Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2011-3-322 (Devralma)
Karar Sayısı : 12-04/151-42
Karar Tarihi : 02.02.2012
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI 10
Üyeler : Doç. Dr. Mustafa ATEŞ, İsmail Hakkı KARAKELLE,
Doç. Dr. Cevdet İlhan GÜNAY, Dr. Murat ÇETİNKAYA,
Reşit GÜRPINAR, Prof. Dr. Metin TOPRAK
B. RAPORTÖRLER: İsmail Atalay YOLCU, Mazlum YALÇINKAYA
C. BİLDİRİMDE
BULUNAN :- Yıldız Holding A.Ş.
Temsilcileri: Av. Efser Zeynep ERGÜN, Av. Ahmet Ziyaeddin
ÖZTÜRK 20
Büyükdere Cad. No:127 Astoria A Kule Kat: 6-26-27
Esentepe/İstanbul
D. DOSYA KONUSU: Yıldız Holding A.Ş. ile Asia Debt Management Hong Kong
Limited tarafından yönetilen fonlar tarafından Dardanel Önentaş Gıda Sanayi
A.Ş.'nin hisselerinin bir bölümünün ve kontrolünün devralınması işlemine izin
verilmesi talebi.
E. DOSYA EVRELERİ: Rekabet Kurumu kayıtlarına 09.12.2011 tarih ve 8389 sayı ile
giren ve en son 18.01.2012 tarih ve 504 sayı ile eksiklikleri tamamlanan bildirim üzerine, 30
4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un 7. maddesi ile 2010/4 sayılı
“Rekabet Kurulundan İzin Alınması Gereken Birleşme ve Devralmalar Hakkında Tebliğ”in
ilgili hükümleri uyarınca yapılan inceleme sonucu düzenlenen 19.01.2012 tarih ve 2011-3-
322/Öİ-12-139.İ.A.Y. sayılı Birleşme/Devralma Ön İnceleme Raporu ve 30.01.2012 tarih
ve 2011-3-322/BN-12-139.İAY sayılı Bilgi Notu görüşülerek karara bağlanmıştır.
F. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili raporda özetle; bildirim konusu işlemin 4054 sayılı
Kanun’un 7. maddesi ve bu maddeye dayanılarak çıkarılan 2010/4 sayılı Tebliğ
kapsamında izne tabi olduğuna; işlem sonucunda aynı Kanun maddesi çerçevesinde yeni
bir hakim durum yaratılması ya da mevcut bir hakim durumun güçlendirilmesi ve bu yolla 40
rekabetin önemli ölçüde kısıtlanmasının söz konusu olmadığı, bu nedenle işleme izin
verilmesi gerektiği sonuç ve kanaatine ulaşıldığı ifade edilmektedir.
G. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
G.1.Taraflar
G.1.1. Devredilen: Dardanel Önentaş Gıda Sanayi A.Ş. (Dardanel)
1984 yılında kurulan Dardanel, 1985 yılında deniz ürünleri üretimine, 1986 yılında 50
dondurulmuş meyve ve sebze üretimi ve ihracatı ile ton balığı konservesi üretimine
başlamıştır. Dardanel faaliyet gösterdiği sektörde; deniz salyangozu, konserve ton balığı
12-04/151-42
2
gibi ürünlerin üretimi ve ihracatı ile hazır gıda ve unlu mamüller, mavi yüzgeçli ton balığı
üretimi gibi alanlarda yaptığı yatırımlarla Türkiye’de ilk olma özelliğini taşımaktadır. 50.000
m²’si kapalı olmak üzere toplam 100.000 m² alan üzerine kurulu olup; her tür meyve sebze
ve su ürünlerinin işlenerek konserve haline getirilmesine yönelik tesisleri bulunmaktadır.
Geçmiş yıllarda balık konservesinin yanı sıra diğer konserve ürün çeşitlerinin üretimini de
gerçekleştiren Dardanel, son yıllarda düştüğü finansal darboğaz sebebiyle düşük
kapasiteyle ancak sınırlı sayıda ürün çeşidini üretebilmekte, tesislerin bir kısmı ise atıl 60
halde bulunmaktadır. Aşağıda yer alan tabloda atıl halde bulunan tesislere ve
kapasitelerine yer verilmektedir.
Tablo 1: Dardanel’in Atıl Halde Bulunan Tesisleri ve Bu Tesislere Ait Kapasiteler
TESİS ÜRÜN KAPASİTE İŞLERLİK DURUMU
Hamsi-Sardalya-Uskumru ürünleri. (…..) Tamamı kullanım dışıdır.
ÇANAKKALE
FABRİKASI
Sebze meyve konserve ürünleri (…..) Tamamı kullanım dışıdır.
Domates salçası (…..) Tamamı kullanım dışıdır.
Ketçap (…..) Tamamı kullanım dışıdır.
Soyulmuş domates (…..) Tamamı kullanım dışıdır.
ENEZ
FABRİKASI
Bezelye konservesi (…..) Tamamı kullanım dışıdır.
Dardanel’in 2010 yılına ait toplam cirosu 42.439.479 TL’dir. Şirketin yakın zamanlardaki
faaliyetlerine ışık tutması açısından bu cironun ürünlere göre dağılımına Tablo 2‘de yer
verilmektedir.
Tablo 2: Dardanel’in 2010 Yılı Cirosunun Ürün Gruplarına Göre Dağılımı 70
2010 Yılı Satışlar – TL
Dardanel Önentaş Gıda Sanayi A.Ş.
Ürün Tutar
Konserve Ürünler (…..)
Sandviç (…..)
Diğer (…..)
Toplam Satışlar (…..)
Yurt İçi Satışlar (…..)
Yurt Dışı Satışlar (…..)
Dardanel %47,94 oranında halka açık bir şirket halinde İMKB’de işlem görmektedir.
Yönetim kurulu başkanlığı görevini Osman Niyazi Önen yürütmekte olup geri kalan
hisseler ve şirket üzerindeki kontrol Önen ailesine aittir. Tablo 3’te Dardanel’in işlem
öncesi ve sonrası hissedarlık yapısına yer verilmektedir.
Tablo 3: Dardanel’in İşlem Öncesi ve Sonrası Hissedarlık Yapısı
Hissedar Hisse Yüzdesi (%) Hissedar Hisse Yüzdesi (%)
Dardanel Spor Faaliyetleri A.Ş. 25,91 Şirket 1 50,1
Dardanel Su Ürünleri Üretim A.Ş. 25,91 Şirket 2 30,2
Diğer Ortaklar 0,24 Halka açık 19,6
Halka Açık 47,94 Diğer 0,1
80
Dardanel Spor Faaliyetleri A.Ş.’nin tamamı, Dardanel Su Ürünleri Üretim A.Ş.’nin ise
%67’si Önen ailesine aittir.
12-04/151-42
3
Dardanel’in mali tabloları genel bir bakış açısı ile değerlendirildiğinde: 1) Satışların azalma
eğiliminde olduğu, 2) Şirketin faaliyetlerinden kar edemediği, zarar ettiği ya da çok düşük
miktarda kar ettiği, 3) Esas faaliyet dışı finansal giderlerinin çok yüksek olduğu göze
çarpmaktadır.
Dardanel’in satışlarının büyük bölümünü ton balığı satışları oluşturmaktadır. Dardanel’in 90
satışlarının düşmesi, faaliyetlerini sürdürebilmek için gerekli işletme sermayesine sahip
olmaması ve bu yüzden kapasitesinin ancak küçük bir kısmını kullanabilmesi, kısa vadeli
yükümlülükleri artarken dönen varlıklarının azalması, borç ödeyebilme kapasitesinin çok
düşük olduğuna ve mevcut haliyle borç yükünü azaltmaya muktedir olmadığına işaret
etmektedir.
Esas itibarıyla Dardanel’in üretim ve satış faaliyetlerinin karlılığını koruduğu; söz konusu
borçlar hariç tutulacak olursa piyasada varlığını sürdürebilecek, kar edebilecek, ekonomiye
katma değer yaratabilecek bir şirket durumunda olduğu görülmektedir. Bununla birlikte,
faaliyet gösterdiği pazar ve iş hacmi ile kıyaslandığında, borçlardan doğan yükümlülüklerini 100
karşılama olanağı bulunmamaktadır. Borçları sebebiyle faaliyetlerini sürdüremediği ve
kapasitesinin büyük bir kısmını kullanamadığı için borç ödeme kabiliyetinin giderek
azaldığı ve borç miktarının arttığı bir kısır döngünün içine girmiştir.
Dardanel batan firma olmakla birlikte, borçlarından arındırıldığı takdirde sahip olduğu güçlü
marka imajı sayesinde, ticari faaliyetlerini başarılı bir şekilde yürütebileceği ve ton balığı
pazarındaki öncü pozisyonunu sürdüreceği dosya içeriğinden anlaşılmaktadır.
G.1.2. Devralan: Yıldız Holding A.Ş. (Yıldız Holding)
110
Yıldız Holding, Ülker ailesi şirketlerinin holding şirketidir. Grubun ana iş alanını ‘Ülker’
markası altındaki gıda ve içecek sektörü faaliyetleri oluşturmaktadır. Bu alanda Ülker
Grubu, şekerli mamuller, süt, yağ, un, alkolsüz içecekler, nişasta ve glikoz gibi ürünleri
kapsayan geniş bir ürün portföyü ile Türkiye’nin önde gelen tedarikçi/üreticileri arasındadır.
Yıldız Holding’in gıda sektörü dışında kişisel bakım ürünleri, ambalaj, bilişim teknolojileri,
makine ve yedek parça imalatı, finans, gayrimenkul ve nakliyat alanlarında da faaliyetleri
bulunmaktadır.
Bildirim kapsamında sunulan bilgilere göre Yıldız Holding’in 2010 yılı konsolide Türkiye
cirosu (…..), dünya cirosu ise (…..) olup; Ülker ailesi tarafından kontrol edilen Yıldız 120
Holding’in hissedarlık yapısına aşağıda yer verilmektedir.
Tablo 4: Yıldız Holding’in Ortaklık Yapısı
Hissedar Hisse Yüzdesi (%)
Kökler Yatırım Holding A.Ş. (…..)
Ahsen ÖZOKUR (…..)
Orhan ÖZOKUR (…..)
Ali ÜLKER (…..)
Ömer ÖZOKUR (…..)
Ahmet ÖZOKUR (…..)
Murat ÜLKER (…..)
TOPLAM (…..)
Tablo 5: Kökler Yatırım Holding A.Ş.’nin Ortaklık Yapısı
Hissedar Hisse Yüzdesi (%)
Murat ÜLKER (…..)
Fatma Betül ÜLKER (…..)
Yahya ÜLKER (…..)
12-04/151-42
4
Mehmet KÖSE (…..)
Hüseyin Avni METİNKALE (…..)
* Anonim Şirketlerde beş ortak bulunması kuralının gereği olarak birer hisse tabloda adı geçen şahıslara
aittir.
Yıldız Holding’in gıda ve içecek sektörlerinin birçok segmentinde faaliyetleri olmakla birlikte
devralma işlemini ilgilendiren konserve ürünler bakımından sektördeki yerine özellikle 130
değinmek gerekmektedir.
Konserve ürünler raf devir hızları yüksek, kısa süreli stoklanan ve sürekli tüketilen gıda
maddeleri olmaları sebebiyle hızlı tüketim malları (HTM) kapsamında ele alınmaktadır.
Yıldız Holding; HTM sektörünün üretim, cash&carry, perakende ve dağıtım gibi bir çok
pazarında faaliyet göstermekte olup cirosunun (…..) 1 kısmını HTM pazarından elde
etmektedir.
Yıldız Holding’in konserve pazarındaki faaliyetleri 2008 yılında Kerevitaş Gıda San. ve Tic.
A.Ş. (Kerevitaş)’yi devralması ile ağırlık kazanmıştır. 1969 yılında kooperatif ortaklığı 140
şeklinde faaliyetine başlayan Kerevitaş, dondurulmuş ve konserve gıda alanlarında üretim
yapan, yurtiçi ve yurtdışı pazarlarda bu ürünlerin satış, dağıtım ve pazarlamasını
gerçekleştiren bir şirkettir.
Dondurulmuş gıda kategorisinde yer alan ürünler sebze ve meyve ürünleri, unlu mamuller,
pizza, patates, kroket kaplamalı ürünler, et ve su ürünlerinden oluşurken; konserve gıda
kategorisinde ton balığı, sebze ve meyve konserveleri ile hazır yemek konserveleri yer
almaktadır.
Haziran 1994’te halka açılan Kerevitaş üretimini Bursa’daki fabrikalarında 150
gerçekleştirmekte, İstanbul, İzmir ve Antalya’da ise soğuk hava depoları bulunmaktadır.
G.2. İlgili Pazar
Ham haldeki gıda maddelerinin, yıkama, ayıklama, soyma, doğrama, haşlama veya
kızartma gibi ön işlemlerden geçirildikten sonra gerekli ilaveler (yağ, sos, salamura v.b.)
yapılarak doldurulup kapatıldığı hava sızdırmayan metal kutu veya cam kavanozlarda
yüksek ısılara tabi tutulması ve böylece içinde bulunması muhtemel tüm
mikroorganizmaların arındırılması sonucu soğuk ortamda kalması gerekmeksizin
bozulmadan yıllarca dayanmasını sağlayan işlemlere ve bu işlemler sonucu çıkan ürünlere 160
konserve denilmektedir.
Tanımdan da anlaşılacağı üzere konserve esas itibarıyla besinlerin bozulmadan uzun süre
dayanmasına imkan sağlayan belirli işlemler bütünüdür. Et, sebze, meyve gibi temel gıda
sınıflarında; bunların alt kategorilerini oluşturan çok sayıda ürünü içerecek şekilde
konserve ürünler üretilebilmektedir.
Sektöre ABD, Fas, İsviçre, İngiltere, Kanada, Hollanda, Yunanistan, Japonya ve İspanya
gibi ülkelerden yabancı sermaye kuruluşları da çeşitli şekillerde girmiş olup; Türkiye
genelinde konserve sebze üreten büyüklü küçüklü 80 adet, konserve meyve imalatı yapan 170
50 adet işletme/tesis bulunmaktadır.
1 17.08.2011 tarih ve 11-45/1044-357 sayılı ŞOK Marketler Ticaret A.Ş.’nin Yıldız Holding tarafından devralınmasına
ilişkin Kurul kararı.
12-04/151-42
5
G.2.1. İlgili Ürün Pazarı
“İlgili Pazarın Tanımlanmasına İlişkin Kılavuz”da (Kılavuz) pazar tanımına ilişkin olarak yer
verilen ölçütler “talep ve arz ikamesi” ile “potansiyel rekabet” olarak özetlenebilir. Bu
çerçevede, öncelikle devre konu teşebbüsün faaliyet alanlarının ortaya konulması,
ardından devralan teşebbüsün kesişen faaliyet alanları belirlenerek yoğunlaşmanın
meydana gelebileceği pazar(lar)ın tespit edilmesi gerekmektedir. 180
İnceleme kapsamında edinilen bilgilere göre devralan taraflardan biri olan Yıldız Holding’in
kontrol ettiği Kerevitaş’ın; dondurulmuş ürünler ve konserve ürünler olmak üzere iki temel
faaliyet alanı bulunmaktadır. Diğer devralan taraf Asia Debt Management Hong Kong
Limited (ADM)’nin ise konserve pazarında faaliyet gösteren Penguen Gıda Sanayi A.Ş.
(Penguen)’de %13,05 oranında hissesi bulunmakla birlikte; bildirim formunda ADM’nin,
Penguen’in satış, pazarlama, üretim gibi operasyonel faaliyetlerine müdahil olmadığı, pasif
bir finansal yatırımcı konumunda olduğu ifade edilmiştir.
Dardanel’in halihazırda üretiminin büyük bir kısmını su ürünleri konservesi oluşturmakta, 190
diğer konserve üretim tesisleri ise atıl halde bulunmaktadır. Dardanel aynı zamanda
dondurulmuş ürün kategorisinde de faaliyet göstermekle birlikte bildirim formunda bu
faaliyetlerin Dardanel Su Ürünleri Üretim A.Ş.’de kalacağı ve dosya konusu devralma
işleminin kapsamında yer almayacağı bildirilmiştir. Bu çerçevede, devir işleminin
dondurulmuş ürünler pazarı açısından yoğunlaşma doğurucu bir etkisinin bulunmadığı,
kesişen faaliyetlerin “konserve” gıda üretim faaliyetleri olduğu anlaşılmaktadır.
Konserve sektörü içerisinde birçok alt kategori mevcut olup söz konusu alt kategorilerde
yer alan ürün grupları tüketiciler nezdinde sahip olduğu fiyat, kullanım amacı ve nitelik gibi
özellikler bakımından birbirinden önemli farklılıklar arz etmektedir. 200
Arz ikamesine ilişkin olarak Kılavuz’da “Talep ikamesine eşdeğer etkisi olduğu durumlarda
arz ikamesi de pazar tanımlamasında hesaba katılabilir. Bunun için, tedarikçilerin göreceli
fiyatlarda meydana gelecek küçük ve kalıcı artışlar karşısında üretimlerini başka ürünlere
kaydırabilmeleri ve bunları kısa dönemde kayda değer ek maliyetlere ve risklere katlanmak
zorunda kalmadan pazarlayabilmeleri gerekir. Bu koşullar yerine geldiğinde, piyasaya
sürülecek ek üretim, incelenen teşebbüsler üzerinde rekabetçi bir baskı oluşturacaktır.
Böyle bir etki ise etkinlik ve çabuk sonuç verme açısından talep ikamesine eşdeğerdir.”
ifadeleri yer almaktadır.
210
Hemen belirtmek gerekirse burada yer alan “Kayda değer ek maliyet ve risk” ifadesi
sektöre, üretilen ürüne ve bu ürünün talep esnekliğine göre farklı değerlendirmelere yol
açabilecek niteliktedir. Nitekim Kılavuz’da yer verilen her türlü içeceği şişeleme imkânına
sahip bir teşebbüs örneğinde, ürünlerin satılır duruma gelmesine kadar reklâm, ürün
testleri, dağıtım için hazırlık süreleri ve çeşitli ek maliyetler söz konusu ise pazar
tanımlaması aşamasında arz ikamesinin hesaba katılamayacağı belirtilmiştir. Dosya
konusu işlem bir çok açıdan bu örneğe benzemektedir: Konserve ton balığı üretimi,
halihazırda konserve üreten bir teşebbüs için görece az bir maliyete ihtiyaç duymakla
birlikte; hacimsel ton balığı dolum makinelerinin temini, donmuş haldeki ton balığının
çözündüğü havuzların inşası, hammadde ithalatı için yurt dışı bağlantılarının kurulması, 220
ürün testleri, ürünün reklam ve pazarlaması hem belirli bir süreç hem de maliyet
gerektirmektedir.
Dolayısıyla, dosya konusu devralma işleminde, pazar tanımlaması aşamasında arz
ikamesinin hesaba katılamayacağı kanaatine varılmıştır.
12-04/151-42
6
Talep yönünden bakıldığında ise kesişen pazarların konserve ürünlere ilişkin çeşitli alt
pazarlar olduğu; ancak Dardanel’in halihazırda konserve balık dışında bir üretiminin
bulunmaması, Kerevitaş’ın toplam konserve pazarında son üç yıldaki ortalama pazar
payının (…..) civarında olması ve devralma sonucunda ortaya çıkacak kapasitenin toplam 230
konserve pazarı içinde kayda değer bir büyüklüğe ulaşmayacak olması gibi sebeplerle;
ilgili ürün pazarı devralma işlemiyle birlikte yüksek bir pazar payının ortaya çıktığı
“konserve balık pazarı” olarak belirlenmiştir.
G.2.2. İlgili Coğrafi Pazar
Dosya konusu ürünler açısından pazara giriş, arz kaynaklarına ulaşma, üretim, dağıtım,
pazarlama ve satış şartları arasında bölgesel bir ayrım olmaması ve incelemeye konu
ürünlerin üretim, dağıtım, satış ve fiyatlandırmasının tüm Türkiye çapında yapılıyor olması
nedenleriyle ilgili coğrafi pazar “Türkiye” olarak tespit edilmiştir. 240
G.2.3. Etkilenen Pazar
Bildirim konusu işlem bakımından Türkiye pazarında; Yıldız Holding kontrolündeki
Kerevitaş ve Dardanel konserve balık pazarında birlikte faaliyet göstermektedir. Tarafların
faaliyetlerinin konserve balık pazarında örtüşmesi nedeniyle konserve balık pazarı
etkilenen pazardır.
G.3. Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme
250
G.3.1. Devralmada Uygulanacak Yöntem ve İşlemin Mahiyeti
Bildirim konusu işlem, Yıldız Holding (veya kontrol ettiği bir iştirak) ile ADM tarafından
yönetilen fonlar (veya bu fonların kontrol ettiği bir iştirak) tarafından Dardanel'in hisselerinin
bir bölümünün ve kontrolünün devralınmasıdır.
İşlem süreci öncelikle Dardanel’in tahsisli sermaye artırımına gitmesi, yani mevcut
ortakların rüçhan haklarının tamamen kısıtlanması; akabinde ise artırılan sermayeyi temsil
eden payların, Yıldız Holding ve ADM tarafından Hollanda’da kurulacak olan Şirket 1 ve
Şirket 2 tarafından devralınması ve bu suretle Dardanel’in Yıldız Holding ve ADM’nin ortak 260
kontrolüne geçmesi şeklinde gerçekleşecektir.
- Şirket 1’de Yıldız Holding %99,99 ADM ise %0,01 paya sahip olacaktır. Bununla birlikte,
Şirket 1 Yıldız Holding ve ADM’nin ortak kontrolünde bulunacak, ortak kontrolü temin
gayesiyle Yıldız Holding ve ADM’ye eşit sayıda yönetim kurulu üyeliği tahsis edilecektir.
İşlemin kapanışından sonra Şirket 1’in Dardanel’deki payı %50,1 olacaktır. Dardanel
markasının tüm hakları Şirket 1 tarafından satın alınacak, Dardanel Şirket 1’e satışlarının
%4’ü kadar marka kullanım ücreti ödeyecektir.
- Şirket 2’nin hissedarları ise %56,89 oranında ADM ve %43,11 oranında Osman Niyazi 270
Önen olacaktır. İşlem akabinde Şirket 2’nin Dardanel’deki payı 30,2 olacaktır. Sermaye
artırımı sonrası Şirket 2’nin payı %8,94 olmaktadır. Sermaye artırımını müteakip Osman
Niyazi Önen (ve Ailesinin) Dardanel Su, Dardanel Spor ve Dardanel Enez üzerinden
sahip olduğu 18.114.730 TL nominal bedelli diğer Dardanel hisselerini Şirket 2
devralacaktır; böylelikle Şirket 2’nin Dardanel’deki payı %30,2’ye ulaşacaktır.
12-04/151-42
7
Devralma sonucunda Dardanel üzerinde Yıldız Holding ve ADM’nin ortak kontrolü
oluşacağından; söz konusu işlem esasen devralan tarafların bir ortak girişim
kurmalarından ibarettir. Bununla birlikte Türkiye sınırları içerisinde “ilgili ürün pazarında”,
devralan taraflardan ADM’in “kontrolünde” yürütülen bir ticari faaliyet söz konusu 280
olmadığından; söz konusu ortak girişimin, 4054 sayılı Kanun’un ilgili hükümleri ve 2010/4
sayılı Tebliğ kapsamında koordinasyon riski taşımayan, yoğunlaşma doğurucu bir
devralma olduğu kanaatine varılmıştır.
Tarafların 2010 yılı Türkiye ciroları 2010/4 sayılı Tebliğ’in 7. maddesinin birinci fıkrasının
(a) bendinde öngörülen eşikleri aştığından söz konusu işlem Kurul iznine tabidir.
G.3.2. Rakip Teşebbüsler’den Edinilen Bilgiler
Dosya mevcudu bilgi ve belgelerden; konserve ton balığı pazarında faaliyet gösteren iki 290
önemli teşebbüs olan Pınar Entegre Et ve Un Sanayii A.Ş. (Pınar) ve Tamek Gıda ve
Konsantre San. ve Tic. A.Ş. (Tamek)’ye, Dardanel’in Yıldız Holding tarafından
devralınması işleminin piyasada ne tür etkilerinin olacağı; kendi faaliyetlerinin içeriği ve
daha önce Dardanel’i satın alma ya da bu şirkete ortak olma girişimlerinin olup olmadığı
sorularının yöneltildiği ve her iki teşebbüsün de konserve balık üretimlerinin olmadığı,
piyasada faaliyet gösteren üreticilere fason olarak üretim yaptırdıkları, mamul halde
konserve balık ithalatlarının olmadığı ve Dardanel’i satın alma ya da bu şirketle ortaklık
kurma noktasında daha önce girişimlerinin bulunmadığı yönünde beyanda bulundukları
anlaşılmıştır.
300
Dardanel’in Yıldız Holding tarafından devralınmasının ise pazarda rekabetçi endişelere yol
açacağını ifade etmişler; ancak bu görüşlerini objektif gerekçelere dayandırmamışlardır.
G.3.3. Hakim Durum Değerlendirmesi
İlgili teşebbüslerin ve rakiplerin pazar payları önemli bir unsur olarak karşımıza
çıkmaktadır. Ancak pazar payları daha çok ilgili pazarın belirli bir andaki statik
görünümünü ifade etmekte olup; yüksek pazar paylarının hakim durumla
ilişkilendirilebilmesi, ilgili pazardaki “giriş engelleri” ve diğer dinamik değişkenlere
bakılmasını gerektirmektedir. 310
Balık konservesi dışındaki ürünler bakımından söz konusu devralma işlemi sonrasında
oluşan pazar payları, hakim durum analizi bakımından ihmal edilebilir düzeydedir.
Dolayısıyla bu bölümde yalnızca “konserve balık” bakımından değerlendirme yapılacaktır.
G.3.3.1. Pazar Payı
Devralma öncesi konserve ton balığı pazarında faaliyet gösteren teşebbüslerin pazar
paylarına Tablo 6‘ da yer verilmektedir.
320
12-04/151-42
8
Tablo 6: Devralma Öncesi Konserve Ton Balığı Pazarına Ait Pazar Payları Bilgisi
*2011 Yılı-Kasım Ayı İtibarıyla 330
Tablodan, devralma taraflarının toplam (Dardanel, Kerevitaş ve Ülker) pazar paylarının
(…..) aralığında yer aldığı görülmektedir.
Söz konusu pazar paylarına Dardanel ve Kerevitaş’ın başka firmalar adına ürettikleri
“private label” (fason) ürünlerden elde edilen pazar payı dahil değildir. Bir başka ifadeyle,
tabloda yer alan Pınar, Tamek ya da diğer grubunda yer alan teşebbüslerce satılan ürünler
de önemli ölçüde Kerevitaş tarafından fason olarak üretilmektedir.
Tablo 7: Kerevitaş’ın Fason Üretimini Yaptığı Markalar ve Pazar Payları (2011 Yılı- Kasım Ayı İtibarıyla) 340
Dardanel ve Kerevitaş’ın toplam pazar payına “Ülker Kalbim” ve Kerevitaş tarafından
üretilen diğer market markalarının pazar payları dahil edildiğinde güçlü bir hakim duruma
işaret edebilecek; ciro bazında yaklaşık (…..), tonaj bazında ise yaklaşık (…..)’lük bir pazar
payı karşımıza çıkmaktadır.
Bu noktada, söz konusu fason üretimin niteliğinin irdelenmesi ve pazar payı
hesaplamasında ne şekilde ele alınacağına açıklık getirilmesi gerekmektedir. Ancak,
yüksek pazar payına sahip sağlayıcılar, fason üretimlerinin yanı sıra kendi markaları
altında yaptıkları üretimlerini de aynı perakende mağazalar zinciri içerisinde satışa 350
sunduklarından; konu her iki yönüyle de “alıcı gücü” kavramı çerçevesinde
değerlendirilecektir.
G.3.3.1.1. Konserve Balık Ürününde Pazar Payları ve Alıcı Gücü Değerlendirmesi
Alıcı gücüne ilişkin tartışmalar; “pazar yaklaşımı” ve “pazarlık yaklaşımı” olarak iki ana
eksende gerçekleşmektedir.
PAZAR PAYI (KG) PAZAR PAYI (TL)
TOPLAM
TÜRKİYE
2008(…..) 2009(…..) 2010(…..) 2011(…..)* 2008(…..) 2009(…..) 2010(…..) 2011 (…..)*
Dardanel (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Kerevitaş (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Dardanel
ve
Kerevitaş
(…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Pınar (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Ülker (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Dardanel,
Kerevitaş
ve Ülker
(…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Zeytaş (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Tamek (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Diğer (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Fason Üretim Yapılan Marka Tonaj Bazında Pazar Payı(%) Ciro Bazında Pazar Payı(%)
Bim Derya (…..) (…..)
Vira (…..) (…..)
Diğer Market Markaları (…..) (…..)
TOPLAM (…..) (…..)
12-04/151-42
9
Pazar yaklaşımı, alıcıların pazar paylarını esas almakta ve düşük pazar payına sahip
alıcıların pazar gücüne sahip olamayacağını ileri sürmekte, pazarlık yaklaşımı ise dikey 360
rekabete dikkat çekmekte ve pazar payı düşük de olsa perakende sektöründeki gelişmeler
paralelinde alıcıların önemli bir pazar gücü elde etmekte olduklarını savunmaktadır.
Perakende sektöründeki gelişim geleneksel kanalın aleyhine, büyük zincir marketlerin
ortaya çıkması yönündedir ve 2011 yılı itibarıyla dünya genelinde HTM alanındaki
satışların üçte ikisinin büyük zincir marketler tarafından gerçekleştirildiği dosya mevcudu
bilgilerden anlaşılmaktadır.
Geleneksel perakende kanal karşısında büyümesinin yanı sıra, organize kanal bakımından
ortaya çıkan bir diğer önemli eğilim ise, kendi içerisindeki yoğunlaşma oranının artmasıdır: 370
AB geneline CR4 oranı açısından bakıldığında %60 düzeyinde bir yoğunlaşmanın mevcut
olduğu görülmektedir.
Türkiye açısından bakıldığında, hem organize perakende sektörünün HTM içerisindeki
payının artması hem de organize perakende içerisindeki CR4 oranının yükselmesi
yönündeki gelişimler, “pazar yaklaşımı” çerçevesinde bakılsa dahi alıcı gücü olgusunun
dikkate alınmasını gerektirmektedir.
Bu itibarla, organize kanalın, herhangi bir pazarda yüksek pazar payına sahip olan
sağlayıcıların pazar güçleri üzerinde giderek artan oranda dengeleyici bir etki yapacağı 380
öngörülebilir.
Öte yandan, “Private label” ya da fason üretim özelinde bir değerlendirme yapılacak olursa
iki önemli hususun ön plana çıktığı görülmektedir:
Bunlardan birincisi söz konusu üretim ve satış sürecinin, pazarda yerleşik olan imajı
yüksek markalara karşı fiyat bakımından önemli bir rekabetçi unsur olmasıdır. Özel marka
olarak da adlandırılabilen ve çoğu kez fason olarak üretilen bu ürünler, AC Nielsen
verilerine göre üretici markalı emsallerine kıyasen küresel çapta ortalama %31 düşük satış
fiyatına sahiptir. 390
İkincisi ise Türkiye’de organize perakende kanalında meydana gelen büyüme
incelendiğinde en büyük artış söz konusu özel markaların ağırlıkta olduğu indirim
mağazacılığında gerçekleşmiştir.
Bir üreticinin “private label” olarak ürettiği ürünlerin, kendi pazar payına dahil edilip
edilemeyeceği hususunda, üreticinin bu ürünlerin fiyatlandırma, satış, dağıtım ve
pazarlama süreçleri üzerinde hakim olup olmadığına bakılması gerekmektedir. Bu
noktada, söz konusu özel markalı ürünlerde ortalama %31’e varan bir fiyat farkının ortaya
çıkmasının; bu ürünlerin piyasa koşullarının daha çok perakendecilerin kontrolünde 400
olduğunu gösterdiği ve onların pazar payına dahil edilmesini gerektirdiği kanaati
oluşmuştur.
Konuya ton balığı özelinde bakıldığında söz konusu fiyat farklılığının yaklaşık %15
düzeyinde olduğu görülmekle birlikte bu farkın ortalamaya göre düşük olmasının, bahse
konu ürünün ham olarak ithal yollardan gelmesi ve hammadde maliyetinin toplam maliyetin
en önemli kısmını oluşturmasına, bir başka ifadeyle kar hadlerinin düşük olmasına bağlı
olduğu anlaşılmaktadır. Buna rağmen, %15’lik fiyat farklılığının da azımsanamayacak bir
12-04/151-42
10
unsur olduğu ve özel markalı ürünlerin rakipleri üzerinde yarattığı rekabetçi baskının, ton
balığı bakımından da geçerli olacağı kanaati oluşmuştur. 410
Fiyatlandırmaya ilişkin bu değerlendirmelerin yanı sıra fason üretimin bir başka özelliği de
taraflar arasında uzun dönemli bir sözleşme ilişkisinin mevcut olmaması ve bu tedarik
ilişkisinin değişken piyasa koşulları çerçevesinde sürmesidir. Nitekim, Kerevitaş bir dönem
“Pınar” markalı ton balığı üretimi de yapmış olmakla birlikte daha sonra söz konusu marka
adına üretim Zeytaş Gıda Sanayi Nakliyat ve Tur. Taah. Tic. A.Ş. (Zeytaş) tarafından
yapılmaya başlanmıştır.
Bu çerçevede, pazar payları ve alıcı gücü bakımından özet bir değerlendirme yapılacak
olursa: 420
-Kerevitaş markalı ürünler ile Ülker Kalbim markalı ürünlerin, Yıldız Holding ekonomik
bütünlüğüne dahil olduğu için birlikte değerlendirilmesi, diğer ürünlerin ise pazar payı
hesaplanmasının dışında tutulması gerektiği (böylece devralma sonrası toplam pazar payı
(…..) aralığında gerçekleşmektedir);
-Bu haliyle de tarafların toplam pazar payı oldukça yüksek olmakla birlikte pazarda
organize perakendeciler lehine ortaya çıkan gelişmelerin devir sonrası oluşacak pazar
yapısı üzerinde rekabetçi unsur olduğu ve dikkate alınması gerektiği
kanaatine varılmıştır. 430
G.3.3.2. Giriş Engelleri
Hakim durum analizlerinde teşebbüsün ve rakiplerinin pazar payı önemli bir ölçüttür.
Ancak, yalnızca pazar payı analizi teşebbüsün hakim durumda olduğunu göstermede
yeterli olmamakta, pazara giriş engellerinin de bu kapsamda değerlendirilmesi
gerekmektedir. Bir diğer ifadeyle pazara giriş engelleri bu analizde pazar payı kadar önem
taşımaktadır. Nitekim pazara giriş engellerinin olmaması durumunda pazara yeni girişler
yardımıyla veya mevcut teşebbüslerin genişleme stratejileri ile bu pazar gücü kısa sürede
aşınabilir ve pazar rekabetçi duruma gelebilir. 440
G.3.3.2.1. İlk Yatırım Maliyeti
Arz ikamesi yaklaşımı pazar tanımında kabul edilebilir olmamakla birlikte, balık
konservesinin üretim süreci standart konserve üretim sürecine büyük ölçüde benzediği için
halihazırda konserve pazarında faaliyet gösteren değişik ölçeklerde çok sayıda firmanın
konserve balık pazarı için potansiyel rakipler olarak değerlendirilmesi mümkündür. Bu
bağlamda; standart konserve üretim hattına sahip bir üreticinin konserve balık üretimi
yapabilmesi için katlanması gereken yatırım miktarının “ilk yatırım miktarı” olarak ele
alınması gerekir. 450
Konserve balık üretiminin standart konserve üretimiyle benzerliklerine değinilecek olursa:
- Sebze ya da meyve konservesi üretilirken ürünler temizleme, ayıklama işlemine tabi
tutulur; balıkta ise bunun yerini balık kazıma, balığın deri ve kılçıklarının ayrılması
almaktadır. Söz konusu işlemler emek yoğun (el yordamıyla) gerçekleştirilir, herhangi bir
ek yatırıma ihtiyaç duyulmaz.
- Donmuş halde ithal edilen balıklar çözdürme havuzlarında buzdan ayrıştırılır, söz konusu
havuzlar su ve buharın verildiği alelade havuzlardır. 460
12-04/151-42
11
- Pişirici otoklav konserve üretim tesislerinin çoğunda bulunmakla birlikte; bu makineye
yatırımlarını yapmamış teşebbüsler görece düşük bir yatırımla, yurt içinde de imal
edilebilen ve fiyatı 100.000 Euro/Adet civarında olan bu otoklavları temin edebilir.
- Konservede dolum genellikle hacimsel dolum makineleri ile yapılmakta, ton balığında ise
ton balığına özel hacimsel dolum makineleri kullanılmaktadır. Ton balığına özel hacimsel
dolum makinelerini dünyada iki firma üretmekte ve bu makineleri satmayıp sadece
kiralamaktadırlar. Bu yüzden konserve ton balığı üretmek isteyen bir teşebbüs söz konusu
makineleri satın alma külfetine katlanmayıp, kiralamak suretiyle konserve ton balığı üretimi 470
yapabilir.
Özetle ifade etmek gerekirse; kısa dönemde üretim bandının yatırım yapılmadan
kaydırılması mümkün olmamakla birlikte, yatırıma karar verilmesi halinde maliyetler görece
düşük seviyededir.
G.3.3.2.2. Portföy Gücü
Portföy gücü; bir ürün gamını toplu olarak üretmekten ya da satış ve pazarlamasını
yapmaktan kaynağını alan toplam pazar gücünün, portföyü oluşturan ayrı ayrı ürünlerin 480
üretim, satış ve pazarlamasından elde edilen pazar gücü toplamını aşması şeklinde
tanımlanmaktadır.
Yıldız Holding şekerli mamuller, süt, yağ, un, alkolsüz içecekler, nişasta ve glikoz gibi
ürünleri kapsayan geniş bir ürün portföyü ile Türkiye’nin önde gelen tedarikçileri/üreticileri
arasındadır. Aynı zamanda Türkiye coğrafyasının tamamına yakınını kapsayan güçlü
dağıtım ağıyla ön plana çıkmakta olup özellikle geleneksel kanalda yer alan küçük ölçekli
perakendecilerin toplam cirolarında Yıldız Holding markalı ürünler önemli bir yer
tutmaktadır.
490
Bununla birlikte Yıldız Holding 2009 yılında Kerevitaş’ı devralarak ürün portföyüne
konserve ton balığını da eklemiştir; bu bakımdan Dardanel’in devralınması Yıldız Holding’e
portföy derinliği anlamında herhangi bir ilave avantaj sağlamayacaktır. Diğer taraftan;
konserve ton balığının HTM pazarı içindeki büyüklüğü ve tüketici bağımlılığının düşük
olması dikkate alındığında, dahil olduğu portföye sağladığı katkının çok sınırlı olduğu
görülecektir.
AC Nielsen’in marka sadakatinin ölçümlendiği 2010 Perakendeci Eğilimleri Raporu’nda,
tüketicilerin “bisküvi” kategorisinde aradıkları ürünü bulamamaları durumunda söz konusu
ürünü alışveriş yaptıkları mağazaya tercih etmedikleri, tüketicilerin %67’sinin aynı 500
mağazadan alışveriş yapmaya devam ederek mağazada bulunan farklı bir markaya
yöneldikleri görülmektedir.
Bu tespitler çerçevesinde; Yıldız Holding’in perakende pazarındaki güçlü konumunun,
yaygın dağıtım ağı, dikey entegre pozisyonu, portföy genişliği, marka bilinirliği gibi
unsurların, konserve balık pazarına yeni teşebbüslerin girmesini zorlaştırıcı etki
yaratmayacağı kanaati oluşmuştur.
Ayrıca; yüksek sabit maliyet, teknik uzmanlık, sektörün yapısı, talebin durağan oluşu,
pazarlama kanallarındaki hakimiyet, firmalar arası anlaşmalar, marka ve patentlerle ilgili 510
düzenlemeler akla gelen diğer giriş engelleri olup; dosya kapsamını oluşturan işlem
12-04/151-42
12
bakımından bu hususlar giriş engeli teşkil etmediğinden ayrı ayrı ele alınmasına gerek
görülmemiştir.
G.3.3.2.3. Potansiyel Rekabet
Potansiyel rekabet kavramı, bir piyasadaki mevcut teşebbüslerin davranışlarını ve 520
stratejilerini, o piyasanın cazip olması halinde giriş yapması muhtemel potansiyel rakiplerin
tepkilerini de dikkate alarak belirlemelerine yol açan rekabet baskısını ifade eder.
Potansiyel rekabet kavramı, kısaca “mevcut teşebbüslerin piyasaya yeni giriş olasılığı
karşısında hissettiği baskı” olarak da tanımlanabilir. Dosya konusu işlemde olduğu gibi
birbirleriyle rekabet eden firmaların birleştiği durumlarda pazardaki rakip firma sayısı
azalmakta ve dolayısıyla yoğunlaşma artmaktadır. Bu gibi yatay yoğunlaşma doğurucu
işlemlerde sadece fiili rekabet unsurlarını dikkate almak, yatay yoğunlaşmaların genel
ekonomi bakımından ortaya çıkarabileceği yararların (Ölçek ekonomisinden yararlanarak
maliyetleri düşürme, kaynakların daha etkin kullanılması gibi) değerlendirme dışı
kalmasına yol açabilmektedir. 530
Ton balığı, talebin fiyat esnekliğinin yüksek olduğu bir ürün olup, 2010-2011 (Haziran ayı
dahil) dönemine ilişkin ağırlıklı ortalama satış fiyatı hareketlerine aşağıda yer verilmiştir.
540
12-04/151-42
13
Tablo 8- Fiyat Hareketleri
Toplam TÜRKİYE Ocak
2010
Şubat
2010
Mart
2010
Nisan
2010
Mayıs
2010
Haziran
2010
Temmuz
2010
Ağustos
2010
Eylül
2010
Ekim
2010
Kasım
2010
Aralık
2010
Ocak
2011
Şubat
2011
Mart
2011
Nisan
2011
Mayıs
2011
Haziran
2011
KEREVİTAŞ KG 19 20 16 18 21 21 22 24 23 28 31 34 28 22 21 22 20 19
KEREVİTAŞ TL/KG 17,44 18,22 18,43 18,90 16,81 17,17 17,48 16,94 17,66 17,07 18,44 18,69 19,72 19,91 20,23 19,85 20,22 20,23
ONENTAS KG 48 43 47 47 47 44 44 36 35 29 23 20 22 25 32 30 32 40
ONENTAS TL/KG 23,34 24,53 23,34 22,99 23,32 24,44 24,89 25,62 25,46 25,51 25,01 26,52 26,96 27,62 25,78 26,97 25,82 25,47
PINAR KG 4 4 3 3 3 3 4 5 5 7 6 8 9 9 7 7 6 6
PINAR TL/KG 27,37 27,00 27,63 27,73 26,94 27,00 26,84 27,39 27,83 26,31 27,11 26,70 24,72 24,82 25,43 25,51 27,25 25,76
ULKER KG 4 6 6 5 4 4 4 4 6 6 6 7 6 5 5 3 4 4
ULKER TL/KG 25,40 22,54 22,02 22,46 22,64 22,97 23,55 24,18 23,47 24,13 25,12 25,36 25,44 24,70 24,39 25,58 25,42 23,19
ZEYTAS KG - - - - - - - - - 1 2 1 5 6 8 6 5 2
ZEYTAS TL/KG - - - - - - - - - 12,50 12,47 14,17 12,64 13,02 12,71 13,65 13,37 13,75
OTHER KG 25 27 27 25 24 27 25 29 30 29 32 30 30 32 27 32 34 29
OTHER TL/KG 14,80 14,99 14,92 15,26 15,19 14,59 14,99 15,04 14,85 15,24 14,84 14,85 15,00 15,00 15,12 15,10 14,95 15,10
S.FRESH KG 2 2 3 6 6 4 6 5 6 5 9 10 8 7 6 7 7 8
S.FRESH TL/KG 26,60 26,49 25,69 24,96 17,83 23,04 22,04 24,18 22,88 25,10 24,38 25,69 26,06 24,85 25,51 24,38 25,37 24,12
DARDANEL KG 36 33 31 32 30 33 33 29 26 22 17 15 18 20 27 24 25 35
DARDANEL TL/KG 25,19 26,62 26,42 25,41 26,93 26,39 26,99 27,71 28,02 27,93 28,37 29,18 28,70 29,35 27,07 29,22 28,88 27,62
12-04/151-42
14
Tablodan “fiyatın yükseldiği durumlarda satış miktarının düştüğü” ve “fiyatın düştüğü 550
durumlarda satış miktarının arttığı” ve tüketicilerin fiyat değişikliğine karşı aşırı derecede
hassas oldukları anlaşılmaktadır.
Özetle ifade etmek gerekirse; potansiyel rekabetin ortaya konulabildiği koşullarda,
birleşme sonrası ortaya çıkabilecek etkinlik kazanımları fiyat ve kalite bakımından
tüketicilerin lehine sonuçlar doğurabilecektir.
G.3.3.2.3.1. Konserve Ton Balığı Pazarının Türkiye ve Dünyadaki Konumu
Avrupa’da ton balığının en fazla tüketildiği dört ülke; Almanya, İngiltere, Fransa ve 560
İtalya’dır. Dosya mevcudundan; Almanya, İngiltere ve Fransa’da konserve ton balığı
üreten firmanın olmadığı, İtalya’da ise sınırlı da olsa yerli üretimin mevcut olduğu
anlaşılmaktadır.
Türkiye’deki ton balığı piyasasının toplam büyüklüğü 100 milyon TL civarındadır. Almanya,
İngiltere ve Fransa gibi Türkiye ölçeğindeki ülkelerin tüketimi Türkiye’den 17 ila 31 kat
daha fazladır. Avrupa’daki kişi başı konserve ton balığı tüketim miktarı 1-2,5 kg/kişi,
Türkiye’de ise 60-70 gr/kişi dolaylarındadır.
Konserve ton balığı üretiminde işçilik ve enerji maliyetleri açısından en önemli konu 570
üretimin sürekli ve belirli bir tonajın üstünde yapılmasıdır. Türkiye’de yıllık konserve ton
balığı tüketimi yaklaşık 5.000 tondur; yılın 52 haftası beş işgünü günde 20 tonluk bir
üretim, pazarın tüm ihtiyacını karşılamaktadır. Oysa ki; günlük 20 ton üretim miktarı,
pazardaki tüm üretimin tek bir üretici tarafından gerçekleştirilmesi durumunda dahi
kapasitesinin ancak %50’sine denk gelmektedir. Kapasite kullanımının çok düşük olması
maliyetlerin yükselmesine, karlılığın azalmasına ve fiyatların yüksek seyretmesine neden
olmaktadır. Konserve ton balığı, talep esnekliği oldukça yüksek bir ürün olduğu için yüksek
fiyatlar talebin istenilen seviyelere çıkmasını engellemekte, pazar beklenilen büyümeyi
gösterememektedir.
580
Türkiye’de toplam ton balığı tüketimi İngiltere ve Fransa gibi emsal ülkelere göre ortalama
20 kat daha azdır; kişi başı konserve ton balığı tüketimi ise Türkiye’de yaklaşık 70 gr iken
Avrupa’da 1,5-2 kg’dır. Bu rakamlar konserve ton balığı pazarının gelişme potansiyelini
ortaya koyması bakımından dikkat çekicidir. Beklenilen gelişimi gösteremeyen konserve
balık pazarı için en önemli öncelik büyümedir. Dosya konusu işlemin devralan tarafları,
konuya ilişkin olarak, oldukça yüksek potansiyele sahip olan ton balığı pazarının,
Dardanel’in işlevsel hale getirilip üretime kazandırılmasıyla büyüyeceğini, marka gücü,
know-how ve dağıtım kapasitesiyle Tamek ve Pınar gibi büyük üreticilerin de büyüyen
pazardan pay alabileceğini ifade etmektedir.
590
G.3.3.2.3.2. Başka Coğrafi Pazarlardan İthalat Yapılması
Piyasaya sunulmaya hazır hale getirilmiş konserve ton balığı ürününün toplam maliyetinin
(…..)’sını, ithal edilen ham haldeki ton balığı maliyeti oluşturmaktadır.
Tablo 9: Hammaddelerin Toplam Maliyet İçindeki Ağırlıkları
Balık Maliyeti Yağ Tuz Ambalaj Hammadde Malzeme Maliyeti Satılan Malın Maliyeti
(…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
- Dondurulmuş ton balıkları Gümrük Tarife Pozisyonunun 0303 Gtip No’su altında
gruplandırılmaktadır. Bütün haldeki tüm ton balıkları bu grupta değerlendirilir. Balığın
başsız, solungaçsız veya içinin temizlenmiş olması tarife pozisyonunu etkilemez. Sadece 600
12-04/151-42
15
orta kılçığının çıkarılmamış olması gerekmektedir, orta kılçığı çıkarılan balıklar fileto
grubunda değerlendirilir. Hammadde halindeki dondurulmuş ton balığı ithalatında ürünün
ithal edildiği ülkeye bakılmaksızın vergi ve fon sıfırdır, KDV oranı ise %8’dir.
- Fileto halindeki ton balığının ithalinde uygulanan vergi ve fon oranları şöyledir:
- EFTA ve Bosna Hersek’ten ithal ürünlerde vergi ve fon sıfırdır.
- Avrupa Birliği’nden ithalata %30 vergi %9 fon olmak üzere toplam %39 vergi
uygulanmaktadır.
- Diğer ülkelerden yapılacak ithalatta toplam vergi %49’dur.
- KDV oranı %8’dir.
610
Konserve ton balığı 1604.20.70.00.00 Gtip No’su ile ithal edilmektedir. EFTA üyesi ülkeler
ve Bosna Hersek’ten yapılan ithalata vergi uygulanmazken, Avrupa Birliği’ne %64 diğer
ülkelere %80 vergi uygulanmaktadır, KDV oranı %8’dir.
Ham haldeki ton balığı ithalatına vergi ve fon uygulanmazken, mamul haldeki konserve ton
balığına uygulanan verginin %64 ila %80 arasında değiştiği görülmektedir. Bu bağlamda
konserve ton balığında korumacı bir yaklaşım uygulandığını söylemek mümkündür.
Mevcut vergilerle konserve ton balığı ithalatı çok sınırlı düzeydedir; fakat, yurt içindeki
fiyatların artış göstermesi halinde söz konusu vergilerde indirime gidilebilir ve ithalat
potansiyel bir rakip olarak ortaya çıkabilir. Nitekim; İngiltere, Almanya ve Fransa gibi 620
tüketimin çok fazla olduğu ülkelerde yerli üretici bulunmamasının sebebi ise hammadde
kaynaklarına yakın olan, işçilik ücretlerinin düşük olduğu uzak doğu ülkelerinde ton balığı
konservesinin çok büyük miktarlarda ve düşük fiyatlarda üretilebilmesidir. Dünya
pazarlarında düşük fiyatlarda ve bolca bulunabilen konserve ton balığı piyasası için ithalat
çok etkili potansiyel bir rakiptir.
G.3.3.2.3.3. Başka Bir Piyasada Faaliyet Gösteren Firmaların Üretimini İlgili Pazara
Yönlendirmesi
Standart konserve üretim hattına sahip bir üretici görece düşük yatırım maliyetine 630
katlanmak suretiyle konserve ton balığı üretimi yapabilir. Dosya mevcudundan, hammadde
kaynaklarına ulaşmada herhangi bir kısıt olmadığı, hammadde halindeki ton balığı fiyatının
uluslar arası piyasalarda belirlendiği, alımlarda ölçek ekonomisinin söz konusu olmadığı
anlaşılmıştır. Bu açıdan konserve ton balığı üretim yetisine sahip bir teşebbüsün dönemsel
olarak da bu ürünü üretebileceği kanaatine varılmıştır.
G.3.3.2.3.4. Başka Bir Piyasada Olan Firmanın Pazara Girmesi
Konserve sektörü ilk yatırım maliyetinin düşük olduğu bir sektördür, nihayetinde konserve
ton balığı üretimi standart konserve üretim ekipmanlarıyla gerçekleştirilebildiği için 640
konserve tesisi yatırımı yapma yeterliliğine sahip bir teşebbüs rahatlıkla piyasaya girebilir.
Hammadde tamamıyla ithal kaynaklı olması, hammaddeye ulaşmada rakiplerin birbirine
karşı avantaj/dezavantajının bulunmaması, konserve ton balığı üretiminin uzmanlık (know-
how) gerektirmemesi pazara girişte kolaylaştırıcı rol oynayan diğer etmenlerdir.
Yukarıda yer verilen değerlendirmeler ışığında; başka coğrafi pazarlardan ithalat imkanı,
yüksek arz ikamesi ve görece düşük ilk yatırım maliyeti gibi unsurların konserve ton
balığında güçlü bir potansiyel rekabetin varlığına işaret ettiği; pazara girişte herhangi bir
giriş engelinin bulunmadığı ve ürün maliyetinin en önemli kısmını oluşturan ithal
hammaddeye erişimde eşit şartların geçerli olduğu; pazarda “private label” ürünlerin 650
giderek ağırlık kazandığı ve bu durumun devralma sonrası mevcut üretim kapasitesinin
çoğuna sahip olacak Yıldız Holding’in müşterilerinden bağımsız hareket edebilme gücünü
12-04/151-42
16
sınırlayacağı; ayrıca Yıldız Holding’in HTM pazarındaki güçlü konumunun da konserve ton
balığı gibi spesifik bir pazara girişte engel oluşturmayacağından hareketle dosya konusu
işlemin konserve balık pazarında hakim durum yaratmayacağı kanaatine varılmıştır.
H. SONUÇ
Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre;
660
Bildirim konusu işlemin 4054 sayılı Kanun’un 7. maddesi ve bu maddeye dayanılarak
çıkarılan 2010/4 sayılı “Rekabet Kurulundan İzin Alınması Gereken Birleşme ve
Devralmalar Hakkında Tebliğ” kapsamında izne tabi olduğuna, işlem sonucunda aynı
Kanun maddesinde belirtilen nitelikte hakim durum yaratılmasının veya mevcut hakim
durumun güçlendirilmesinin ve böylece rekabetin önemli ölçüde azaltılmasının söz konusu
olmaması nedeniyle işleme izin verilmesine OYÇOKLUĞU ile karar verilmiştir.
12-04/151-42
17
Rekabet Kurulu’nun 02.02.2012 Tarih ve 12-04/151-42 Sayılı Kararına
KARŞI OY GEREKÇESİ
Kurulun mezkur kararıyla Yıldız Holding A.Ş ile Asia Debt Management Hong Kong
Limited tarafından yönetilen fonlar tarafından Dardanel Önentaş Gıda Sanayi A.Ş.’nin
hisselerinin bir bölümünün ve kontrolünün devranılması işlemine izin verilmesine ilişkin
dosyada, bildirim konusu işlemin 4054 sayılı Kanun’un 7.maddesi ve bu maddeye
dayanılarak çıkarılan 2010/4 sayılı ‘’Rekabet Kurulundan İzin Alınması Gereken Birleşme
ve Devralmalar Hakkında Tebliğ’’ kapsamında izne tabi olduğuna, işlem sonucunda aynı
kanun maddesinde belirtilen nitelikte hakim durum yaratılmasının veya mevcut hakim
durumun güçlendirilmesinin ve böylece rekabetin önemli ölçüde azaltılmasının söz konusu
olmaması nedeniyle işleme izin verilmesine karar verilmiştir. Aşağıda belirteceğimiz
nedenlerle, işlemin 4054 sayılı Kanun’un 10. maddesine göre nihai incelemeye alınması
gerektiği kanısında olduğumuzdan karara katılmıyoruz.
4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un “Birleşme veya Devralma”
başlığı altındaki 7.maddesinde:
Bir ya da birden fazla teşebbüsün hâkim durum yaratmaya veya hâkim durumlarını
daha da güçlendirmeye yönelik olarak, ülkenin bütünü yahut bir kısmında herhangi
bir mal veya hizmet piyasasındaki rekabetin önemli ölçüde azaltılması sonucunu
doğuracak şekilde birleşmeleri veya herhangi bir teşebbüsün ya da kişinin diğer bir
teşebbüsün mal varlığını yahut ortaklık paylarının tümünü veya bir kısmını ya da
kendisine yönetimde hak sahibi olma yetkisi veren araçları, miras yoluyla iktisap
durumu hariç olmak üzere, devralması hukuka aykırı ve yasaktır.”
Hangi tür birleşme ve devralmaların hukukî geçerlilik kazanabilmesi için Kurula
bildirilerek izin alınması gerektiğini Kurul, çıkaracağı tebliğlerle ilan eder.
hükmü yer almış, yine aynı kanunun “Birleşme ve Devralmaların Kurula Bildirilmesi” başlığı
altındaki 10. maddesinde de:
7 nci madde kapsamına giren birleşme veya devralma anlaşmaları Kurula bildirildiği
tarihten itibaren Kurul, onbeş gün içinde yapacağı ön inceleme sonucunda birleşme
veya devralma işlemine ya izin vermek ya da bu işlemi nihaî incelemeye almaya
karar verdiği takdirde, ön itirazını bildiren yazısı ile birlikte birleşme veya devralma
işleminin nihaî karara kadar askıda olduğunu ve uygulamaya sokulamayacağını,
gerekli gördüğü diğer tedbirlerle birlikte ilgililere usulüne göre tebliğ etmek
zorundadır. Bu durumda, bu Kanunun 40 ila 59 uncu maddeleri hükümleri uygulanır.
hükmü yer almaktadır.
Yasa koyucu, bu hükümlerle, teşebbüslerin kendi iç dinamiği, verimli çalışması ve
yeni teknoloji bulması gibi kendi çaba, çalışma ve kararları dışında, rekabeti önemli ölçüde
sınırlamaması adına birleşme ve devralma yoluyla hakim duruma gelmesini veya var olan
hakim durumunu güçlendirmesini yasaklamış, ancak Rekabet Kurulu’na da bu yasak göz
ardı edilmeksizin, birleşme ve devirlerle ilgili objektif ölçü veya ölçütler belirleyerek, bu ölçü
veya ölçütleri aşan birleşme ve devirleri kontrol etme yetkisi vermiş bulunmaktadır. Yasa
12-04/151-42
18
koyucu, aynı zamanda, Rekabet Kurulu’na bu kontrol ve denetim sonucunda karar
verirken, 15 gün içerisinde bildirim konusu işlemi inceleyip, dosya içerisinde bulunan tüm
verilere göre ya birleşme ve devirlere izin vermesi veya işlemi nihai incelemeye alması
gerektiğini açıkça belirtmiştir. Nihai incelemeye alınması halinde anılan Yasa’nın 40. ve
devamı maddelerinin uygulanması gereğinden hareketle usul yönünden rekabet ihlallerine
paralel bir uygulama getirmiştir.
İzin başvurusuna konu bir dosyada bulunan tüm belge ve bilgilere göre,
birleşme/devralma işleminin, teşebbüslerin hâkim durum yaratmaya veya hâkim
durumlarını daha da güçlendirmeye yönelik olarak, ülkenin bütünü yahut bir kısmında
herhangi bir mal veya hizmet piyasasındaki rekabetin önemli ölçüde azaltılması sonucunu
doğuracak şekilde bir sonuç doğurmayacağı hususunda tam bir kanaat oluşması halinde
Kurulun işleme izin verebileceği, ancak ilk inceleme sonucu elde edilen belge ve bilgiler bu
kanıya ulaşılmasını sağlamıyorsa, bir başka deyişle bilgi ve belgelerin yetersizliği
nedeniyle böyle bir kanaate varılamıyorsa işlemin nihai incelemeye alınması gerektiği
açıktır. 4054 sayılı yasanın yukarıda açıklanan amacına hizmet etmek adına,
birleşme/devralma işlemlerine izin verilebilmesi için ilk inceleme sonucunda elde edilen
bilgi ve belgelerin, işlem sonucunda ilgili teşebbüs veya teşebbüslerin birleşme ve
devralma yoluyla hakim duruma gelmeyeceğini veya var olan hakim durumlarının
güçlendirilmeyeceğini açık olarak ortaya çıkarması gerekir.
Dosya konusu, Yıldız Holding A.Ş. ile Asia Debt Management Hong Kong Limited
tarafından yönetilen fonlar tarafından Dardanel Önentaş Gıda Sanayi A.Ş.'nin hisselerinin
bir bölümünün ve kontrolünün devralınması işlemine izin verilmesi talebine ilişkin bulunan
mevcut dosya bu bağlamda değerlendirildiğinde:
1.
Kararda da yer aldığı gibi devralma taraflarının toplam (Dardanel, Kerevitaş ve
Ülker) pazar paylarının (…..) aralığında bulundukları,
Söz konusu pazar paylarına Dardanel ve Kerevitaş’ın başka firmalar adına
ürettikleri “private label” (fason) ürünlerden elde edilen pazar payının dahil olmadığı,
Dardanel ve Kerevitaş’ın toplam pazar payına “Ülker Kalbim” ve Kerevitaş
tarafından üretilen diğer market markalarının pazar payları dahil edildiğinde güçlü
bir hakim duruma işaret edebilecek şekilde, ciro bazında yaklaşık (…..), tonaj
bazında ise yaklaşık (…..)’lük bir pazar payı oluştuğu
anlaşılmıştır.
Bu pazar paylarına rağmen devralma işlemine izin verilmesi halinde teşebbüslerin
hâkim durum yaratmaya veya hâkim durumlarını daha da güçlendirmeye yönelik olarak,
ülkenin bütünü yahut bir kısmında konserve balık piyasasındaki rekabetin önemli ölçüde
azaltılması sonucunu doğuracak şekilde bir sonuç doğurmayacağı hususunda Kurula tam
bir kanaat gelmesi şarttır. Mevcut belge ve bilgilere göre bu aşamada, mevcut verilere
göre böyle bir kanaat oluşmadığı düşünülmektedir.
2. Kararda giriş engelleri olmadığı, ilk yatırım maliyetinin görece olarak düşük olduğu, öte
yandan standart konserve üretim hattına sahip bir üreticinin görece düşük yatırım
maliyetine katlanmak suretiyle konserve ton balığı üretimi yapabileceği, konserve ürünler
pazarında faaliyette bulunan bir teşebbüsün yurt içinde de imal edilebilen ve fiyatı (…..)
Euro/Adet civarında olan bu otoklavları temin edebileceği belirtilmişse de; aynı pazarda
bulunan Pınar Entegre Et ve Un Sanayi A.Ş’nin Kurumumuza gönderdiği ve dosyada
bulunan 12.01.2012 günlü yazısında halihazırda konserve ürünler pazarında faaliyette
12-04/151-42
19
bulunan bir teşebbüsün, konserve balık pazarına da girmeye karar vermesi durumunda
yapması gereken ilave yatırım tutarının (kapasitesine bağlı olarak) yaklaşık (…..) Euro
dolayında olacağının tahmin edildiği, ayrıca Önentaş Gıda San. A.Ş.’nin Yıldız Holding
tarafından devralınması neticesinde pazarda bir hakim durum oluşacağı ve rekabetin
olumsuz yönde etkileyeceğinin değerlendirildiği belirtilmiş, yine aynı pazarda faaliyet
gösteren Tamek Gıda ve Konsantre Sanayi ve Ticaret A.Ş. tarafından gönderilen yazıda
da Dardanel firmasının Yıldız Holding tarafından devralınmasının ilgili kategoride serbest
rekabeti azaltma riski oluşturabileceği ifade edilmiştir. Raporda ve Kararda ulaşılan sonuç
ile çelişen bu beyan ve görüşler de bizi işlemin nihai incelemeye alınması gerektiği
noktasına götürmektedir.
3- Öte yandan, Rekabet Hukuku doktrininde piyasaya giriş engelleri arasında sayılan
teknik uzmanlık, sektörün yapısı, talebin durağan oluşu, pazarlama kanallarındaki
hâkimiyet, firmalar arası anlaşmalar, marka ve patentlerle ilgili düzenlemeler dosyada
irdelenmemiştir. Bu hususların nihai incelemede irdelenmesi gerekir.
4- Kararda konserve balık ithalatının varlığının bu piyasada rekabete katkıda bulunacağı
yolundaki görüş, ithalatta alınan vergiler karşısında çok da tutarlı görülmemektedir. Çünkü
dondurulmuş ton balığı ithalatında ürünün ithal edildiği ülkeye bakılmaksızın vergi ve fon
sıfır ve KDV oranı ise (…..) iken, öte yandan fileto halindeki ton balığının ithalinde EFTA ve
Bosna Hersek’ten ithal ürünlerde vergi ve fon sıfır olmasına rağmen Avrupa Birliği’nden
ithalatta (…..) vergi (…..) fon olmak üzere toplam (…..) vergi uygulanmaktadır. Diğer
ülkelerden yapılacak ithalatta ise toplam vergi (…..) ve KDV oranı (…..)’dir. Sonuç olarak
ham haldeki ton balığı ithalatına vergi ve fon uygulanmazken, mamul haldeki konserve ton
balığına uygulanan verginin (…..) ila (…..) arasında değiştiği görülmektedir. Bu hususların
da dosyanın nihai incelemeye alınıp, detaylı bir şekilde incelenerek, ithal malların
piyasadaki rekabetçi etkilerinin ayrıntılı bir şekilde irdelenmesi gerekmektedir.
Yukarıda açıklanan nedenlerle, belirtilen hususlarda daha geniş bir inceleme
yapılabilmesi bağlamında, devralma işleminin 4054 sayılı Kanun’un 10. maddesine göre
nihai incelemeye alınması gerektiği kanısında olduğumuzdan Kurulun aksi yöndeki
kararına katılmıyoruz.
İsmail Hakkı Karakelle Dr. Murat Çetinkaya Reşit Gürpınar
Kurul Üyesi Kurul Üyesi Kurul Üyesi
Full & Egal Universal Law Academy