Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2013-3-42 (Muafiyet/Menfi Tespit)
Karar Sayısı : 13-44/554-248
Karar Tarihi : 11.07.2013
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI
Üyeler : Kenan TÜRK, Doç. Dr. Mustafa ATEŞ, İsmail Hakkı KARAKELLE,
Reşit GÜRPINAR, Fevzi ÖZKAN
B. RAPORTÖRLER: Burak BÜYÜKKUŞOĞLU, Neyzar ÜNÜBOL, Hatice ODABAŞ BUBA
C. BİLDİRİMDE
BULUNAN :- Türkiye Beyaz Eşya Sanayiciler Derneği Atık Yönetim
İktisadi İşletmesi
Barbaros Mah. Çiğdem Sok. Ağaoğlu My Office İş Merkezi Kat:4
D 20 Batı Ataşehir/İstanbul
(1) D. DOSYA KONUSU: Atık Elektrikli ve Elektronik Eşyaların Kontrolü Yönetmeliği
uyarınca yükümlülüklerini Türkiye Beyaz Eşya Sanayiciler Derneği Atık Yönetim
İktisadi İşletmesi (ELELAY) aracılığıyla yerine getirmek ve bu nedenle ELELAY’a üye
olmak isteyen üreticiler ile ELELAY arasında imzalanacak üyelik sözleşmesine menfi
tespit belgesi verilmesi / muafiyet tanınması talebi.
(2) E. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 20.05.2013 tarih ve 3092 sayı ile giren bildirim
üzerine düzenlenen 27.06.2013 tarih ve 2013-3-42/MM sayılı Menfi Tespit/Muafiyet Raporu
görüşülerek karara bağlanmıştır.
(3) F. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili raporda özetle;
-Türkiye Beyaz Eşya Sanayicileri Derneği Atık Yönetim İktisadi İşletmesi’nin üyelik
sözleşmesine, menfi tespit belgesi verilemeyeceği,
- Mevcut haliyle sözleşmeye bireysel muafiyet tanınabileceği sonuç ve kanaatine ulaşıldığı
ifade edilmiştir.
G. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
G.1. Taraflar
G.1.1. Türkiye Beyaz Eşya Sanayiciler Derneği Atık Yönetim İktisadi İşletmesi
(ELELAY)
(4) ELELAY Türkiye Beyaz Eşya Sanayicileri Derneği (TÜRKBESD) tarafından Derneğin
16.01.2013 tarihli yönetim kurulu kararı ile Derneğe bağlı olarak kurulmuş bir iktisadi
işletmedir. Söz konusu Dernek ise 1986 yılında sektörün önde gelen beyaz eşya firmalarının
bir araya gelmesi ile kurulmuştur. Halihazırda Arçelik, Vestel, Bosch-Siemens, Indesit,
Candy ve Demirdöküm olmak üzere altı üyesi bulunan dernek, beyaz eşya sektörünün
%90’ını temsil etmektedir.
(5) ELELAY, TÜRKBESD üyesi olsun veya olmasın Atık Elektrikli ve Elektronik Eşyaların
(AEEE) Kontrolü Yönetmeliği (Yönetmelik) kapsamında tanımlanan üreticiler adına atık
elektrikli ve elektronik eşyaların yönetimi ve bu eşyaların toplama, geri dönüşüm, geri
kazanım faaliyetlerini yürütme amacıyla kurulmuştur. Bu doğrultuda Çevre ve Şehircilik
Bakanlığı tarafından yetkilendirilmiş olan ELELAY’ın henüz üyesi bulunmamakla birlikte,
13-44/554-248
2 / 11
üyelik anlaşmasının menfi tespit veya muafiyet almasının akabinde üye kabulune
başlayacaktır. ELELAY’ın yönetim kurulu TÜRKBESD yönetim kurulu üyelerinden
oluşmaktadır.
G.1.2. Yönetmelik ve AEEE’lerin Geri Dönüşüm ve Geri Kazanımı
G.1.2.1. ELELAY’ın Yapısı ve Faaliyeti
(6) ELELAY, AEEE'lerin toplanması, işlenmesi ve geri kazanımı için bir yönetim planı
uygulanacak ve yönetim planı doğrultusunda Bakanlık ve Koordinasyon Merkezi ile işbirliği
içerisinde hizmet sunacaktır. Mevcut durumda henüz daha üye kabul işlemleri başlamamış
olmakla birlikte, ELELAY Genel Müdürü ile 30.05.2013 tarihinde yapılan görüşmeden üyelik
sözleşmesine menfi tespit veya muafiyet verilmesi halinde TÜRKBESD üyelerinin ELELAY’a
da üye olacakları anlaşılmıştır.
(7) ELELAY’a üye olan üreticiler satışını yaptıkları elektrikli ve elektronik eşyaların miktarını
ELELAY’a bildirecek, ELELAY’da üretilen miktara bağlı olarak toplanması ve işlenmesi
gereken miktarda AEEE’nin elektrikli ve elektronik eşya dağıtıcılarından ve AEEE toplama
merkezlerinden lisanslı lojistik firmaları aracılığıyla toplanarak lisanslı işleme tesislerinde
geri dönüşüm veya geri kazanımı sağlanacaktır. ELELAY lisanslı lojistik firmalarından ve
lisanslı işleme tesislerinden kendisine iletilen AEEE taşıma ve işleme bilgilerini
Koordinasyon Merkezine ve Çevre ve Şehircilik Bakanlığına (Bakanlık) sunacak ve bu
şekilde üyelerinin yükümlülüklerini yerine getirecektir.
(8) Bu çalışma planının bir ayağı elektrikli ve elektronik eşya (EEE) üreticileri ile ELALAY
arasında imzalanacak olan üyelik sözleşmesidir. Çalışma planının diğer ayağı ise lisanslı
lojistik firmaları ve lisanslı işleme tesisleri ile ELELAY arasında yapılacak anlaşmalardır.
Ancak yapılan bildirim sadece üyelik sözleşmesine ilişkin olup, ELELAY Genel Müdüründen
lisanslı lojistik firmaları ve lisanslı işleme tesisleri ile yapılacak anlaşmaların içeriğinin henüz
belirlenmediği bilgisi alınmıştır. Dolayısıyla mevcut dosya kapsamında sadece ELELAY ile
EEE üreticileri arasında imzalanacak olan üyelik sözleşmesi bakımından değerlendirme
yapılacaktır.
G.2. Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme
G.2.1. Üyelik Sözleşmesi
(9) ELELAY Üyelik Sözleşmesi, üyelik kurallarını, ELELAY’ın üyelere, üyelerin ELELAY’a karşı
yükümlülüklerini ve mali konuları düzenleyen hukuki bir metindir. Sözleşmeye göre
ELELAY’a üye olacak üreticinin Yönetmelik uyarınca kayıt olması gereken tüm resmi
mercilere kayıt işlemlerini gerçekleştirmesi ve bu mercilerle ELELAY’a eksiksiz ve doğru
bilgi vermesi gerekmektedir.
(10) Sözleşmenin “Üyeliğe Kabul” başlıklı 4. maddesi uyarınca bir üreticinin üyeliğe kabul
edilmesi ELELAY’ın münhasır takdirine bağlıdır. ELELAY’ın üyesine karşı yükümlülükleri
aşağıdaki gibidir.
- ELELAY’ın amacını gerçekleştirecek stratejiler geliştirmek ve bunlar üzerinde
mutabakata varılarak bu stratejileri uygulamak,
- Stratejilerin uygulanma maliyetlerini karşılayacak şekilde üyelerini bilgilendirmek ve
üyelerinin gerekli fonu sağlamasını gerçekleştirmek,
- Üyeleri adına toplanan ve işlenen geri dönüşüm, geri kazanım ve işleme kayıtlarını
tutmak,
- AEEE Yönetmelik ve mevzuatı uygulamasında ortaya çıkan problemleri gidermek adına
ilgililerle yaptığı görüşmeler ve sonucu hakkında üyelerini bilgilendirmek,
- AEEE'lerin toplanması için gerekli bilgilendirme ve uyarı konusunda faaliyette bulunmak,
- Her yılın sonunda bir yıllık faaliyet raporu ile üyelerini ve ilgili mercileri bilgilendirmek.
13-44/554-248
3 / 11
(11) Sözleşmenin 10. maddesi uyarınca ELELAY, üyenin ELELAY’a sunduğu bilgilerin
doğruluğunu denetlemek için üçüncü şahısları görevlendirebilir. ELELAY Genel Müdürü ile
yapılan görüşmede bu denetimin amacının üyelerin üretim miktarlarını ELELAY’a
olduğundan az bildirmesi ve bu şekilde maliyetlere daha az katılmasını caydırmak olduğu
belirtilmiştir. Üyenin sunduğu verilerde çelişki olması halinde bağımsız bir denetim kuruluşu
tarafından verilerin denetlenmesi sağlanacaktır.
(12) Sözleşmenin 11. maddesi, üye tarafından ELELAY’a sunulan bilgilerin gizliliğinin
korunmasını düzenlemektedir. ELELAY, bir üye tarafından veya bir üye ile bağlantılı olarak,
ilgili mercilerce kendisine sağlanan bilgilerin gizliliğini sağlamakla yükümlü olacaktır. Zira
sözleşme üyelerin ürettikleri malların alım veya satım fiyatları, indirimler veya diğer ticari
koşullarına ilişkin hususlarda bilgi alışverişini içermemektedir. Üyelerin ELELAY’a
sunacakları bilgi toplam üretim tonajıdır ve bu bilgide üçüncü kişilerle paylaşılmayacaktır.
(13) Üyeler ELELAY’a katılım ücreti ile birlikte yıllık ücret ödeyecekler ve ayrıca sistem
maliyetlerinin karşılanması için ELELAY tarafından yönetim, lojistik ve geri dönüşüm gibi
maliyetler dikkate alınarak hesaplanan bedeli ödemekle yükümlü olacaklardır.
(14) Sözleşme hükümlerinde açıkça üyenin aynı anda birden fazla yetkilendirilmiş kuruluşla
çalışamayacağı, diğer bir deyişle üyenin yükümlü olduğu miktarda AEEE’yi toplama ve geri
dönüşüm veya geri kazanımını sağlama konusunda ELELAY’ı münhasır yetkili kıldığı
belirtilmemiştir. ELELAY Genel Müdürü ile yapılan görüşmede de, bir üreticinin aynı
kategoride birden fazla yetkilendirilmiş kuruluşa üye olamayacağı ifade edilmiştir.
(15) Sözleşme süresi belirtilmemiş, taraflardan birinin sözleşmeyi feshine kadar sözleşmenin
geçerli olacağı ifade edilmiştir. Taraflardan herhangi biri üç ay önceden yazılı bildirimde
bulunmak suretiyle sözleşmeyi istediği zaman feshetme hakkına sahiptir.
G.2.2. Atıklara İlişkin Çevresel Düzenlemeler
G.2.2.1. Atık Yönetimine İlişkin Genel Bilgiler
(16) Atık yönetimi, kamu otoriteleri tarafından atık miktarının ve atığın zararlarının azaltılması,
atığın yeniden ekonomiye kazandırılması amacıyla, atıkların geri dönüştürülmesi ve/veya
çevre sağlığına zarar vermeyecek şekilde yok edilmesine yönelik uygulamaları kapsamakta
olup kamu otoriteleri tüm dünyada bu amaçla düzenlemeler yapmaktadır. Ülkemizde
özellikle son on yılda pil, akümülatör, ambalaj, ömrünü tamamlamış lastik ve elektrikli ve
elektronik atıklar gibi atık çeşitlerine yönelik birçok düzenleme kabul edilmiştir.
(17) Atıkların yararlı bir amaç için kullanılabilecek hale getirilmesine “geri kazanım”, atıkların
orijinal amacı veya başka amaçlarda kullanılmak üzere ürün, materyal veya madde haline
getirilmesine ise “geri dönüşüm” adı verilmektedir. Geri dönüşüm de, geri kazanım
işlemlerinden biridir. Dolayısıyla geri kazanım, geri dönüşümü de içine alan daha geniş bir
kavramı ifade etmektedir.
(18) Geri kazanım işlemlerine tabi tutulamayan atıkların çevreye zarar vermeyecek şekillerde yok
edilmesine ise “bertaraf” adı verilmektedir. Bertaraf yöntemlerinden en yaygın olarak
kullanılanları, atıkların düzenli depolanması ve enerji kazanımı amacı dışında yakılmasıdır.
Nakletmek amacıyla atıkların toplanması, ayrıştırılması ve/veya karıştırılması işine de
“toplama” adı verilmektedir.
(19) Atıkların toplanmasından, ayrıştırılması, geri dönüştürülmesi, geri kazandırılması da dahil
olmak üzere nihai bertarafının sağlanmasına kadarki aşamaların tümüne birden “atık
yönetimi” adı verilmektedir. Dolayısıyla herhangi bir atığın yönetimi, söz konusu atığın
13-44/554-248
4 / 11
toplanması, geri kazandırılması ve geri kazandırılamayan kısımlarının bertaraf edilmesi
anlamını taşımaktadır.
(20) Atık politikasının temel unsurlarından biri “üretici sorumluluğu prensibi”dir. Üretici
sorumluluğu prensibi, atıkların çevreye zarar vermesinin engellenmesine yönelik işlemlerin,
atığın kaynaklandığı ürünü üreten veya ithal eden teşebbüs (üretici) tarafından
gerçekleştirilmesi anlamını taşımaktadır. Bu prensibe göre üreticilerin, ürünlerinden
kaynaklanan atıklarını toplamaları, geri kazandırmaları ve bertaraf etmeleri gerekmektedir.
Söz konusu işlemlerin finansmanı da yine üreticiler tarafından karşılanmalıdır. Dolayısıyla
üretici sorumluluğu prensibi uyarınca, atık yönetiminin fiilen sağlanması (fiziksel sorumluluk)
ve atık yönetim işlemlerinin finanse edilmesi (finansal sorumluluk) üreticilerin
yükümlülüğündedir.
(21) Üreticilerin atık yönetimini sağlamak üzere tek başlarına oluşturdukları organizasyonlara
“bireysel sistemler” adı verilmektedir. Üreticinin atık yönetimini tek başına sağladığı bu
hallerde, söz konusu faaliyetleri gerçekleştirmek üzere yeni teşebbüsler/birimler kurulması
veya toplama/geri kazanım firmalarıyla anlaşmalar yapılması gerekmektedir. Üreticilerin atık
yönetimini gerçekleştirmek üzere, diğer üreticilerle birlikte oluşturdukları organizasyonlar ise
“kolektif sistemler” olarak ifade edilmektedir. Birden fazla üreticinin bu sorumluluğu birlikte
gerçekleştirmeyi tercih ettiği durumlarda genellikle, teşebbüs veya teşebbüs birliği şeklinde
yeni bir yapı/organizasyon oluşturulmakta ve kurucular dışındaki diğer üreticiler daha sonra
üye veya ortak statüsünde bu birliğe katılabilmektedir. Bu sistemler faaliyetlerini üyelerinden
topladıkları ücretler (aidatlar) ile yürütmekte ve bu şekilde üreticiler, sistem maliyetlerini
finanse etmek suretiyle, atık yönetimine ilişkin finansal sorumluluklarını da yerine
getirmektedir. Kolektif sistemin asıl işlevi, atık yönetimini gerçekleştirecek toplama, geri
kazanım ve bertaraf firmalarını belirlemek ve bu yolla sisteme dâhil üreticiler adına atık
yönetiminin örgütlenmesini sağlamaktır. Bu çerçevede sistemler, üyelerinin atık
kapsamındaki yükümlülüklerini yerine getirmek amacıyla, toplama ve geri dönüşüm/geri
kazanım firmalarıyla anlaşmalar yapmaktadır.
G.2.2.2. Atık Elektrikli ve Elektronik Eşyaların Kontrolü Yönetmeliği
(22) Bakanlık tarafından tarafından hazırlanan Yönetmelik bir yıl sonra yürürlüğe girmek üzere
22.05.2012 tarih ve 28300 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmıştır. Söz konusu
Yönetmelik’in amacı; elektrikli ve elektronik eşyaların üretiminden nihaî bertarafına kadar
çevre ve insan sağlığının korunması amacıyla elektrikli ve elektronik eşyalarda bazı zararlı
maddelerin kullanımının sınırlandırılması, bu sınırlandırmalardan muaf tutulacak
uygulamaların belirlenmesi, elektrikli ve elektronik eşyaların ithalatının kontrol altına
alınması, elektrikli ve elektronik atıkların oluşumunun ve bertaraf edilecek atık miktarının
azaltılması için yeniden kullanım, geri dönüşüm, geri kazanım yöntem ve hedeflerine ilişkin
hukuki ve teknik esasları düzenlemektir. Yönetmelik aşağıda kategoriler halinde sayılan
elektrikli ve elektronik eşyaları (EEE) kapsamaktadır:
- Büyük ev eşyaları (Buzdolabı, çamaşır makinası vb.),
- Küçük ev aletleri (Elektrik süpürgesi, ütü vb.),
- Bilişim ve telekomünikasyon ekipmanları,
- Tüketici ekipmanları (Radyo, televizyon, müzik enstrümanları vb.),
- Aydınlatma ekipmanları (Flüoresan, düşük basınçlı sodyum lambalar vb.),
- Elektrikli ve elektronik aletler ( Dikiş makinesi, matkap vb.),
- Oyuncaklar, eğlence ve spor aletleri,
- Tıbbi cihazlar,
- İzleme ve kontrol aletleri,
- Otomatlar (Sıcak-soğuk içecek otomatları vb.).
13-44/554-248
5 / 11
G.2.2.2.1. Yönetmelik Kapsamında Görev, Yetki ve Sorumluluklar
(23) Yönetmelik, esas olarak üreticiye ilişkin görev, yetki ve sorumluluklara dair düzenlemeler
içermekle birlikte atık yönetimi sürecinde Bakanlık’a, belediyelere, dağıtıcılara, tüketicilere
ve işleme tesislerine de birtakım yükümlülükler getirmiştir.
G.2.2.2.1.1. Bakanlık ile Belediyelerin Görev, Yetki ve Sorumlulukları
(24) Yönetmelik’i uygulamakla yükümlü bulunan Bakanlık’ın; geçici depolama ve Yönetmelik’te
arındırma, söküm, parçalama, parçalama sonrası oluşan atıkların geri kazanımı faaliyetlerinden
asgari üçünü gerçekleştiren tesisler olarak tanımlanan işleme tesislerine faaliyette
bulunabilmeleri için çevre izin ve lisansı vermek, üreticiler ve belediyeler tarafından
hazırlanan yönetim planlarını, toplama ve geri dönüşüm faaliyetlerini değerlendirmek ve
Yönetmelik’e aykırılık durumunda EEE’lerin piyasaya arzını yasaklama, piyasaya arz
edilmiş EEE’leri toplatma ve Yönetmelik’te öngörülen idari para cezalarının uygulanmasını
sağlama görev ve yetkileri bulunmaktadır.
(25) Yönetmelik’te getirme merkezleri, evsel atık elektrikli ve elektronik eşyaların toplanması için
belediyeler tarafından kurulan atık toplama merkezlerini ifade etmektedir Belediyeler
Yönetmelik’in 8. maddesi uyarınca getirme merkezleri kurarak atık elektrikli ve elektronik
eşya (AEEE)’ların toplanmasını sağlamak, AEEE yönetim planını hazırlamak ve AEEE
toplama başlangıç yılından en az altı ay önce bu planı Bakanlık’a göndermek, yönetim planı
çerçevesinde belediyenin toplama programı hakkında konutları bilgilendirmek, AEEE’lerin
uygun konteynerlerde biriktirilmesini sağlamak ve toplanan evsel AEEE’leri Koordinasyon
Merkezince belirlenen lisanslı işleme tesislerine göndermek görev, yetki ve sorumluluklarını
haizdir
G.2.2.2.1.2. AEEE Üreticilerinin Görev, Yetki ve Sorumlulukları
(26) Esas olarak EEE üreticileri sorumluluğu prensibine dayanan Yönetmelik’in 15. maddesi
uyarınca üreticiler, aşağıda verilen programa uygun olarak evsel AEEE toplama hedeflerine
ulaşılmasını sağlamakla yükümlü kılınmıştır.
Tablo 1: Üreticilerin Toplamakla Yükümlü Olduğu EEE Hedefleri
EEE Kategorileri
Yıllara Göre Toplama Hedefi (Kg/Kişi-Yıl)
2013 2014 2015 2016 2018
Buzdolabı/Soğutucular/İklimlendirme Cihazları 0,05 0,09 0,17 0,34 0,68
Büyük Beyaz Eşyalar (Buzdolabı/Soğutucular/İklimlendirme
Cihazları Hariç) 0,1 0,15 0,32 0,64 1,3
Televizyon ve Monitörler 0,06 0,10 0,22 0,44 0,86
Bilişim ve Telekomünikasyon ve Tüketici Ekipmanları
(Televizyon ve Monitörler Hariç) 0,05 0,08 0,16 0,32 0,64
Aydınlatma Ekipmanları 0,01 0,02 0,02 0,04 0,08
Küçük Ev Aletleri, Elektrikli ve Elektronik Aletleri Oyuncaklar,
Spor ve Eğlence Ekipmanları, İzleme ve Kontrol Aletleri 0,03 0,06 0,11 0,22 0,44
Toplam 0,3 0,5 1 2 4
(27) 2013-2018 yıllarının planlandığı Yönetmelik’e göre her EEE kategorisi için ayrı toplama
hedefleri bulunmakta ve bu hedeflerin her yıl artması planlanmaktadır. 2013 yılında
hedeflenen toplam AEEE miktarı kişi başı 0,3 kg iken 2018 yılında bu miktarın 4 kg olması
beklenmektedir.
(28) Üreticiler, lisanslı işleme tesisleriyle yukarıda kategoriler halinde sayılan EEE’lerin geri
dönüşüm ve geri kazanım miktarlarını Yönetmelik’te planlanan oranlarda karşılamakla da
yükümlüdürler. Dosya içeriği bilgilerden üreticilerin toplamakla yükümlü olduğu hedeflere
13-44/554-248
6 / 11
paralel şekilde 2013-2018 yıllarının planlandığı ve referans dönem için artan hedeflerin
belirlendiği anlaşılmıştır.
(29) EEE üreticilerinin Yönetmelik’ten kaynaklanan diğer görev, yetki ve sorumlulukları;
- Belediyeler ve dağıtıcılar tarafından toplanan evsel AEEE’lerin; getirme merkezlerinden
veya dağıtıcılardan başlamak üzere nakliye maliyetlerini karşılamak, çevre lisanslı
tesislerde işlenmesini sağlamak ve işleme imkânının bulunmaması durumunda bertarafı
için bir sistem kurmak ve maliyetleri karşılamak,
- Evsel olmayan AEEE’lerin toplanması, işlenmesi amacıyla bir sistem kurmak,
- Belediyelerle birlikte veya münferit olarak eğitim ve bilinçlendirme kampanyaları
düzenlemek ve bu etkinliklerde kullanılacak yazılı görsel dokümanları sağlamak
şeklinde sıralanmaktadır. Bireysel ve kolektif sistemlere paralel olarak üreticilerin, söz
konusu yükümlüklerini bireysel olarak veya “Bakanlıkça belirtilen esaslar dâhilinde
oluşturulan ve kar amacı gütmeyen ortak uyum organizasyonu” şeklinde tanımlanan mevcut
bir yetkilendirilmiş kuruluşa dâhil olarak gerçekleştirmeleri mümkündür.
G.2.2.2.1.3. EEE Dağıtıcılarının Görev, Yetki ve Sorumlulukları
(30) Yönetmelik ile EEE üreticilerinin yanı sıra Yönetmelik’te elektronik iletişim yoluyla yapılan satışlar
da dahil olmak üzere, ticari olarak kullanıcıya elektrikli ve elektronik eşya ulaştıran gerçek veya tüzel
kişiler olarak tanımlanan dağıtıcılara da bir takım görev, yetki ve sorumluluklar getirilmiştir. Bu
bağlamda dağıtıcılar;
- Yeni bir ürün sattıklarında, tüketici tarafından talep edilmesi halinde eş tipte ve aynı işlevi
gören eski eşyayı markası, modeli, üreticisi ve muhtevasına bakılmaksızın ücretsiz
olarak almak,
- Yeni ürünün alıcının adresine teslim edildiği durumlarda, dağıtıcıya veya onun adına
teslimatı yapan kuruluşa iade edilen AEEE’yi aynı yerden almak ve bunun için hiç bir
nakliye ücreti yahut başka bir ilave ücret talep etmemek,
- Tüketicilerden toplanan AEEE’leri Koordinasyon Merkezini bilgilendirerek belirlenen
toplama sistemlerine veya lisanslı işleme tesislerine göndermek ve
- Satış yerinde tüketicilerin kolaylıkla görebileceği yerlerde evsel AEEE’lerin toplanması,
geri dönüşümü, evsel AEEE toplama noktalarına ilişkin bilgileri bulundurmakla
yükümlüdürler.
G.2.2.2.2. Koordinasyon Merkezleri
(31) Yükümlülüklerini münferiden yerine getiren üreticilerin ve yetkilendirilmiş kuruluşların
Bakanlık ve yerel yönetimlerle olan koordinasyonlarının sağlanması amacıyla, kâr amacı
gütmeyen ortak bir Koordinasyon Merkezi kurmaları zorunluluğu mevcuttur. Birden fazla
Koordinasyon Merkezi kurulmasına imkân tanımayan Yönetmelik kapsamında
Koordinasyon Merkezlerinin başlıca yükümlülükleri; toplanan AEEE’leri üreticilerin pazar
paylarına göre paylaştırmak, belediyelerce toplanan evsel AEEE’lerin işleme tesislerine
taşınarak çevre lisanslı tesislerde geri kazanımını yahut bertarafını sağlamak ve AEEE
yönetim süreci hakkında Bakanlık’a bilgilendirme amaçlı raporlar sunmaktır.
G.2.2.2.3. AEEE Yönetiminin Finansmanı
(32) Evsel AEEE’ler bakımından üreticiler, Yönetmelik’ten kaynaklanan maliyetleri karşılamak
üzere piyasaya sürecekleri ürünler için teminat1 vermekle yükümlüdürler. Bu çerçevede
yetkilendirilmiş kuruluşlara üyelik teminat olarak kabul edilmektedir. Yönetmeliğin yürürlüğe
girdiği tarihten önce piyasaya sürülen ürünlerden kaynaklanan tarihsel AEEE’lerin yönetim
1 Teminat ve yetkilendirilmiş kuruluşlara ilişkin esaslar Bakanlıkça düzenlenecektir.
13-44/554-248
7 / 11
maliyeti, faaliyette olan üreticilerin iç piyasadaki paylarıyla orantılı olarak paylaştırılarak
karşılanacaktır.
(33) Evsel olmayan AEEE’ler bakımından ise Yönetmelik’in yürürlüğe giriş tarihinden sonra
piyasaya sürülen ürünlerden kaynaklanan AEEE’lerin toplanması, nakliyesi, işlenmesi ve
bertaraf maliyetleri üretici tarafından üstlenilir. Tarihsel ve evsel olmayan AEEE’lerin yönetim
maliyeti, eşdeğer veya aynı işlevi gören yeni ürünlerle değişim yapılması durumunda bu
ürünleri temin eden üreticiler tarafından, diğer durumlarda ise tüketici ve üreticilerin
anlaşarak aksini kararlaştırma hakları saklı kalmak kaydıyla tüketiciler tarafından karşılanır.
G.2.3. Teşebbüs Temsilcisi İle Yapılan Görüşme
(34) Raportörlerce ELELAY Genel Müdürü ile yapılan görüşmede özetle; Mayıs 2012 tarihinde
yayımlanan Yönetmelik’te üretici sorumluluğu prensibinin benimsendiği belirtilerek
üreticilerin, belediyeler tarafından kurulacak olan getirme merkezlerinde toplanan AEEE’leri
alarak bir geri dönüşüm ya da geri kazanım firmasına teslim etme yükümlülüğünün
bulunduğu, yükümlü olunacak miktarın ise piyasaya sürülen ürün miktarının ağırlığına göre
belirlendiği ve üreticilerin söz konusu yükümlülüklerini bireysel olarak yerine getirebilecekleri
gibi yetkilendirilmiş kuruluşlar aracılığıyla da yerine getirmelerinin mümkün olduğu ifade
edilmiştir.
(35) Bunun yanında yetkilendirilmiş kuruluşlar ya da yükümlülüğünü bireysel olarak ifa eden
üreticiler tarafından kurulacak olan Koordinasyon Merkezlerinin yükümlülüklerinin ise tüm
yetkilendirilmiş kuruluşların ve bireysel olarak toplama işlemlerini gerçekleştirecek
üreticilerin ağırlık bazında pazar paylarını hesaplayarak her bir kategorideki sorumluluklarını
ayrı ayrı belirlemek ve hangi illerdeki AEEE’lerden sorumlu olacaklarını tespit etmekten
ibaret olduğu dile getirilmiştir.
(36) Görüşme sırasında ELELAY’ın kurucusu TÜRKBESD derneğinden de bahsedilmiş ve
Arçelik, Vestel, Bosch-Siemens, Indesit, Candy ve Demirdöküm firmalarının söz konusu
derneğe üye olduklarını, ELELAY faaliyete başladığı takdirde adı geçen firmalarla da
ELELAY’a üyelik sözleşmesi imzalanacağı ileri sürülmüştür. Ayrıca TÜRKBESD ile
ELELAY’ın yönetim kurullarının aynı olduğuna ve her dernek üyesi firmadan bir temsilcinin
yönetim kurulunda yer aldığına değinilmiştir.
(37) Öte yandan ELELAY’ın faaliyetlerine ilişkin olarak ise; ELELAY’ın lisanslı lojistik firmalarıyla
ya da işleme tesisleriyle çalışma esaslarının henüz belirlenmediği, ELELAY’a ödenecek
üyelik bedellerinin üreticilerin piyasaya sürecekleri miktarlarla orantılı olarak tespit edileceği
ve bir üreticinin aynı kategoride birden fazla yetkilendirilmiş kuruluşa üye olamayacağı ifade
edilmiştir. Ayrıca ELELAY’ın tüm EEE üreticilerine açık olduğu, üyelik sözleşmelerinin bir
yıllık olup aksi belirtilmediği sürece süre sonunda kendiliğinden yenileneceği ve üyelerin
dilediği zaman sözleşmeyi feshedebileceği ancak ELELAY’ın her takvim yılının başında
Koordinasyon Merkezine bildirdiği yükümlülükten yıl boyunca sorumlu olması sebebiyle
fesih ihbarının takvim yılı sonundan itibaren hüküm ve sonuç doğuracağı belirtilmiştir.
G.2.4. Hukuki Değerlendirme
G.2.4.1. Menfi Tespit Değerlendirmesi
(38) Yönetmelik ile üreticilerin sorumluluklarını yerine getirebilmeleri bakımından doğrudan
kendilerinin oluşturacakları bireysel sistemler ile kolektif sistemler birbirlerine ikame
edilebilen seçenekler olarak düzenlenmiştir.
(39) Üretici sorumluluğu çerçevesinde kurulan kolektif sistemlere üye olarak katılan üreticilerin,
atık yönetim sistemleri kurma yükümlülükleri bulunduğu göz önüne alındığında, söz konusu
13-44/554-248
8 / 11
kolektif sistemin olmadığı durumda, bu üreticilerin bireysel olarak veya diğer üreticilerle
birlikte sistem kurmaları gerekmektedir. Bu anlamda kolektif sistemler, bu sisteme rakip
sistemleri kurabilecek teşebbüsler tarafından oluşturulmaktadır. Dolayısıyla ilgili tüm
üreticilerin üye olarak hizmet aldıkları bir sistemin varlığı esasen, potansiyel olarak atık
yönetim hizmeti sağlayabilecek teşebbüslerin bir araya getirilmesi anlamını taşımaktadır. Bu
çerçevede, diğer yatay işbirliği alanlarında olduğu gibi sistem çatısı altında rakipler arasında
yaratılan işbirliğinin de değerlendirilmesi gerekmektedir.
(40) Bu çerçevede, TÜRKBESD tarafından AEEE üreticilerinin Yönetmelik’ten kaynaklanan
yükümlülüklerini yerine getirmek üzere kurulan ELELAY, üyelerinin hem potansiyel sağlayıcı
hem de potansiyel müşteri olduğu ve üyelik sözleşmesi ile yaratılan ilişkinin, rakip
konumundaki tesebbüşleri bir araya getiren yatay nitelikte bir ilişki olduğu anlaşılmaktadır.
(41) Öte yandan ELELAY’a üyelik sözleşmesinde açıkça kararlaştırılmış olmamakla birlikte
ELELAY Genel Müdürü ile yapılan görüşmede, bir üreticinin aynı kategoride birden fazla
yetkilendirilmiş kuruluşa üye olamayacağı ifade edilmiştir. ELELAY üyelerinin
Yönetmelik’ten kaynaklanan tüm yükümlülüklerini üyelik süresi boyunca ELELAY vasıtasıyla
yerine getirmek zorunda olduğu anlamına gelen bu durum, fesih ihbarlarının üç aylık bildirim
süresinin sona ermesinden sonraki takvim yılının başlangıcında geçerlilik kazanacağına dair
sözleşme hükmüyle birlikte ele alındığında, fesih ihbarının hukuki sonuç doğuracağı
döneme kadar üyelerin aynı anda, aynı kategorideki birden fazla yetkili kuruluş ile
yükümlülüklerini getirebilme özgürlüklerini kısıtlamakta ve bu anlamda bir münhasırlık
öngörülmektedir. Ayrıca Bakanlık tarafından yetkilendirilmiş ilk kuruluş olma özelliğine sahip
ELELAY lehine münhasırlık oluşturulmasının potansiyel yetkilendirilmiş kuruluşlar açısından
pazara giriş engeli yaratabileceği, potansiyel rekabeti kısıtlayabileceği kanaatine varılmıştır.
(42) Yukarıda sayılan gerekçelerle üyelik sözleşmesine 4054 sayılı Rekabetin Korunması
Hakkında Kanun (4054 sayılı Kanun)’un 8. maddesi uyarınca menfi tespit belgesi
verilemeyeceği kanaatine ulaşılmıştır.
G.2.4.2. Muafiyet Değerlendirmesi
G.2.4.2.1. Malların Üretim veya Dağıtımı İle Hizmetlerin Sunulmasında Yeni Gelişme
ve İyileşmelerin ya da Ekonomik veya Teknik Gelişmelerin Sağlanması
(43) Yönetmelik, tüm EEE üreticilerine AEEE’yi toplama, geri dönüştürme ve kazandırma
yükümlülüğü getirmektedir. Dosya içeriğinden söz konusu toplama, işleme ve geri kazanma
faaliyetlerinin her bir EEE üreticisi tarafından münferiden yapılması yerine bu hizmetin
yetkilendirilmiş kuruluş unvanını haiz ELELAY tarafından yerine getirileceği anlaşılmaktadır.
Böylece yetkilendirilmiş kuruluş, hem kendisine üye olan teşebbüslere yasal
yükümlülüklerini yerine getirme konusunda kolaylık sunacak hem de bu yükümlülüklerin tam
olarak karşılanmasını sağlayacaktır.
(44) Muafiyet değerlendirmesinde, üretim veya dağıtımda iyileşme ile ekonomik ve teknik
gelişme gibi yararlı etkilerden sadece işlemin taraflarının faydalanması değil, bu gelişmelerin
ekonomik etkinlik artışı yoluyla toplumsal refaha somut katkılarının bulunması işlemin odak
noktasını oluşturmaktadır. Üretim veya dağıtım maliyetlerinin düşürülmesi, mal arzının
artırılması ve devamlılığının sağlanması, piyasalara yeni girişlerin kolaylaştırılması, kalitenin
artırılması ve yeni ürünlerin ya da üretim tekniklerinin bulunması gibi hallerde, belirtilen
somut faydanın ortaya çıktığı kabul edilmektedir2.
(45) AEEE toplama işi ölçek ekonomilerinin önemli olduğu bir faaliyettir. Her üreticinin bireysel
olarak toplama ve diğer yükümlülüklerini yerine getirmesi tekrarlanan maliyetlere yol
2 27.10.2010 tarih ve 10-67/1422-538 sayılı Lasder Kurul kararı
13-44/554-248
9 / 11
açacaktır. Nitekim Yönetmelik ile açıkça teşebbüslerin söz konusu yükümlülüklerini yetkili
kuruluşlar aracılığıyla da yerine getirebilmelerine cevaz verilmesinin arkasında söz konusu
gerçeğin yattığı kanaati oluşmuştur. Dolayısıyla teşebbüs birliği çerçevesinde yapılacak
AEEE toplama faaliyetinin bir etkinlik doğurması beklenmekte ve bu çerçevede her bir
teşebbüs tarafından işlemin tek tek yapılmasına kıyasla maliyetlerin daha düşük olması
beklenmektedir.
(46) Öte yandan söz konusu AEEE’lerin etkin bir şekilde toplanması bu pazarın daha iyi bir
şekilde işlemesine ve geri dönüşüm pazarına yeni firmaların girmesine imkan tanıyacak ve
bu da ekonomiye katkının artmasına yol açabilecektir.
(47) Dolayısıyla, inceleme konusu üyelik sözleşmesinin Kanun’un 5. maddesinde yer alan
“malların üretim veya dağıtımı ile hizmetlerin sunulmasında yeni gelişme ve iyileşmelerin ya
da ekonomik veya teknik gelişmenin sağlanması” şeklindeki şartı sağladığı kanaatine
ulaşılmıştır.
G.2.4.2.2. Tüketicinin Bundan Yarar Sağlaması
(48) Yönetmelik, EEE’lerin üretiminden nihai bertarafına kadar çevre ve insan sağlığının
korunması amacıyla AEEE’lerin kontrolüne ilişkin hukuki ve teknik esasları düzenlemektedir.
Piyasada faaliyet gösteren aktörlerin davranışlarından doğan dışsallığa yönelik olarak kamu
müdahalesinin olmaması durumunda bundan kaynaklanabilecek sosyal maliyet nedeniyle
toplumsal refah azabilecektir3. Bu nedenle, Yönetmelik’te belirlenen esaslar ve hedefler
çerçevesinde AEEE toplama faaliyetinin sistematik ve düzenli bir şekilde yapılması,
AEEE’lerin çevre üzerinde yarattığı olumsuz etkileri ve sosyal maliyeti en aza indirmeyi
sağlamak bakımından önem arz etmektedir. Bunun yanında, AEEE’lerin çevreye verdiği
zararların insan sağlığını olumsuz etkilediği de dikkate alındığında AEEE’lerin olabildiğince
fazla toplanmasının önemi artacaktır. Bu çerçevede, kendisine üye olan üreticilerin
Yönetmelik’ten kaynaklanan yükümlülüklerini yerine getirmelerini sağlayacak olan
ELELAY’ın faaliyetlerinin tüketiciye bir diğer deyişle tüm topluma fayda sağlayacağı
anlaşılmaktadır.
(49) Öte yandan Yönetmelik’in “Genel İlkeler” başlıklı 5. maddesi uyarınca AEEE’lerin
yönetiminden kaynaklanan çevresel zararların giderilmesine ilişkin maliyetler, “kirleten öder”
ilkesine göre AEEE’lerin yönetiminden sorumlu olan gerçek veya tüzel kişilere aittir. Genel
bir kural olarak, teşebbüslerin maliyetlerini ürün/hizmet satış gelirleriyle karşıladıkları ve
maliyetler arttıkça ürün fiyatlarını da artıracağı kabul edilmektedir. Bu doğrultuda,
yükümlülüğünü münferiden yerine getiren her bir üreticinin bu maliyetleri tüketicilere
yansıtacağının ve bu suretle toplumsal refahın azalmasına sebep olacağının da kabulü
mümkündür. Dolayısıyla ölçek ekonomilerinin belirgin olduğu atık toplama faaliyetlerinde,
EEE üreticilerinin yükümlülüklerini ELELAY aracılığıyla yerine getirmelerinin tüketiciye
yansıyacak maliyetleri azaltacağı da öngörülmektedir.
(50) Son olarak geri dönüşüm/geri kazanım faaliyetlerinin etkin bir şekilde yapılması suretiyle
atıkların ekonomiye yeniden kazandırılması, çevre kirliliğini önleyerek toplumsal faydayı
artıracağı gibi, tüketicilerin bu şekilde piyasaya sürülen yeni ürünlere ulaşmasını da
sağlayacaktır.
(51) Yukarıdaki hususlar birlikte değerlendirildiğinde inceleme konusu üyelik sözleşmesinin
Kanun’un 5. maddesinde yer alan “tüketici yararı” şartını sağladığı kanaatine varılmıştır.
3 27.10.2010 tarih ve 10-67/1422-538 sayılı Lasder kararı
13-44/554-248
10 / 11
G.2.4.2.3. İlgili Piyasanın Önemli Bir Bölümünde Rekabetin Ortadan Kalkmaması
(52) Yönetmelik kapsamında birden çok EEE kategorisi bulunmakta olup yukarıda sayılan bu
kategorilerden anlaşıldığı üzere, Yönetmelik evsel ve profesyonel amaçlı kullanılan her türlü
EEE’yi kapsamaktadır. ELALAY’ın mevcudiyeti diğer kategoriler bazında da benzer kolektif
sistemlerin kurulmasına engel teşkil etmemektedir. Kaldı ki, aynı kategoride de üye
üreticilerin sözleşmeyi feshedip bireysel olarak yükümlülüklerini yerine getirmesi ya da
ileride kurulabilecek başka bir yetkilendirilmiş kuruluşa üye olması da ihtimal dahilindedir.
(53) Diğer yandan, atık yönetim sistemleri oluşturma zorunluluğuna yönelik çevresel
düzenlemelere tabi endüstrilerde faaliyette bulunabilmenin koşullarından birini
bireysel/kolektif bir atık yönetim sistemi kurmak veya kurulu sistemlere katılmak
oluşturmaktadır. Bu durumda kolektif sistemlerin veya kolektif sistem ortakları olan
üreticilerin, ürün piyasasındaki rakiplerine hizmet vermesi gündeme gelebilmektedir ki, bu
durumun ürün piyasasına girişleri engelleyebilecek nitelikteki uygulamaları beraberinde
getirebilmesi mümkündür. Bu nedenle, sistem üyelik koşullarının ürün piyasasına girişleri
destekler nitelikte tasarlanması, özellikle küçük üreticilerin ürün piyasasındaki rekabetçi
güçlerinin korunması bakımından hayati bir önem arz etmektedir. Bu nedenle sisteme üyelik
koşullarının ürün piyasasına girişler üzerindeki olumsuz etkilerinin önlenebilmesi için
sistemler tarafından ayrımcı olmayan koşulların getirilmesi gerekmektedir.
(54) Söz konusu kaygılar, dosya konusu üyelik sözleşmesi bakımından değerlendirildiğinde,
sözleşmenin ayrımcı koşullar içermediği ve tüm üreticiler için eşit üyelik koşullarının geçerli
olduğu, ayrıca sistemin TÜRKBESD’e üye olup olmadığına bakmaksızın tüm üreticilerin
katılımına açık olduğu görülmüştür.
(55) Yukarda açıklanan nedenlerle inceleme konusu üyelik sözleşmesinin Kanun’un 5.
maddesinde yer alan “ilgili pazarın önemli bir bölümünde rekabetin ortadan kalkmaması”
şartını sağladığı anlaşılmaktadır.
G.2.4.2.4. Rekabetin (a) ve (b) Bentlerindeki Amaçların Elde Edilmesi İçin Zorunlu
Olandan Fazla Sınırlanmaması
(56) Sözleşme hükümlerinde üyelerin aynı anda birden fazla yetkilendirilmiş kuruluşla
çalışamayacağı açıkça belirtilmemiş olmamakla birlikte, bir üreticinin aynı kategoride birden
fazla yetkilendirilmiş kuruluşa üye olamayacağı ELELAY Genel Müdürü tarafından ifade
edilmiştir. Bu hususun üye üreticiler bakımından, üyelik süresince ELELAY lehine
münhasırlık yaratabileceği anlaşılmaktadır. Ancak ELELAY’ın ilgili Yönetmelik uyarınca
toplanması gereken AEEE hedeflerine ulaşabilmesi için önemli miktarlarda yatırım yapması
gerekmektedir. Bu noktada ELELAY’ın faaliyetlerini yürütebilmesini teminen, katlanılacak
maliyetlerin geri dönüşünün sağlanması zorunludur. Dolayısıyla üyeler bakımından
ELALAY’ın münhasır yetkili kılınmış olmasının, Yönetmelik ile belirlenen hedeflerin yerine
getirilmesine yönelik faaliyetlerin sürdürülebilir olmasının doğal sonucu olduğu kanaatine
ulaşılmıştır. Kaldı ki üyelerin üç ay önceden yazılı bildirimde bulunmak suretiyle sözleşmeyi
istediği zaman feshetme hakkına sahip olduğu dikkate alındığında üyelik sözleşmesinin
Kanun’un 5. maddesinde yer alan “rekabetin gereğinden fazla sınırlanmaması “ şartını
sağladığı anlaşılmıştır.
13-44/554-248
11 / 11
H. SONUÇ
(57) Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre;
1. Bildirim konusu sözleşmeye; yetkilendirilmiş kuruluş olan Türkiye Beyaz Eşya
Sanayicileri Derneği Atık Yönetim İktisadi İşletmesi’nin çatısı altında kurulacak
kollektif sistemin, rakip konumundaki teşebbüsleri bir araya getiren yatay nitelikte bir
ilişki olması ve anılan işletmenin üyelerinin aynı anda, aynı kategoride başka bir
yetkilendirilmiş kuruluşa üye olamaması sebebiyle menfi tespit belgesi verilmesinin
mümkün olmadığına,
2. Bununla birlikte söz konusu sözleşmeye, 4054 sayılı Kanun’un 5. maddesinde sayılan
şartların tamamını karşılaması nedeniyle bireysel muafiyet tanınmasına
OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy