlet teşekküllü niteliğindeki Türkşeker’in özelleştirme kapsamına alınmış 300
olması ile şeker üretimi pazar ve fiyat mekanizmalarının sektör bazında yeniden
değerlendirilmesi, böylece hukukî anlamda yeni bir sektörel altyapı oluşturulması
gereğine değinilerek; Avrupa Birliği sürecinde kazanılan aday ülke statüsünün yanı
sıra, Dünya Ticaret Örgütü üyeliği çerçevesindeki taahhüt ve gelişmelerin de şeker
rejiminin yeniden düzenlenmesini gerekli kıldığı ifade edilmiştir.
Bu paralelde 4634 sayılı Kanun ile;
7 Şeker Enstitüsü Tarımsal Müdürlüğü, agk.
8 Şeker Enstitüsü Tarımsal Araştırmalar Müdürlüğü, agk.
11-31/631-198
8
Şeker üretiminde istikrarın sağlanması ve korunması,
Sektörün iç piyasada rekabet kurallarına göre yönlendirilmesi,
Avrupa Birliği düzenlemeleri yanı sıra, Dünya Ticaret Örgütü ve diğer 310
uluslararası taahhütlere uyum sağlanması,
Özelleştirmeye olanak sağlayacak hukukî alt yapının hazırlanmasının
hedeflendiği belirtilmiştir.
4634 sayılı Kanun ile getirilen üç önemli yapısal değişiklikten ilki, görevi 4634 sayılı
Kanun ve ilgili diğer mevzuatın uygulanmasını sağlamak, uygulamayı denetlemek ve
sonuçlandırmak, Kanunda verilen yetkiler çerçevesinde düzenlemeler yapmak olan
Şeker Kurumu’nun ihdas edilmiş olmasıdır. İkincisi, pancar ve şeker fiyatlarının
belirlenmesi sürecinde devlet müdahalesinin azaltılması, üçüncüsü ise şeker üretim
ve arzında kota uygulamasına geçilmesidir.
320
4634 sayılı Kanun, şeker pancarı fiyatlarının her yıl, şeker fabrikası işleten gerçek ve
tüzel kişiler ile üreticiler ve/veya temsilcileri arasında varılan mutabakata göre; şeker
satış fiyatlarının ise, şeker fabrikası işleten gerçek ve tüzel kişiler tarafından
serbestçe belirleneceği esasını benimsemiştir (4634 sayılı Kanun m.5).
Şeker üretim ve arzında uygulamaya alınan kota sistemi, şeker fabrikalarının A ve B
şeker kotalarının9, Şeker Kurulu tarafından yurt içi şeker talebi, fabrikaların işleme ve
şeker üretim kapasiteleri dikkate alınarak müteakip beşer yıllık dönemler için tahsis
edilmesi esasına dayanmaktadır (4634 sayılı Kanun m.3). 4634 sayılı Kanun’un 4.
maddesi ise kota iptal ve transferlerini düzenlemektedir. Bu madde uyarınca şeker 330
fabrikaları, haklı bir sebebe dayanmadan iki yıl üst üste kendilerine tahsis edilen
kotalardan %90’ın altında arz sağlamaları halinde, kota ile arz arasındaki fark kadar
kota haklarını Şeker Kurulu’nca belirlenecek süre için kaybedecekler, fabrikaların bu
süre içinde kaybettikleri kota hakkına karşılık yeni kota sağlanmayacaktır. Dolayısıyla
şeker fabrikaları bakımından kendilerine tahsis edilen şeker kotalarının doldurulması
yalnızca içerisinde bulunan yıldaki gelirleri bakımından değil, gelecek yıllardaki kota
miktarları ve beraberinde bu yıllardaki potansiyel gelirleri için de oldukça önemlidir.
Şeker kotalarının belirlenmesi ile ilgili olarak sektördeki yapıyı önemli ölçüde
etkileyen bir diğer düzenleme, şeker pancarı temini ve fiyatlandırılması ile şeker 340
fiyatının belirlenmesi ile ilgili usul ve esasları düzenleyen 28.6.2002 tarih 24799 sayılı
Resmi Gazetede yayımlanan “Hammadde ve Şeker Fiyatları Yönetmeliği”dir. Şeker
üretim ve arzında uygulamaya alınan kota sistemine ilişkin Yönetmelikte yer alan
esaslar son halini 2009 yılında yapılan değişiklikler ile almıştır. “Hammadde ve Şeker
Fiyatları Yönetmeliği”nde 2009 yılında yapılan değişiklikler Şeker Kurulu’nun
25.12.2006 tarih, 136/1 sayılı Kararı’nı takip etmiştir. 136/1 sayılı Karar ile Şeker
Kurulu tarafından 2007 yılından itibaren uygulanmak üzere, her bir şeker fabrikasının
pancar temin edeceği ekim alanları belirlenmiş, ayrıca şeker fabrikalarının kendileri
için belirlenen pancar ekim alanları dışındaki diğer alanlarda bulunan üreticilerle
pancar üretim sözleşmesi yapamayacakları, bu alanlardan hiçbir şekilde pancar 350
temin edemeyecekleri hüküm altına alınmıştır. Bu Kararı takiben “Hammadde ve
Şeker Fiyatları Yönetmeliği”nin 4. maddesi “…Kurul tarafından tespit edilerek
şirketlere veya fabrikalara tahsis edilen pancar şekeri
kotalarının üretim/arz garantisi için gerekli olan şeker pancarı, yine Kurulca belirlenen
9 4634 sayılı Kanun’da “A kotası: Yurt içi talebe göre üretilen ve pazarlama yılı içinde iç pazara verilebilen şeker
miktarı”, “B kotası: A kotasının belli bir oranına tekabül eden ve güvenlik payı için bulundurulmak üzere üretilen
şeker miktarı” olarak tanımlanmaktadır.
11-31/631-198
9
pancar ekim alanlarından, üreticiler ve/veya temsilcileri ile şirketler veya fabrikalar
arasında sözleşme düzenlenmesi suretiyle temin edilir” hükmü ile son halini almış,
Yönetmelik’e “Pancar Ekim Alanı”10 tanımı eklenmiştir.
“Hammadde ve Şeker Fiyatları Yönetmeliği”nin 4. maddesinde şeker fabrikaları ile
üreticiler arasındaki şeker pancarı üretim süreci ile üretim sözleşmesinin niteliğine 360
ilişkin birtakım esaslar da yer almaktadır. Bu çerçevede Yönetmelik’te, şeker
fabrikalarının kendilerine tahsis edilen pancar şekeri kotalarını karşılamak üzere
sözleşme yapmadan önce; üreticiler ile bu üreticilere tahsis edilecek A ve B kotası
şeker pancarı kota miktarının tespitine ilişkin esasları belirleyerek Kuruma
bildirecekleri; üretim sözleşmelerinde, hammadde fiyatları ve miktarı, üretim şartları,
münavebe, tohum, ekim ve mücadele, teslim ve alım şartları, fire tespiti, hammadde
taşımaları, tarımsal destekler, yan ürünler, bedel ödemeleri, teknik ve cezai şartlar ile
anlaşmazlıkların çözümüne ilişkin hususlar ile Kurulca şirketlere tahsis edilen A ve
B şeker kota miktarları esas alınmak suretiyle tespit edilen üretici ve/veya üretici
gruplarının A ve B pancar kota miktarlarının yer alacağı, sözleşme ile belirlenen kota 370
miktarlarının yalnızca alıcıya satılabileceği ve alıcının sözleşmeye uygun olarak satın
alma zorunluluğunun kayıt altına alınacağı ifade edilmektedir.
Üretimde kullanılacak tohumu doğrudan etkileyen ve üretim sözleşmesinde yer
alması gereken konuları kapsayan Yönetmelik hükümlerinde; üretimin yapılacağı yer
ve fabrika tarafından belirlenecek kalite normlarının sözleşmede yer alacağı, teslim
edilecek ürünün bu normlar dışında; ticari değerini etkileyecek şekilde hatalı, hileli,
bozuk, çürük, hastalıklı ve başka ürünlerle karışık olamayacağının sözleşmede
belirtileceği, ekimde kullanılacak tohum çeşidinin tespiti, temini ve üreticilere
tesliminin şeker fabrikalarına ait olduğu ancak şeker fabrikası tarafından gerekli 380
görülmesi halinde bu işlevin üretici temsilcilerine devredilebileceği düzenlenmektedir.
I.2.1.2.2. Pazarda Yer Alan Oyuncular
Şeker mevzuatı ile çerçevesi çizilen şeker sektöründe şeker pancarı üretimini
kapsayan alan dâhilinde pazarda şeker fabrikaları, şeker pancarı tohumu üreticileri
ve şeker pancarı üreticileri/çiftçiler yer almaktadır.
I.2.1.2.2.1. Şeker Fabrikaları
390
Ülkemizde şeker pancarından şeker üretimi faaliyeti kamu ve özel tüzel kişiliğe haiz 7
şirketin toplam 33 fabrikası tarafından gerçekleştirilmektedir.
Sektörde şeker üretimi bakımından iktisadi devlet teşekkülü niteliğindeki Türkiye
Şeker Fabrikaları A.Ş. (Türkşeker) 25 fabrikası ile lider konumdadır. Pancar ekicileri
kooperatiflerinin ortaklıklarının bulunduğu, bu kooperatiflerin üst birliği olan
Pankobirlik’e bağlı özel statüdeki Adapazarı, Amasya, Kayseri11, Konya ve Kütahya
Şeker Fabrikaları ise toplam 7 fabrika ile pancar şekeri üretimini yürütmektedir. Bu
10 Pancar Ekim Alanı, Yönetmelik’te Şirketlerin veya fabrikaların şekerin hammaddesi olan pancarı, üreticilerle
sözleşme yapmak suretiyle temin edebileceği, şirketlerin mutabakatları da göz önüne alınarak Kurulca sınırları
kesin olarak belirlenen coğrafi alan olarak tanımlanmaktadır.
11 Kayseri Şeker Fabrikası bünyesinde yer alan “Kayseri Şeker Fabrikası” ve “Boğazlıyan Şeker Fabrikası” ile
faaliyet göstermektedir.
11-31/631-198
10
oyuncular dışında özel hukuk tüzel kişisi olan Keskinkılıç Gıda San. ve Tic. A.Ş.’de
Aksaray Şeker Fabrikası ile bu alanda faaliyet göstermektedir. 400
Kamu ve özel statüdeki 33 pancar şekeri fabrikasının yıllık toplam 3.147.000 ton
üretim, günlük toplam 115.550 ton pancar işleme kapasitesi bulunmaktadır.
Fabrikaların kamu ve özel statü ayrımında 2009/2010 ile 2010/2011 kampanya
dönemlerindeki toplam şeker kotaları ve üretim miktarları ile 2011/2012 kampanya
dönemi kota miktarları aşağıdaki tabloda sunulmaktadır.
Tablo-4: Şeker Fabrikaları Kota ve Üretim Miktarları
2009/2010 Pazarlama yılı
2010/2011 Pazarlama yılı
2011/2012
Pazarlama yılı
Kota Bin
Ton
Üretim
Bin Ton
Kota
Kullanım
Oranı %
Kota Bin
Ton
Üretim
Bin
Ton
Kota
Kullanım
Oranı %
Kota Bin Ton
Türkşeker 1403 1323 94,27 1252 1260 100 1249
Özel Fabrikalar 1035 1035 100 948 1002 100 951
Gn. TOPLAM: 2438 2358 96,7 2200 2262 100 2200
Kaynak: Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş., “2010 Sektör Raporu”
410
Yukarıdaki tablodan da takip edilebileceği üzere, özel statüdeki fabrikaların kota
kullanım oranları Türkşeker’e nazaran daha yüksek bir düzeydedir. Bu durumda
doğrudan etkili olan bir neden Türkşeker ile özel statülü şeker fabrikaları arasındaki
verim farklılıklarıdır. Pankobirlik çatısı altında yer alan fabrikalar ile Türkşeker ve
Aksaray Şeker Fabrikası’nın ekim alanlarında dekar başına verim düzeyleri ile
ülkemizdeki ortalama verim rakamları aşağıdaki tabloda sunulmaktadır.
Tablo-5: Yıllar İtibarıyla Fabrikaların Pancar Verimleri (kg/dekar)
Yıllar Pankobirlik Türkşeker, Aksaray Ortalama
2000 5.112 4.443 4.594
2001 3.394 3.529 3.520
2002 4.960 4.281 4.444
2003 3.950 3.917 3.936
2004 4.504 4.207 4.295
2005 4.904 4.330 4.512
2006 5.093 4.360 4.653
2007 4.559 4.023 4.216
2008 5.292 4.480 4.480
2009 5.780 5.078 5.332
2010 5.872 12 5.171 5.410
Kaynak: Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş., “2010 Sektör Raporu”
Yukarıda yer verilen tablolarda da açıklanan nedenlerle, Türkşeker’in 2002 yılında 420
toplam pancar üretimindeki %70 seviyesindeki payı, 2010/2011 kampanya dönemine
gelindiğinde yaklaşık %55 seviyelerine kadar gerilemiştir. Özel hukuk tüzel kişisi
niteliğindeki şeker fabrikalarının sektördeki payını artırmasında pancar verimlerinin
yüksekliğinin yanı sıra konumları itibarıyla hammaddeye ve pazara yakınlıkları,
kapasite büyüklükleri, optimum kapasite kullanımları, modern teknolojileri, endüstriyel
otomasyona sahip oluşları, yakıt tüketimi dahil Türkşeker’e göre çok daha düşük
maliyetle şeker üretebilmeleri yatmaktadır13.
12 2010 yılı için Konya Şeker Fabrikası’nın toplam 499.436 dekarlık ekim alanında 3.446.000 ton şeker pancarı
üretimi gerçekleşmiş, böylelikle dekar başına 6.899 kg. ürün elde edilmiştir.
Beta Tohumculuk, KWS ve Sygenta gibi pazarın önde gelen
tohum üreticileri arasında rekabetin yoğun olarak sürdüğünü göstermektedir.
810
J. SONUÇ
Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre;
Dosya konusu iddialara yönelik olarak, 4054 sayılı Kanun’un 41. maddesi uyarınca
soruşturma açılmasına gerek olmadığına OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy