Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2011-3-81 (Önaraştırma)
Karar Sayısı : 11-36/745-232
Karar Tarihi : 9.6.2011
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
10
Başkan : Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI
Üyeler : Doç. Dr. Mustafa ATEŞ, İsmail Hakkı KARAKELLE, Doç. Dr.
Cevdet İlhan GÜNAY, Murat ÇETİNKAYA, Reşit GÜRPINAR
B. RAPORTÖRLER: Ümit GÖRGÜLÜ, Nilgün KOCADAĞ
C. ŞİKAYET
EDEN : - Oba Kuruyemiş Tic. ve San. A.Ş.
Hacı Baba Mezarlığı Karşısı Cikcilli Alanya / Antalya
20
D. HAKKINDA ÖNARAŞTIRMA YAPILANLAR:
- Peyman Kuruyemiş Gıda Aktariye Kimyevi Maddeler Tarım
Ürünleri San. ve Tic. A.Ş.
Yukarı Dudullu Mah. Keyap Çarşı G1 Blok No: 115
Ümraniye / İstanbul
E. DOSYA KONUSU : Peyman Kuruyemiş Gıda Aktariye Kimyevi Maddeler
Tarım Ürünleri San. ve Tic. A.Ş.’nin satış noktalarına mali destek vermek
suretiyle başvuru sahibinin anılan noktalardan kuruyemiş satışı yapmasını
engellediği iddiası. 30
F. İDDİALARIN ÖZETİ: Yapılan başvuruda özetle; Peyman Kuruyemiş Gıda Aktariye
Kimyevi Maddeler Tarım Ürünleri San. ve Tic. A.Ş. (Peyman) bölge satış
elemanlarının Alanya’da Peyman markalı kuruyemiş satışı yapan esnafa 500,00 TL
ile 1.000,00 TL arasında hibeler verdiği, işletmelerinde başvuru sahibine ait Sevilen
markalı kuruyemiş satışını durduran satış noktalarına ek olarak 1.000,00 TL destek
vermeyi vaat ettiği, birçok esnafın bu teklifi kabul ettiği, başvuru sahibinin bu durum
karşısında müşterilerinin azaldığı belirtilerek gereğinin yapılması talep edilmiştir.
G. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 28.3.2011 tarih ve 2353 sayı ile giren 40
başvuru üzerine hazırlanan 11.4.2011 tarih ve 2011-3-81/İİ-11-405.NK sayılı İlk
İnceleme Raporu, Rekabet Kurulu’nun 28.4.2011 tarih ve 11-26/504-M sayılı
toplantısında görüşülmüş ve 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun
çerçevesinde soruşturma açılmasına gerek olup olmadığının belirlenmesi amacıyla,
Kanun’un 40/1. maddesi uyarınca önaraştırma yapılmasına karar verilmiştir.
İlgili karar uyarınca yapılan inceleme sonucunda düzenlenen 31.5.2011 tarih ve 2011-
3-81/ÖA-11-178.ÜG sayılı Önaraştırma Raporu 2.6.2011 tarih ve REK.0.07.00.00-
110.02.02/180 sayılı Başkanlık önergesi ile 11-36 sayılı Kurul toplantısında
görüşülerek karara bağlanmıştır. 50
11-36/745-232
2
H. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili Raporda özetle;
a) Peyman Kuruyemiş Gıda Aktariye Kimyevi Maddeler Tarım Ürünleri San. ve Tic.
A.Ş.’nin satış noktalarına mali destek vermek suretiyle başvuru sahibinin anılan
noktalardan kuruyemiş satışı yapmasını engellediği iddiasına ilişkin olarak
soruşturma açılmasına gerek olmadığı;
b) Bununla birlikte, Peyman Kuruyemiş Gıda Aktariye Kimyevi Maddeler Tarım
Ürünleri San. ve Tic. A.Ş. ile dağıtıcıları arasında imzalanan Tek Elden Dağıtım 60
Sözleşmesi’nin doğrudan veya dolaylı olarak fiyat tespiti uygulamasına yol
açabilecek nitelikte ifadeler içeren 5.7. ve 5.11. maddelerinin yeniden satıcıların
kendi satış fiyatlarını ve bunu etkilemesi muhtemel benzeri unsurları kendi özgür
iradeleriyle belirlemelerine engel olmayacak şekilde düzenlenmesi;
- Rekabet etmeme yükümlülüğünün süresine ilişkin 3.1. ve 13. maddelerinin ise
sözleşmenin yürürlükte olduğu sürece uygulanacak rekabet etmeme yükümlülüğü
açısından en fazla beş yıl, sözleşmenin bitiminden itibaren uygulanacak rekabet
etmeme yükümlülüğü açısından ise en fazla bir yıl ile sınırlı olacak şekilde
düzenlenmesi, 70
durumunda anılan sözleşmenin 2002/2 sayılı Tebliğ ile uyumlu olacağı yönündeki
görüşün teşebbüse bildirilmesinin uygun olacağı sonuç ve kanaatine ulaşıldığı ifade
edilmiştir.
I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
I.1. Sektöre İlişkin Bilgiler
Kuruyemiş sektöründe faaliyet gösteren 500 teşebbüsün üyesi bulunduğu Tüm 80
Kuruyemiş Sanayici ve İş Adamlar Derneği (TÜKSİAD) tarafından Türkiye’de son
yıllarda yüksek bir büyüme trendi sergileyen kuruyemiş sektörünün 2010 yılı itibarıyla
3,5 milyar dolarlık bir büyüklük seviyesine ulaştığı belirtilmektedir. 2010 yılında sektör
bazında 600 milyon dolarlık ihracat, 180 milyon dolarlık ithalat gerçekleştirilmiştir.
İhracat dahil 2010 yılı tüketim miktarı ise 300 bin tondur. Türkiye’de kişi başına
kuruyemiş tüketim miktarı 3 kilogram civarındadır. Bu oran Avrupa’da beş,
Amerika’da altı kilogramı bulmaktadır. Sektörde ithalatın yoğun olduğu ürün
gruplarının başında kaju, badem ve ceviz yer almaktadır. Yer fıstığı, ay ve kabak
çekirdeklerinde ise üretimin azalıp çoğalmasına bağlı olarak dönemsel ithalat
gerçekleştirilmektedir. 90
Kuruyemiş sektörünün son yıllardaki büyüme trendinin altında sağlıklı yaşama
eğiliminin yattığını belirten firmaların yanı sıra, sigara yasağı uygulaması ve Türk
yemek kültüründe bulunan kuruyemiş yeme alışkanlığının da katkısı da mevcuttur.
Yılda ortalama %10-15 oranında büyüyen sektörün 2010 yılında %20’lik bir büyüme
kaydettiği tahmin edilmektedir.
Sektörün yeni dönem çalışmalarında yenilikçi ürünlerle tüketicinin beğenisinin
kazanılmaya çalışıldığı gözlemlenmektedir. Kuruyemiş üreticileri bu noktada daha
çok ambalaj çalışmalarına ağırlık vermişlerdir. Ambalajdaki havayı sıfır noktasına 100
11-36/745-232
3
indirerek ürünün taze kalmasını sağlayan uygulamaların yanı sıra, ay çekirdeğinin
yoğun olarak tüketildiği iç pazarda ambalajın yanında verilen çöp torbası uygulaması
bu yeniliklerden birkaçı olarak sayılabilir.
Sektörde ulusal düzeyde faaliyet gösteren ……. Tadım, Peyman, Lebsan, Papağan,
Meyna gibi firmalarla birlikte, yerel düzeyde faaliyet gösteren çok sayıda teşebbüsün
varlığı dikkat çekmektedir. Özellikle yerel üretim yapan firmaların bulundukları
bölgelerde güçlü oldukları görülmektedir. Bununla birlikte bazı yerel teşebbüsler
faaliyetlerini ulusal düzeye taşımaktadırlar.
110
Yıldan yıla gelişme gösteren sektörde ambalajlı kuruyemiş 400 milyon dolarlık
hacimle sektörün %16’sını oluştururken, sektörün geri kalan %84’lük kısmı ise 50’ye
yakın ulusal ve yerel firma tarafından paylaşılmaktadır.
I.2. Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme
I.2.1. Peyman ve Dağıtım Sistemi
Önaraştırma kapsamında Peyman yetkililerinden elde edilen bilgilere göre
………………… 1995 yılında kurulmuştur. Başlangıçta Eskişehir, Kütahya ve Bilecik 120
illerinde perakende kuruyemiş dükkanlarına açık-dökme kuruyemiş ve diğer satış
noktalarına da Peyman markalı paket kuruyemiş satışı yapan yerel bir kuruyemiş
firması olarak faaliyet göstermiştir. Zamanla Kuzey Ege –Trakya ve İzmir
bölgelerinde de yapılanmışlar ve ağırlıklı olarak direkt satış sistemi ile (distribütörlük
kurmadan) çalışmışlardır. 2007 yılının son çeyreğinde kurumsallaşma ve ulusal bir
firma olma kararı alınarak yeniden yapılanma başlatılmıştır. Bu doğrultuda Peyman’ın
o güne kadar dağıtım yapmadığı Doğu Karadeniz, Akdeniz ve Doğu Anadolu gibi
bölgelerde distribütörlük alt yapısı kurularak dağıtım yapılmaya başlanmıştır.
……………………………………………………. Peyman’ın son dönemde profesyonel
bir dağıtım sistemine geçiş yapmakta olduğu dosya mevcudundan anlaşılmaktadır. 130
Bu kapsamda teşebbüs Migros, Bizim Toplu Tüketim, Kiler, Tesco Kipa gibi ulusal
perakende zincirlerine ve yine kendi belirleyeceği stratejik önemi haiz müşterilerine
doğrudan veya yetkilendirdiği üçüncü kişiler aracılığıyla satış yapmayı tercih
etmektedir. Öte yandan bu müşteri grubu dışındaki müşterilerine ise “Tek Elden
Dağıtım Sözleşmesi” (Sözleşme) kapsamında satış yapma yoluna gitmiştir. Anılan
Sözleşme’nin 4. maddesi gereğince Peyman’ın dağıtıcıları ancak kendileri için
münhasır olarak belirlenmiş bölgede aktif satış yapabileceklerdir. Sözleşmede
dağıtıcıların pasif satışlarına ilişkin herhangi bir kısıtlayıcı hükme yer verilmemiştir.
Sözleşmenin 5.7. maddesine göre dağıtıcının, Peyman tarafından planlanmamış bir 140
promosyon uygulaması, ancak Peyman tarafından önceden verilen yazılı onaya
bağlıdır.
Distribütörlük sözleşmesinin 5.11. maddesinde “DAĞITICI sınırları içinde bulunan ve
stratejik öneme haiz bazı müşteriler, ŞİRKET ve DAĞITICI tarafından Özel Seçilmiş
Müşteri (ÖSM) statüsüne alınacaktır. Özel seçilmiş müşteriler; market,
süpermarket/hipermarket, marketler zinciri, kooperatif vb. satış potansiyeli yüksek
özel ilgi gerektiren satış noktalarıdır. Özel seçilmiş müşterilere hangi şartlarda satış
yapılacağına ve işbu müşterilerin ne şekilde satış yapacaklarına ŞİRKET ve
DAĞITICI birlikte karar verir.” hükmüne yer verilmiştir. Bu hükme göre Peyman ve 150
11-36/745-232
4
dağıtıcısı ÖSM grubuna yapılacak satışların şartlarını birlikte belirleyecekken,
ÖSM’lerin kendi müşterilerine yapacakları satışların şartlarını da belirleyeceklerdir.
Yine anılan Sözleşmenin 5.12. maddesi, “DAĞITICI sınırları içindeki ŞİRKET
(Peyman) tarafından belirlenecek ulusal zincir mağazalar (Tansaş, Metro, Migros,
Tesco, Gima, Real, Carrefour vb.) ile ŞİRKET tarafından belirlenecek olan stratejik
öneme haiz ÖSM’ler yerinde Tüketim Noktaları (otel, askeri birlik, Kamu ve Özel
Kuruluşlar) ŞİRKET tarafından tespit edilerek DAĞITICI’ya yazılı şekilde Münhasır
Müşteri Grubu olarak bildirilecektir. Münhasır Müşteri Grubuna yanlızca ŞİRKET
tarafından doğrudan ürün verileceği gibi ŞİRKET’in tespit edeceği 3. kişlerce de ürün 160
verilebilir” şeklindedir. Anılan hüküm gereğince dağıtıcı, Peyman tarafından
belirlenmiş olan münhasır müşteri grubuna doğrudan satış yapamayacaktır. Bu
müşteri grubuna satışları Peyman kendisi veya belirlediği üçüncü kişiler yapacaktır.
Sözleşmenin 13. maddesinde rekabet etmeme yükümlülüğü şu şekilde
düzenlenmiştir: “Dağıtıcı, gerek sözleşme süresince ve gerekse sözleşmenin sona
ermesinden itibaren 3 (üç) sene boyunca faaliyet bölgesinin bağlı olduğu il sınırları
içerisinde Şirket’ten satın alarak sattığı ürünlerle veya bu ürünlerle aynı cins ve
neviden başka ürünlerle ilgili doğrudan doğruya veya dolaylı olarak gerek kendi veya
gerekse üçüncü kişi ve kuruluşlar adına hiçbir pazarlama ve satış faaliyetinde 170
bulunamaz. Şirket’in iştigal ettiği konular dahilindeki işler ile iştigal eden herhangi bir
firmaya doğrudan veya dolaylı iştirak edemez, ortak olamaz herhangi bir sıfatla veya
sıfatı olmaksızın ücretli veya ücretsiz görev alamaz, herhangi bir şekilde hizmet
edemez ve danışmanlık yapamaz.”
Sözleşmenin 3. maddesine göre ise sözleşmenin süresi bir yıldır. Ancak taraflardan
herhangi biri sözleşmenin bitiminden üç ay öncesine kadar fesih ihbarında
bulunmamışsa sözleşme aynı şartlarla birer yıl uzamaktadır.
I.2.2. Hukuki Değerlendirme 180
4054 sayılı Kanun’un 4. maddesi, “Belirli bir mal veya hizmet piyasasında doğrudan
veya dolaylı olarak rekabeti engelleme, bozma ya da kısıtlama amacını taşıyan veya
bu etkiyi doğuran yahut doğurabilecek nitelikte olan teşebbüsler arası anlaşmalar,
uyumlu eylemler ve teşebbüs birliklerinin bu tür karar ve eylemleri hukuka aykırı ve
yasaktır.” hükmünü haizdir. Buna göre teşebbüslerin aralarında rekabeti kısıtlayıcı,
bozucu veya engelleyici anlaşmalar yapmaları yasaklanmıştır. Ancak, 4. maddedeki
yasağın mutlak bir şekilde uygulanması yerine, Kanun’un 5. maddesinde Rekabet
Kurulu’na, belirli koşulları taşıyan anlaşma türlerinin grup olarak 4. madde
yasağından muaf tutulmasını sağlayan ve söz konusu koşulları belirleyen tebliğler 190
çıkarma yetkisi verilmiştir. Zira teşebbüsler arasında, oluşturduğu zararlı etkilere
nazaran yararlı etkileri daha fazla olan anlaşmaların yapılması durumunda, yararlı
etkilerin ekonomiye kazandırılmasını teminen bu durumun göz önünde
bulundurulması gerekmektedir.
Diğer taraftan teşebbüslerin üretim ve dağıtım sürecini en iyi şekilde kurmalarını ve
bunun sonucu olarak genellikle pazarda markalar arası rekabetin artmasını sağlayan
dikey anlaşmalar, belirli koşulları sağlamaları halinde Kanun’un 4. maddesindeki
yasaklamalardan muaf tutulması gereken anlaşma gruplarının başında gelmektedir. 200
11-36/745-232
5
Bu kapsamda Rekabet Kurulu tarafından dikey anlaşmaların Kanun’un 4. maddesi
hükümlerinin uygulanmasından grup olarak muaf tutulmasının koşullarını belirleyen
2002/2 sayılı Dikey Anlaşmalara İlişkin Grup Muafiyeti Tebliğ’i yayımlanmıştır.
2002/2 sayılı Tebliğ’in 2. maddesine göre, üretim veya dağıtım zincirinin farklı
seviyelerinde faaliyet gösteren iki ya da daha fazla teşebbüs arasında belirli mal veya
hizmetlerin alımı, satımı veya yeniden satımı amacıyla yapılan anlaşmalar –dikey
anlaşmalar- Tebliğ’de belirtilen koşulları taşıması kaydıyla, Kanun’un 4.
maddesindeki yasaklamadan Kanun’un 5. maddesinin üçüncü fıkrasına dayanılarak
muaf tutulmuştur. Tebliğ ile sağlanan muafiyetin sağlayıcının dikey anlaşma konusu 210
mal veya hizmetleri sağladığı ilgili pazardaki pazar payının %40’ı aşmaması
durumunda uygulanacağı yine aynı maddede düzenlenmiştir. Tebliğ’in 4.
maddesinde anlaşmaları grup muafiyeti kapsamı dışına çıkaran sınırlamalar
sıralanmış bulunup, bunlardan ilki sağlayıcı tarafından alıcının kendi satış fiyatının
belirlenmesidir.
Bununla birlikte 2002/2 sayılı Tebliğin 4. maddesi gereğince “…taraflardan herhangi
birinin baskısı veya teşvik etmesi sonucu sabit veya asgari satış fiyatına
dönüşmemesi koşuluyla, sağlayıcının azami satış fiyatını belirlemesi veya satış
fiyatını tavsiye etmesi mümkündür”. Peyman ile dağıtıcıları arasında imzalanmış 220
bulunan Tek Elden Dağıtım Sözleşmesi’nin 5. maddesinin yedinci fıkrası ile
dağıtıcıların tamamen kendi iradeleriyle promosyon yapmalarının kısıtlandığı
görülmektedir. Buna göre bir dağıtıcının Peyman tarafından organize edilenler
dışında promosyon yapabilmesi ancak Peyman’ın onayı ile mümkündür. Yine
sözleşmenin 5. maddesinin 11. fıkrasınca dağıtıcının müşterilerinin ÖSM’lerin satış
koşulları da Peyman ve dağıtıcı tarafından belirlenecektir. Hükme göre dağıtıcının
müşterisi konumundaki ÖSM’lerin kendi müşterilerine yapacakları satışlara yönelik
satış koşullarının ÖSM’lerden bağımsız olarak Peyman ve dağıtıcı tarafından
belirlenebileceği anlaşılmaktadır. Her ne kadar yeniden satış fiyatı ile indirim ve vade
gibi fiyatı etkileyebilecek unsurların Peyman tarafından belirleneceğine ilişkin 230
doğrudan bir ifade bulunmasa da her iki hükmün de ÖSM’lerin kendi satış fiyatlarının
sağlayıcı tarafından belirlenmesine yol açabilecek nitelikte olduğu kanaati
oluşmuştur. Nihayetinde anılan hükümler Tek Elden Dağıtım Sözleşmesi’ni 2002/2
sayılı Tebliğ ile sağlanan grup muafiyeti kapsamının dışına çıkarmaktadır.
Ayrıca 2002/2 sayılı Tebliğ’in 5. maddesine göre dikey anlaşmalarda yer alan belirsiz
veya beş yılı aşan süreli rekabet etmeme yükümlülükleri, sözleşmeyi grup muafiyeti
kapsamı dışına çıkarmaktadır. Dikey Anlaşmalara İlişkin Kılavuza göre alıcıya
anlaşma geçerli olduğu sürece rekabet etmeme yükümlülüğü getiren ve taraflardan
herhangi biri belli bir süre önceden itiraz etmedikçe her yıl yenilenmiş kabul edilen bir 240
dağıtım anlaşmasının belirsiz süreli olduğu kabul edilmektedir. Sözleşmenin
devamının tarafların açık onayına bağlı olması halinde ise sözleşme belirli süreli
sayılmaktadır. Bu bağlamda anılan Sözleşme’de yer alan rekabet etmeme
yükümlülüğünün belirsiz süreli olduğu anlaşıldığından 2002/2 sayılı Tebliğ ile
sağlanan grup muafiyetinden faydalanamayacaktır.
2002/2 sayılı Tebliğ’in 5. maddesinin b fıkrasına göre, anlaşmanın sona ermesinden
sonraki döneme ilişkin alıcıya getirilen mal ya da hizmet üretmesini, satın almasını,
satmasını ya da yeniden satmasını yasaklayan herhangi bir yükümlülük sözleşmenin
grup muafiyetinden yararlanmasına engel olmaktadır. Ancak hükmün devamında, 250
11-36/745-232
6
yasaklamanın anlaşma konusu mal ya da hizmetlerle rekabet halindeki mal ve
hizmetlere ilişkin olması, anlaşma süresince alıcının faaliyette bulunduğu tesis ya da
arazi ile sınırlı olması ve sağlayıcı tarafından devredilen know-how’ı korumak için
zorunlu olması koşullarıyla, alıcıya, anlaşmanın sona ermesinden itibaren bir yılı
aşmamak kaydıyla rekabet etmeme yükümlülüğü getirilebileceği düzenlenmiştir.
Sözleşmede yer alan ve Sözleşme’nin bitiminden sonraki üç yılı kapsayan rekabet
etmeme yükümlülüğünün alıcı tarafından sözleşme süresince satış yapılan bölgeyle
ve sözleşme konusu ürünlerin benzerleriyle sınırlı olduğu görülmektedir. Ancak
sözleşmenin bitiminden itibaren 3 yıl boyunca geçerli olacak şekilde düzenlenmiş
olması Sözleşmeyi Tebliğ ile sağlanmış bulunan grup muafiyeti kapsamından 260
çıkarmaktadır.
Yukarıda yapılan tüm değerlendirmeler çerçevesinde, Peyman’ın paketlenmiş
kuruyemiş pazarında yaklaşık ………. civarında bir pazar payı bulunması ve pazarın
genel yapısı dikkate alındığında Peyman’ın münhasırlık uygulamalarının hâlihazırda
piyasada önemli derecede rekabeti kısıtlayıcı etki yaratmayacağı kanaati oluşmuştur.
Bu nedenle, şikâyette yer alan münhasırlık uygulaması çabalarına yönelik olarak
soruşturma açılmasına gerek olmadığı sonucuna ulaşılmıştır.
270
J. SONUÇ
Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre;
1- Dosya konusu iddialara ilişkin olarak soruşturma açılmasına gerek olmadığına,
2- Bununla birlikte, Peyman Kuruyemiş Gıda Aktariye Kimyevi Maddeler Tarım
Ürünleri San. ve Tic. A.Ş. ile dağıtıcıları arasında imzalanan Tek Elden Dağıtım
Sözleşmesi’nin
280
a)Doğrudan veya dolaylı olarak fiyat tespiti uygulamasına yol açabilecek nitelikte
ifadeler içeren 5.7. ve 5.11. maddelerinin yeniden satıcıların kendi satış fiyatlarını ve
bunu etkilemesi muhtemel benzeri unsurları kendi özgür iradeleriyle belirlemelerine
engel olmayacak şekilde düzenlenmesi,
b)Rekabet etmeme yükümlülüğünün süresine ilişkin 3.1. ve 13. maddelerinin ise
sözleşmenin yürürlükte olduğu sürece uygulanacak rekabet etmeme yükümlülüğü
açısından en fazla beş yıl, sözleşmenin bitiminden itibaren uygulanacak rekabet
etmeme yükümlülüğü açısından ise en fazla bir yıl ile sınırlı olacak şekilde
düzenlenmesi halinde anılan sözleşmenin 2002/2 sayılı Dikey Anlaşmalara İlişkin 290
Grup Muafiyeti Tebliği kapsamında muafiyetten yararlanacağına
OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy