Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2011-1-42 (Önaraştırma)
Karar Sayısı : 11-37/773-241
Karar Tarihi : 16.06.2011
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI
Üyeler : Doç. Dr. Mustafa ATEŞ, İsmail Hakkı KARAKELLE
Doç. Dr. Cevdet İlhan GÜNAY, Murat ÇETİNKAYA,
Reşit GÜRPINAR 10
B. RAPORTÖRLER : Mert KARAMUSTAFAOĞLU, Selen Yersu ŞAHİN, Başak ARSLAN
C. ŞİKAYET EDEN : Antalya Ticaret ve Sanayi Odası
Göksu Mah. Gazi Bulvarı No:531 07310 Antalya
D. HAKKINDA ÖNARAŞTIRMA
YAPILANLAR : - ELKO Elektrik Tic. San. A.Ş.
Macun Mah. Anadolu Blv. MEKA İş Merkezi No:5/7-8
06370 Yenimahalle/Ankara
- OSEL Elektrik Sanayi A.Ş.
Sırasöğütler Mah. Güney Yanyol No:78
41420 Çayırova-Gebze/Kocaeli 20
E. DOSYA KONUSU: Akdeniz EDAŞ'ın bölgesinde faaliyet gösteren ELKO
Elektrik Tic. San. A.Ş. ve OSEL Elektrik Sanayi A.Ş.'nin uygulamaları nedeniyle
özel trafo kullanıcılarının ve elektrik taahhüt işi yapan teşebbüslerin mağdur
olduğu iddiası.
F. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 08.03.2011 tarih ve 1808 sayı ile giren
başvuru üzerine hazırlanan 26.04.2011 tarih ve 2011-1-42/İİ-11-408.SYŞ sayılı İlk
İnceleme Raporu, 04.05.2011 tarihli Kurul toplantısında görüşülmüş ve 4054 sayılı
Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un ihlaline ilişkin bir soruşturma açılmasına
gerek olup olmadığının belirlenmesi amacıyla önaraştırma yapılmasına karar
verilmiştir. Bunun üzerine düzenlenen 09.06.2011 tarih ve 2011-1-42/ÖA-11-340.MK 30
sayılı Önaraştırma Raporu 10.06.2011 tarih ve REK.0.05.00.00-110/149 sayılı
Başkanlık önergesi ile 11-37 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır.
G. İDDİALARIN ÖZETİ: Şikâyetçi Antalya Ticaret ve Sanayi Odası (ATSO)’nın
başvurusunda;
- Özelleştirme sürecindeki Akdeniz EDAŞ’ın, altyapı iyileştirme ve yenileme
yatırımları yapmakta olduğu; bu çerçevede, sistemden enerji almakta olan özel
trafolu abonelere, sisteme entegre olabilmeleri için adrese teslim ve ürün kullanma
zorunluluğu getirildiği,
- Akdeniz EDAŞ’ın, özel trafolu müşterilerine gönderdiği yazıda; bağlantı noktasında
yapılan değişikliğin bildirildiği ve müşteri tarafından satın alınacak ekipmanlardan 40
gaz izoleli modüler hücrelerinin, altyapı ihalesini alan müteahhit firmanın önerdiği
ve Akdeniz EDAŞ’ın uygun bulduğu marka olması koşuluyla yapılmasının talep
edildiği ve bu işler için 30-60 günlük bir süre öngörüldüğü,
- Bu süreçte, önerdiklerinden farklı bir markanın kullanılamayacağını bilen müteahhit
firmaların, az sayıda üreticinin olduğu sektörde, üreticilerden, üçüncü kişilerden
gelecek talepleri karşılamama konusunda garanti istedikleri ve markaları bu şartla
Akdeniz EDAŞ’ın onayına sundukları,
11-37/773-241
2
- Özel trafolu abonelerin, söz konusu ürünleri tedarik etmek istemeleri halinde, bu
ürünleri 3-4 ay sonra teslim alabileceklerinin veya piyasa rayiç fiyatından %35-40
oranında daha yüksek fiyatlardan satın alabileceklerinin ve bu durumun Antalya 50
Bölgesi’ne mahsus olduğunun öğrenildiği,
- Ürünün, diğer bölgelerdeki bayilerden tedarikinin ise, Antalya Bölgesi’ne diğer
bayilerce satış yapılmasının üretici şirketler tarafından engellenmesi nedeniyle
mümkün olamadığı
belirtilmiş, başvuru konusu hususta gereğinin yapılması ve özel trafo kullanıcıları ile
elektrik taahhüt işi yapan teşebbüslerin mağduriyetlerinin giderilmesi istenmiştir.
H. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili raporda, başvuru konusu iddialar ile ilgili olarak,
4054 sayılı Kanun uyarınca soruşturma açılmasına gerek bulunmadığı görüşü ifade
edilmiştir.
I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME 60
I.1. Taraflar
ATSO; Antalya’da faaliyet gösteren ve ATSO üyesi olan özel trafolu müşteriler ve
elektrik taahhüt firmalarının şikayetleri üzerine Kurumumuza başvuruda bulunmuştur.
Özel trafolu müşteriler, oteller ve alışveriş merkezleri gibi, büyük miktarda elektrik
tüketimine sahip olan ve elektrik kullanımında süreklilik sağlamak amacıyla kendi
trafolarına sahip olan elektrik kullanıcılarıdır. Elektrik taahhüt firmaları ise, elektrik
tesisat projeleri, enerji nakil hatları, trafolar, modüler hücreler, kontrol sisemleri gibi
projeleri yürüten ve bu kapsamda, bir projede ihtiyaç duyulan malzemeleri çeşitli
firmalardan tedarik ederek anahtar teslim projeler gerçekleştiren teşebbüslerdir.
Raportörlerce önaraştırma kapsamında, söz konusu teşebbüslerden (……….TİCARİ 70
SIR……….) yetkilileri ile görüşmeler yapılmıştır.
Akdeniz EDAŞ; şikayet konusu altyapı iyileştime ve yenileme ihalelerini gerçekleştiren
Akdeniz EDAŞ, 2005 yılında TEDAŞ’a bağlı bir ortaklık olarak kurulmuştur. Antalya,
Burdur ve Isparta illerini kapsayan bölgedeki elektrik dağıtım ve perakende satış
hizmetlerini yerine getiren Akdeniz EDAŞ’ın özelleştirilme ihalesi yapılmış olup, şirket
hisselerinin muhtemel alıcılara devri süreci henüz tamamlanmamıştır.
ELKO; şirket esas itibarıyla, 36 kV’ye kadar olan hava ve gaz yalıtımlı anahtarlama ve
kontrol düzenleri, orta gerilim kesici ve yük ayırıcıları ile kompakt tip OG/AG dağıtım ve
transformatör merkezlerinin tasarımı, üretimi ve satışı faaliyetiyle iştigal etmektedir.
ELKO, Akdeniz EDAŞ’ın şikayet konusu ihalelerinde müteahhit firma olarak teklif 80
vermiş; Kalkan, Konyaaltı, Muratpaşa, Manavgat, Gazipaşa ve Göynük bölgelerindeki
ihaleleri kazanmıştır.
OSEL; EKOS Grubu bünyesinde 1995 yılında faaliyete başlayan OSEL’in ana faaliyet
alanı bünyesinde alçak ve orta gerilim için genel amaçlı SF6 gazlı ve vakum kesicili
modüler hücreler, modüler RMU'lar ve SF6 gazlı kompakt RMU'ların üretimi ve
satışıdır.
I.2. İlgili Pazar
I.2.1. İlgili Ürün Pazarı
Dosyadaki bilgilere göre; şikayete konu ürün, gaz izoleli modüler hücre adı verilen
malzemedir. Gaz izoleli modüler hücre, 36 kV’ye kadar olan orta gerilim dağıtım 90
sistemleri için tasarlanan bir ring ana ünitesidir (RMU). Transformatör binalarında,
beton ya da saç köşklerde kullanılmak üzere tasarlanan ve bina tipi trafo yüksek
gerilim tesislerinde kullanılması zorunlu olan modüler hücreler, enerji gereksinimini ve
enerji sürekliliğini (devamlılığı) sağlayan sistemlerdir. Gaz izoleli modüler hücrede yer
11-37/773-241
3
alan anahtarlama cihazları, SF6 gazı ile doldurulmuş paslanmaz sacdan imal edilmiş
bir tank içerisindedir. Hücrede yer alan enerjili bölgeler havadan izole edildiği için, toz,
nem gibi dış faktörlerden etkilenmemektedir. Hücrelerde, (akım değerleri, anahtarlama
olanakları, vb. özelliklerde) müşteri isteklerine cevap verebilecek türden değişiklikler
yapılabilmektedir. Bununla birlikte, müşteri istekleri doğrultusunda farklılaştırılan gaz
izoleli modüler hücrelerin tümü bu dosya kapsamında tek bir pazarda ele alınmıştır. 100
Gaz izoleli modüler hücrelerde, farklı markaların ürünleri birbirleri yerine
kullanılamamaktadır. Anılan hususun TEDAŞ tarafından talep edilen bir unsur olduğu,
gerek önaraştırma kapsamında teşebbüs yetkilileri ile yapılan görüşmelerden, gerekse
de Akdeniz Elektrik Dağıtım A.Ş. tarafından özel trafolu müşterilere gönderilen yazıdan
anlaşılmaktadır. Dolayısıyla, bir markanın gaz izoleli modüler hücresinin kullanıldığı
köşke ek bir hücre konulmak istendiğinde, yine aynı markanın gaz izoleli modüler
hücresinin kullanılması zorunluluk olarak ortaya çıkmaktadır. Bu çerçevede, her bir
markanın ayrı bir ilgili ürün pazarı teşkil edip etmediği sorusu akla gelebilir. Ancak,
pazar yapısı incelendiğinde, özel trafolu müşterilerin, mevcut köşke aynı markayı
taşıyan ek bir hücre koymak yerine, farklı bir markanın köşkünü temin ederek, yine o 110
markanın gaz izoleli modüler hücresini kullanabileceği görülmektedir. Yani müşteriler,
mevcut köşkle aynı markayı taşıyan hücreyi kullanmak istemediklerinde, istedikleri
hücre ile aynı markayı taşıyan bir köşk satın alıp, o markaya ait hücreyi
kullanabilmektedirler. Dolayısıyla, farklı pazar tanımları yapılabilecek ve bu kapsamda
örneğin hava izoleli hücrelerle gaz izoleli hücreler aynı pazarda tanımlanabilecek
olmakla birlikte, işbu dosya kapsamında şikayetlerin sadece gaz izoleli hücrelere ilişkin
olması ve ayrı pazar tanımı yapılmasının ihlal iddialarına ilişkin yapılacak
değerlendirmelerin sonucuna etkili olmaması nedeniyle, ilgili ürün pazarı, “gaz izoleli
modüler hücreler” pazarı olarak belirlenmiştir.
I.2.2. İlgili Coğrafi Pazar 120
Gaz izoleli modüler hücrelerin Türkiye çapında pazarlama ve satışı yapılabildiğinden,
ilgili coğrafi pazar işbu dosya kapsamında “Türkiye” olarak tanımlanmıştır.
I.3. Değerlendirme
Şikayet dilekçesinde özetle, Akdeniz EDAŞ’ın düzenlediği altyapı ihalesini alan
müteahhit firmaların, üretici şirketleri, üçüncü kişilere satış yapmamaları koşuluyla
Akdeniz EDAŞ’a önerdikleri; gaz izoleli modüler hücrelerini üreten şirketlerin, diğer
bölgelerde bulunan bayilerinin, Antalya Bölgesi’ne satış yapmalarını engellediği ve
ELKO ile OSEL’in gaz izoleli modüler hücrelerinde fahiş fiyat uyguladığı iddiaları
bulunmaktadır. Aşağıda söz konusu iddialar sırasıyla değerlendirilmiştir.
I.3.1. 4054 sayılı Kanunun 4. maddesi çerçevesindeki iddiaların değerlendirilmesi 130
I.3.1.1. Müteahhitlerin, üretici şirketlere üçüncü kişilere satış yasağı getirdiği
iddiası
ELKO, gaz izoleli modüler hücre üreticisi olmasının yanı sıra, Akdeniz EDAŞ’ın
yenileme yatırımları ihalelerine giren ve altı bölge için açılan ihaleleri kazanmış
bulunan bir müteahhitlik firmasıdır. ELKO, Sezal İnşaat San. ve Tic. Ltd. Şti.’nin
(Sezal) ihaleyi aldığı Boğazkent Belediyesi Oteller Grubu Hattı projesinde Sezal’a gaz
izoleli modüler hücre satışı yapmıştır. OSEL ise, Akdeniz EDAŞ’ın bölgesinde herhangi
bir ihale almamış olup, gaz izoleli modüler hücrelerin müteahhit firmalara ve diğer
alıcılara satışını yapmaktadır. Önaraştırma çerçevesinde raportörlerce, şikayet edilen
teşebbüslerden ELKO ve OSEL’de yapılan yerinde incelemelerde, müteahhitler ve 140
üretici şirketler arasında bir münhasır tedarik anlaşması yapıldığı; bu çerçevede
müteahhitlerin, üretici şirketlere üçüncü kişilere satış yasağı getirdiği iddiasını
doğrulayan herhangi bir bilgi ve belgeye rastlanmamıştır.
11-37/773-241
4
I.3.1.2. Üretici şirketin, bayilerine pasif satış yasağı getirdiği iddiası
ELKO’nun, Ankara’da bulunan merkezi haricinde, biri Anadolu yakasında, diğeri ise
Avrupa yakasında olmak üzere İstanbul’da iki bayisi bulunmaktadır. OSEL’in ise,
Gebze’de bulunan merkezi dışında, Antalya ve İzmir’de bayileri bulunmaktadır. Söz
konusu bayilerin yetkileri, yapılan bayilik sözleşmelerinde, bulundukları coğrafi bölge
ile sınırlandırılmış olup, şirketin onayı olmaksızın, yetkilendirildikleri bölge dışına satış
yapamayacakları hükme bağlanmıştır. Bununla birlikte, müşterilerin, hangi ilde 150
bulunursa bulunsun, şirket merkezinden ürün tedarik etmesinin önünde herhangi bir
engel bulunmamaktadır. Dolayısıyla müşteriler, söz konusu ürünleri anılan
teşebbüslerin merkezlerinden alabileceği gibi, bayilerinden de temin edebilmektedirler.
Ayrıca önaraştırma kapsamında raportörlerce yapılan görüşmeler neticesinde,
ellerinde fazla stok bulunan bazı müteahhit firmaların sınırlı sayıdaki bazı talepleri
karşılayabildiği öğrenilmiştir.
Şikayet dilekçesinde yer alan, ürün taleplerinin 3-4 ay sonra karşılanabileceği
söylenerek satış yapmaktan kaçınıldığı iddiasına ilişkin olarak, raportörlerce görüşülen
ELKO Pazarlama ve Satış Müdür Yardımcısı tarafından özetle, Antalya’da
kendilerinden hücre alan fakat elinde hücre kalan firmaların talep halinde hemen hücre 160
tedarik edilebildiklerini, ELKO’nun en standart-minimum üretim süresinin 3-4 hafta
olduğu, bundan daha kısa bir süre verebileceklerinin söz konusu olamayacağı
belirtilerek, bu sürelerin standart süreler olduğu, dönemsel olarak 1 ila 5 hafta arasında
değiştiği ifade edilmiştir.
Pasif satış yasağı iddiasına ilişkin olarak, raportörlerce ELKO ve OSEL’de şirket
yetkilileriyle yapılan görüşmelerde, şirket merkezine gelen ürün taleplerinin, stokta ürün
bulunması durumunda karşılandığı; stok bulunmaması halinde, teslimat yeri ve ürün
özelliklerine göre fiyat ve teslimat süresi belirlenerek müşteri isteklerine yanıt verildiği
ifade edilmiştir. Satış işleminin, piyasa koşulları veya nakliye maliyetleri nedeniyle karlı
olmaması durumunda, ürün taleplerinin reddedilebileceği de belirtilmiştir. ELKO ve 170
OSEL yetkilileriyle yapılan görüşmeler çerçevesinde getirilen açıklamaların ticaretin
olağan akışına uygun olduğu, her iki teşebbüsün de kendilerine gelen talepleri üretim
süresi, nakliye ve üretim maliyetleri gibi unsurları değerlendirerek karşılamaya çalıştığı,
dolayısıyla, bu anlamda pasif satışların kısıtlanması gibi bir uygulamanın bulunmadığı
anlaşılmaktadır.
I.3.2. 4054 sayılı Kanunun 6. maddesi çerçevesindeki iddiaların değerlendirilmesi
Bilindiği üzere 4054 sayılı Kanun’un 6. maddesinin ihlal edildiği iddiasını içeren
başvurularda ihlal tespiti yapılabilmesi için şikayet konusu davranışı gerçekleştiren
teşebbüsün hakim durumda olması ve şikayete konu davranışının kötüye kullanma
niteliği taşıması bir arada aranmaktadır. Hakim durumun kötüye kullanılmasına ilişkin 180
olarak yapılan değerlendirmelerde, incelemeye konu teşebbüsün hakim durumda olup
olmadığı analiz edilerek incelemeye başlanabileceği gibi, başlangıç olarak şikayete
konu eylemin bir kötüye kullanma hali içerip içermediği de irdelenebilmektedir. İşbu
dosya özelinde, hakim durumun kötüye kullanılması analizine, bayilerin fahiş fiyat
uyguladığı iddiasına yönelik değerlendirme ile başlanması uygun görülmüştür.
Aşırı fiyat, “pazar gücü uygulanması sonucunda sürekli olarak rekabetçi düzeyin
önemli ölçüde üzerinde belirlenen fiyat” olarak tanımlanmakta ve rekabet hukukunun
en tartışmalı alanlarından birini oluşturmaktadır. Aşırı fiyatlama ile ilgili olarak, gerek
literatür, gerekse ülke uygulamaları ve Rekabet Kurulu’nun bugüne kadar izlediği
yaklaşım, aşırı fiyata ancak sınırlı bazı koşullar altında rekabet hukuku çerçevesinde 190
müdahale edilmesi gerektiğini işaret etmektedir. Bu yaklaşımın altında yatan gerekçe,
müdahale sonucunda teşebbüslerin karlarının sınırlanacak olması nedeniyle pazara
yeni girişlerin ve pazarda yatırımların engellenmesi gibi pazarın işleyişine ilişkin
11-37/773-241
5
sakıncalar ve rekabet otoritelerinin aşırı fiyatlamanın tespiti ve aşırı fiyatlamaya
müdahale yöntemindeki hata riskidir.
Pazara giriş engellerinin bulunmadığı durumda aşırı fiyat, pazara yeni rakiplerin
girmesine ve böylece fiyatların düşmesine neden olacak; dolayısıyla, aşırı fiyat
süreklilik kazanmayacaktır. Bu çerçevede, aşırı fiyata ilişkin değerlendirmede, ilgili
ürün pazarına girişin önünde herhangi bir engel bulunup bulunmadığının incelenmesi
gerekmektedir. 200
“Gaz izoleli modüler hücreler” olarak tanımlanan ilgili ürün pazarı incelendiğinde,
pazarda söz konusu ürünün üretim ve satışını yapmakta olan çok sayıda teşebbüs
bulunduğu görülmektedir. Dosyadaki bilgilere göre, pazarda ELKO ve OSEL dışında,
Siemens Sanayi ve Ticaret A.Ş., Schneider Elektrik Sanayi ve Ticaret A.Ş., ABB
Elektrik Sanayi A.Ş., Elimsan Şalt Cihazları ve Elektromekanik San. ve Tic. A.Ş.,
Ulusoy Elektrik İmalat Taahhüt Ticaret A.Ş., Ormazabal Elektromekanik San.İç ve Dış
Tic. A.Ş., Aktif Elektroteknik A.Ş. gibi çok sayıda üretici firma mevcuttur. İlgili ürün
pazarına yeni girişlerin önünde ilk yatırım maliyeti haricinde herhangi bir engel
bulunmamaktadır. Yerli üreticilerin karşısında yoğun bir ithalat baskısı söz konusudur.
Şikayete konu olan altyapı yenileme ihalelerinin gaz izoleli modüler hücre üreticisi olan 210
veya olmayan farklı müteahhit firmalar tarafından kazanılması ve farklı markada köşk
satın alınarak farklı markada hücrelerin kullanılabilmesi olanağı, bir teşebbüsün karlı
biçimde aşırı fiyat uygulamasını olanaksız kılmaktadır. Çünkü böyle bir durumda
müteahhit firmalar ve tüketiciler, başka tedarikçilere rahatlıkla geçiş yapabilecektir.
Pazar gücünün değişken, ithal ürünlerin baskısının ve potansiyel yeni girişlerin sürekli
olduğu böyle bir pazarda aşırı fiyat iddiasının geçerli olabilmesi mümkün
görülmemektedir.
Ayrıca, aşırı fiyat değerlendirmesinin sağlıklı bir şekilde yapılabilmesi için ürünlerin
belirli bir standartta olması ve fiyat yapılarının benzer olması gerekmektedir. Gaz izoleli
modüler hücreler bakımından ise böyle bir durum söz konusu değildir. Müşteri talepleri, 220
ek standartlar, üretimde kullanılan malzemeler, satış hacmi ve nakliye masrafları gibi
faktörlerin değişkenlik göstermesi nedeniyle, aynı markayı taşıyan gaz izoleli modüler
hücrelerin özelliklerinde ve fiyatlarında aynı dönem içinde dahi farklılıklar
görülmektedir. Ayrıca elektrik dağıtım şirketleri tarafından yıl içinde çeşitli zamanlarda
yapılan ihalelerle farklı tipte (hava veya gaz izoleli) hücre alındığı, ihalelere sadece
hücreler için değil, bir liste halinde birçok ürün (hücre, kablo, bağlantı ekipmanları, vb.)
için çıkıldığı düşünüldüğünde, ihalelerde çok farklı şartların ve fiyatların oluştuğu
anlaşılmaktadır. Benzer şekilde, bir dağıtım bölgesi için yapılacak altyapı
yatırımlarında kimi zaman hava izoleli kimi zaman da gaz izoleli hücreler
kullanılabilmektedir. Dolayısıyla aynı zaman dilimi için yapılacak altyapı yatırımlarında 230
dağıtım şirketlerinin tercihlerine ve ihale sürecine bağlı olarak çeşitli üreticilerin, çeşitli
tipte (hava veya gaz izoleli) hücreleri kullanılabilmektedir. Bu nedenle, aşırı fiyat
uygulanması durumunda, teknik standartlara uygun bulunmak kaydıyla, alıcıların
başka marka veya tipteki ürünleri tercih etmesinin mümkün olduğu ve anılan durumun
da bir teşebbüsün aşırı fiyat uygulamasını zorlaştırdığı düşünülmektedir.
Sonuç olarak, ELKO, OSEL ve diğer üretici firmalar hakim durumda olsalar dahi,
herhangi bir pazara giriş engelinin bulunmadığı gaz izoleli modüler hücreler pazarında
mevcut pazar şartları çerçevesinde aşırı fiyatlama yapma olanağının bulunmadığı,
dolayısıyla da, önaraştırma kapsamında yapılan incelemeler çerçevesinde, aşırı fiyat
uyguladığına dair herhangi bir bilgi ya da bulguya rastlanmayan söz konusu 240
teşebbüsler hakkında soruşturma açılmasına gerek olmadığı kanaatine varılmıştır.
11-37/773-241
6
J. SONUÇ
Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre, dosya konusu iddialara
yönelik olarak 4054 sayılı Kanun’un 41. maddesi uyarınca soruşturma açılmasına gerek
olmadığına OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy