Rekabet Kurumu Başkanlığından;
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2013-2-54 (Önaraştırma)
Karar Sayısı : 13-71/960-407
Karar Tarihi : 19.12.2013
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI
Üyeler : Kenan TÜRK, Dr. Murat ÇETİNKAYA, Reşit GÜRPINAR,
Fevzi ÖZKAN, Dr. Metin ARSLAN, Doç. Dr. Tahir SARAÇ
B. RAPORTÖRLER: Bülent GÖKDEMİR, Tuba YEŞİL
C. BAŞVURUDA
BULUNAN : - Gizlilik talebi bulunmaktadır.
D. HAKKINDA İNCELEME
YAPILANLAR : - Özel Saint Joseph Fransız Lisesi
Dr. Esat Işık Cad. No:66/11 34710 Kadıköy/İstanbul
- Özel Notre Dame de Sion Fransız Lisesi
Cumhuriyet Cad. 127 Harbiye/İstanbul
-Özel Saint Pulcherie Fransız Lisesi
Çukurluçeşme Sok. No:7 Küçükparmakkapı Beyoğlu/İstanbul
-Özel Saint Benoit Fransız Lisesi
Kemeraltı Cad. No:11 Karaköy/İstanbul
-Özel Saint Michel Fransız Lisesi
Abide-i Hürriyet Cad. No:17 Şişli/İstanbul
(1) E. DOSYA KONUSU: İstanbul ilindeki Fransız liselerinin ücretlerini rekabeti bozucu
anlaşma uyumlu eylem veya teşebbüs birliği kararı ile belirleyip belirlemediklerinin
tespiti ile söz konusu okulların aralarında öğrenci nakline ilişkin centilmenlik
anlaşması bulunup bulunmadığının incelenmesi talebi.
(2) F. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 11.07.2013 tarih ve 4236 sayı ile giren başvuru
üzerine hazırlanan 03.10.2013 tarih ve 2013-2-54/İİ sayılı İlk İnceleme Raporu, 09.10.2013
tarihli Kurul toplantısında görüşülmüş ve 13-57/811-M sayı ile önaraştırma yapılmasına
karar verilmiştir. İlgili karar uyarınca düzenlenen 02.12.2013 tarih ve 2013-2-54/ÖA sayılı
Önaraştırma Raporu görüşülerek karara bağlanmıştır.
(3) G. İDDİALARIN ÖZETİ: Başvuruda özetle; İstanbul ilindeki Fransız liselerinin öğrenim
ücretlerini her yıl aynı miktarda belirlediği, ayrıca yaptıkları centilmenlik anlaşmaları
gereğince aralarında öğrenci transferini engellediği, söz konusu hususun anılan okullar
arasında açık bir anlaşma olduğunu gösterdiği ve bu yolla rekabetin ihlal edildiği iddia
edilmektedir.
(4) H. RAPORTÖR GÖRÜŞÜ: İlgili raporda; İstanbul ilinde faaliyet gösteren yukarıda
isimlerine yer verilen liselerin aralarında öğrenci transferlerini engelleyici içerikte bir
centilmenlik anlaşması yaptıklarını kanıtlayan bilgi ve belgeye ulaşılamadığı; söz konusu
okulların ücretlerini rekabeti bozucu anlaşma, uyumlu eylem veya teşebbüs birliği kararı ile
belirleyip belirlemedikleri iddiasına ilişkin olarak 4054 sayılı Rekabetin Korunması
Hakkında Kanun (4054 sayılı Kanun) bakımından ihlal oluşmadığı, bu çerçevede anılan
teşebbüsler hakkında 4054 sayılı Kanunun 41. maddesi uyarınca soruşturma açılmasına
gerek olmadığı; bununla birlikte söz konusu davranışın yaygınlaşması halinde rekabetin
engellemesi ihtimalinin ortaya çıkabilecek olması öngörüsünden hareketle söz konusu
13-71/960-407
2/6
teşebbüslere yönelik olarak 4054 sayılı Kanun’un 9. maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca
görüş bildirilmesinin uygun olacağı ifade edilmiştir.
I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
I.1. Hakkında Önaraştırma Yapılan Taraflar
(5) İstanbul ilinde T.C. Milli Eğitim Bakanlığı (MEB)’na bağlı olarak faaliyet gösteren Özel
Fransız Liseleri ; Özel Saint Joseph Fransız Lisesi (Saint Joseph Lisesi), Özel Notre Dame
de Sion Fransız Lisesi (Notre Dame de Sion Lisesi), Özel Saint Pulcherie Fransız Lisesi
(Saint Pulcherie Lisesi), Özel Saint Benoit Fransız Lisesi (Saint Benoit Lisesi) ve Özel Saint
Michel Fransız Lisesi (Saint Michel Lisesi)’dir.
(6) Söz konusu okulların tamamı, Türk vatandaşı olan öğrencilerine ilk yılı Fransızca hazırlık
olmak üzere toplamda 5 yıl (1+4) ortaöğretim hizmeti vermektedir. Her yıl için SBS ile
ortaöğretime kabul edecekleri öğrenci sayısına ilişkin kontenjanları MEB tarafından
belirlenen; ancak bu kontenjanları doldurma mecburiyetleri bulunmayan önaraştırmaya
taraf liselerin hepsi ayrıca Galatasaray Üniversitesi bünyesinde kontenjanı olan okullardır.
I.2. İlgili Ürün ve Coğrafi Pazar
(7) Önaraştırma kapsamında belirlenecek ilgili ürün pazarı bakımından ilk olarak, özel okulların
bazı özellikleri açısından devlet okullarından ayrı bir pazar teşkil ettiği tespitine ulaşılmıştır.
Söz konusu özelliklerin başında özel okulların (azınlık okulları ve vakıf okulları hariç) kar
amacına dayalı ticari politika gütmeleri ve ülkemizde özel öğretimin 1739 sayılı Milli Eğitim
Temel Kanunu’nda belirtilen ilkeler çerçevesinde gerçekleştirilmesi gelmektedir.
(8) Bunun yanı sıra, özel okulların yer aldığı pazarın da kendi içinde ilgili pazarda sunulan
hizmetlerin nitelik ve kalite olarak her özel okul bazında farklılaşması nedeniyle alt
segmentlere ayrıldığı görülmüştür. Bu çerçevede ülke genelindeki özel okulların
faaliyetlerine bakıldığında, yabancı dilde eğitim hizmeti faaliyeti yürüten özel okulların,
anılan hizmetin tüketici gözündeki özellikleri ve yöneldiği amaç bakımından, eğitim dili
Türkçe olan özel okullardan farklılaştığı değerlendirilmektedir.
(9) Dosya mevcudu bilgi ve açıklamalar dikkate alındığında, önaraştırma kapsamında
incelenen hususların, özel okulların ticari politikalarına ilişkin olması, ülkemizde özel
öğretimin 1739 sayılı Milli Eğitim Temel Kanunu’nda belirtilen ilkeler çerçevesinde
gerçekleştirilmesi, incelenen okulların ortaöğretim seviyesindeki öğrencilere yönelik olması,
eğitim hizmetinin yabancı dilde verilmesi ve bu hizmetin herhangi başka bir hizmet ile
ikame edilememesi sebepleriyle, dosya kapsamında ilgili ürün pazarı “Özel okullar
tarafından orta öğretim öğrencilerine yönelik olarak yabancı dilde sunulan eğitim hizmetleri
pazarı” şeklinde tanımlanmıştır.
(10) Önaraştırmanın İstanbul ilindeki özel Fransız liselerinin faaliyetlerine yönelik olarak açılmış
olması nedeniyle, dosya kapsamında ilgili coğrafi pazar “İstanbul ili” olarak belirlenmiştir.
I.3. İlgili Mevzuat
(11) 5580 sayılı Özel Öğretim Kurumları Kanunu’nun 5. maddesinin (b) bendine göre yabancı
okullar;
Bakanlar Kurulu’nun izni ile yeni arazi edinebilir ve kapasitelerini en fazla beş misline
kadar artırabilir.
Üzerinde kuruldukları araziler genişletilmemek şartı ve Bakanlığın izni ile mevcut arazi
üzerindeki bina, öğrenci ve donanım kapasitelerini en çok bir mislini geçmemek üzere
artırabilir veya yenileyebilir.
Mevcut binalarında ihtiyaç halinde Valiliğin izni ile tadilat yapabilir.
13-71/960-407
3/6
Bu bentte belirtilenler dışında, yabancı okulların; binaları genişletilemez, şubeleri
açılamaz, mevcut binalarının yerine kaim olmak üzere yeniden binalar inşa edilemez.
Bu amaçla herhangi bir mülk edinilemez veya kiralanamaz.
Yabancı okulların taşınmaz malları, kurucularının veya yetkililerinin önerisi ile Bakanlığa
ya da kuruluş amaçları eğitim vermek olan 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu’na göre
kurulan vakıflara Bakanlar Kurulu’nun izni ile devredilebilir. Devredilen bu kurumların
yönetim, eğitim-öğretim özellikleri dikkate alınarak korunması yararlı görülenler
Bakanlıkça tespit edilir.
(12) Özel öğretim kurumlarının kursiyerlerden tahsil edecekleri ücretlere ilişkin esaslar ise 5580
sayılı Özel Öğretim Kurumları Kanunu’nun 13. maddesinde belirlenmiştir. Buna göre, özel
öğretim kurumları öğrenim ücreti ve diğer ücretleri, kurumlarca her yıl tespit edilerek, Ocak
ayından itibaren en geç Mayıs ayında ilân edilmek zorundadır. Ücretlerin hangi esaslara
göre tespit, tayin, ilân ve tahsil edileceğinin yönetmelikle belirlenmesi öngörülmüştür.
(13) Özel öğretim kurumlarının ücret tespit, ilan ve tahsili, mevcut durumda 20.03.2012 tarih ve
28239 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren MEB Özel Öğretim Kurumları
Yönetmeliği ile düzenlenmektedir.
(14) Anılan Yönetmelik’te, öğrenim ve diğer ücretlerin kurumlarca her yıl tespit edilerek Ocak
ayından itibaren Mayıs ayının sonuna kadar ilan edileceği, kurumların ücret ilanlarını Milli
Eğitim Bakanlığı’nın bilişim sistemleri (MEBSİS) programına işleyerek alınan çıktının bir
örneğini Milli Eğitim Müdürlüğü’ne vereceği ve belirtilen süre sonuna kadar kurumda
velilerin görebileceği bir yere asacağı, süresi içinde ücret ilanı yapmayan kurumların bir
önceki yılın ücretini uygulayacağı ve ayrıca kurumların ücretlerini ilan etmeden önce
kursiyerlerden ücret tahsil edemeyeceği düzenlenmiştir. Ayrıca, ilan edilen ücretlerin altına
inilip inilemeyeceği hususundaki belirsizlik 20.03.2012 tarihli Özel Öğretim Kurumları
Yönetmeliği’nde bütünüyle ortadan kaldırılmış ve “Kurumlar ilan ettikleri ücretin altında bir
ücretle de kayıt yapabilirler, ancak ilan edilen ücretin üzerinde ücret talep edemezler.”
hükmü getirilmiştir.
I.4. Değerlendirme
(15) Başvuru konusunu İstanbul ilindeki Saint Joseph, Notre Dame de Sion, Saint Pulcherie,
Saint Benoit, Saint Michel Fransız Liseleri’nin öğrenim ücretlerini her yıl aynı tutarda
belirlediği ve ayrıca yaptıkları centilmenlik anlaşmaları gereğince aralarında öğrenci
transferini engellediği iddiaları oluşturmaktadır.
(16) Yapılan incelemeler kapsamında öğrenci nakline ilişkin olarak anlaşma yapıldığına dair
herhangi bir belgeye ulaşılamadığı anlaşılmıştır. Bu bağlamda, “öğrenci nakline ilişkin
centilmenlik anlaşması iddiası” ile ilgili olarak konuya ilişkin mevzuat1 konumundaki Kurum
Yönetmeliği ele alınmıştır.
(17) Bahsedilen Yönetmelik’in “Nakiller” başlıklı 22. maddesi: “Derslerinin bir kısmını ya da
tamamını Fransızca olarak yapan ortaöğretim kurumlarından ara sınıflarda nakiller,
öğrencinin yerleştirmeye esas puanının2 naklen gitmek istediği okulun kendi sınıf
seviyesinde ilan ettiği taban puandan az olmamak şartıyla ve o sınıfın öğrenim
programında yer alan derslerden okul yönetimince belirlenen sınav komisyonu tarafından
yapılan yazılı ve sözlü düzey sınavında aldığı puan sıralamasına göre yapılır. ” şeklindedir.
1 Önaraştırmaya konu okullardan her biri, 26.02.2011 tarih ve 27858 sayılı MEB Özel Okullar Çerçeve
Yönetmeliğine dayanılarak hazırlanan söz konusu Kurum Yönetmeliği’ni kendi ismiyle yayınlamak suretiyle
içerik olarak aynı yönetmeliğe tabi konumdadırlar (Özel Notre Dame de Sion Fransız Lisesi Kurum
Yönetmeliği, Özel Saint Joseph Fransız Lisesi Kurum Yönetmeliği vb.).
2 Öğrencinin SBS’den elde ettiği puandır.
13-71/960-407
4/6
(18) Yukarıda yer verilen Kurum Yönetmeliği maddesinden anlaşılacağı üzere; hakkında
önaraştırma yapılan Fransız liselerinden herhangi birinde kayıtlı olup, diğer bir Fransız
lisesine transfer olmak isteyen öğrencinin nakil işlemi, nakli talep eden öğrencinin o yılki
SBS’den edindiği puanın en az geçiş yapmak istediği okulun o yıl için ilan ettiği taban puan
kadar olması ile mümkün olabilmektedir.
(19) Nitekim önaraştırma kapsamında raportörlerce görüşülen okul müdür ve müdür
başyardımcılarının hepsi de nakil işlemleri bakımından Fransız okullarının yöneticileri
olarak aralarında bir centilmenlik anlaşmasının bulunmadığını beyan etmişler ve bu hususa
ilişkin esas aldıkları tek kriterin anılan Yönetmelik hükmü olduğunu ifade etmişlerdir.
(20) Önaraştırmaya konu bir diğer iddia olan “fiyat tespiti” açısından ise incelenen okulların
hepsi de yıllık öğrenim ücretlerini bir araya gelerek belirlediklerini, söz konusu okulların
yöneticileri seviyesinde her yıl Nisan ayında toplanmak suretiyle, fiyatların da dahil olduğu
birçok konuda (pedagojik ihtiyaçlar, eğitim programı, kültürel etkinlikler vb.) istişarede
bulunduklarını, fiyatları ortak kararla belirlediklerini beyan etmişlerdir. Ayrıca dosyaya taraf
okulların MEB’e bildirerek ilan ettikleri yılık ücret listeleri de anılan beyanları destekler
niteliktedir.
(21) Bununla birlikte, ilgili ürün pazarının özgül nitelikleri de dikkate alınarak, söz konusu fiyat
tespiti davranışının rekabeti ortadan kaldırma amaç ve etkisinin bulunup bulunmadığı
incelenmiştir.
(22) Hakkında önaraştırma yapılan özel Fransız liselerinin resmi ve hukuki statülerine ilişkin
çerçevenin Lozan Anlaşması ile belirlenmiş olması; adı geçen okulların, Türkiye’de eğitim
sektörünün düzenleyici idaresi konumundaki MEB nazarında farklı bir kategoride
değerlendirilmesi sonucunu da beraberinde getirmiştir. Yapılan incelemelerde tutanaklara
geçen beyanlarda bu husus ayrıca vurgulanmıştır.
(23) Bahsi geçen tespiti destekleyen en önemli gösterge ise 1990-1991 eğitim-öğretim yılından
başlayıp, 2009-2010 eğitim-öğretim yılına kadarki dönem içerisinde MEB’e ve ulusal çaplı
gazetelere ilanı yapılan ücret bildirim formlarından anlaşıldığı üzere; söz konusu ücret
ilanlarının, hakkında önaraştırma yürütülen Fransız liselerinin tümümün adlarının aynı
metinde yer alır şekilde yayınlanmış olmasıdır. Yıllık ücret ilanının gazetelerde yayımlanma
şartının kaldırıldığı ve yalnızca MEB’e bildirim yapmak ile resmi web sitelerinden
yayımlamanın yeterli sayıldığı tarihten bu yana ise; sözü edilen okullar, fiyat politikasına
yönelik anılan tarihi uygulamalarını sürdürdüklerini ifade ederek, ücretlere ilişkin salt bu
durumun dahi, fiyatlar konusunda şeffaf davranmaları dâhil pek çok alanda kurumsal bir
bütün olarak hareket etmeleri doğrultusunda MEB tarafından teşvik edildiklerinin kanıtı
olduğunu belirtmişlerdir.
(24) Bu bilgilerin ışığında önaraştırma konusu olan okulların, MEB tarafından herhangi bir
olumsuz değerlendirme almamalarının da etkisiyle, fiyatlar dâhil eğitim politikası ile ilgili
tüm konularda bir arada hareket etme geleneği içinden geldikleri anlaşılmaktadır.
(25) Ortak fiyat tespitinin rekabeti ortadan kaldırma amacı taşıyıp taşımadığını sağlıklı bir
biçimde değerlendirebilmek için konunun ilgili ürün pazarının özgül nitelikleri bağlamında
ele alınması gerekmektedir. Özel sektör marifetiyle sunulan eğitim hizmetleri, doğası
itibarıyla, fiyat parametresinden önce kalite değişkeninin ön plana çıktığı bir pazar niteliği
taşımaktadır. Söz konusu eğitim kurumları, elde ettikleri gelirleri, mevcut mevzuattaki
sınırlamalar dairesinde yine tamamen eğitim kalitesine dönük olarak kendi bünyelerindeki
yatırım ve iyileştirmeler için kullanmaktadır.
(26) Nitekim yapılan incelemelerde elde edilen bilgilere göre, söz konusu teşebbüsler eğitim
faaliyetlerinden elde ettikleri gelirlerin büyük kısmını sabit giderlerin (öğretmen ve diğer
çalışanların ücretleri ve bakım-onarım gibi) karşılanması için kullanmakta, kalan bölümünü
ise deprem gibi acil durumlar ve işsizlik fonu gibi rezervlere aktarmaktadır.
13-71/960-407
5/6
(27) Rekabet Kurulunun 11.02.1999 tarih ve 99-6/48-17 sayılı kararında da “Özel okulların bir
kısmının, özellikle bazı azınlık okullarının ve vakıf okullarının kâr amacı gütmedikleri ve
verdikleri eğitimin kalitesini, fiyat rekabetinden önemli buldukları görülmektedir” tespiti dile
getirilmiştir.
(28) Bu noktada söz konusu okulların ortak fiyat tespit etme eğiliminin rasyonel bir gerekçesinin
olup olmadığı değerlendirilmiştir. Teşebbüs yöneticileri ifadelerinde; ortak fiyat tespiti
uygulamasına, esasen SBS puanına göre öğrenci kabul eden okulların, öğrenci kalitesini
temsil eden bu ölçüt dışında, fiyat gibi parametreler ile tercih edilmekten kaçınılması
amacıyla başvurulduğunu belirtmişlerdir. Diğer bir ifadeyle, hakkında önaraştırma yapılan
okulların yöneticilerinin yılın belli dönemlerinde bir araya gelerek fiyat dâhil birçok konuda
ortak hareket etme kararının ardındaki temel motivasyonun, bu okulları talep eden
öğrencilerin daha yüksek kalite ve hizmet koşullarına göre tercihte bulunmasını sağlamak
ve fiyat parametresinin söz konusu okulları anılan ortak eğitim vizyonunu tesis etmekten
alıkoyan ayrıştırıcı bir unsur olarak yer almasını engellemek olarak değerlendirilebilecektir.
(29) Bu çerçevede yapılan toplantıların fiyatların birlikte tespit olunduğu bir zemine evrilmiş
olmasının rekabet uygulamaları açısından sakıncalı sonuçlar doğurma potansiyeli
taşıyabileceği anlaşılmakla birlikte, ortak fiyat tespiti ediminin esas olarak rekabetin ortadan
kaldırılmasından ziyade hizmet kalitesini koruma amacına yönelik bir tutum olarak
yorumlanması gerektiği kanaatine ulaşılmıştır.
(30) Önaraştırmaya konu teşebbüsler arasında gerçekleştirilen birlikte fiyat tespiti ediminin
rekabet üzerindeki fiili etkisinin değerlendirilmesinde üzerinde durulması gereken bir diğer
husus, söz konusu edimin pazarda fiilen rekabeti sınırlandırıp sınırlandırmamasıdır. Bu
noktada söz konusu okulların SBS sınavı ile öğrenci kabulü gerçekleştirdiği hususu önem
taşımaktadır.
(31) Özel bir okulda yabancı dilde öğrenim görmek yönünde talebi olan bir öğrencinin, öncelikli
olarak SBS sınavından girmek istediği okul için gerekli olan taban puanı alması
gerekmektedir. Bu aşamadan sonra hangi okulu tercih edeceğine ilişkin iradesini
yönlendiren unsurların başında, hakkında önaraştırma yürütülen okulların yöneticileri
tarafından da beyan edildiği üzere, okulun prestiji ve sağladığı olanaklar (bilimsel ve
akademik alanda sunduğu imkânlar, yurtdışında eğitim ve iş olanakları sağlama gücü,
kültür, sanat ve spor faaliyetlerinin yoğunluğu, üniversite sınavlarınki başarı oranı gibi)
gelmektedir.
(32) Bu bağlamda, ilgili ürün pazarındaki arz ve talebi asli olarak belirleyen bu unsurların fiyat
rekabetini ikinci plana ittiği görülmektedir. Bununla birlikte, ilgili pazarda söz konusu
okulların dışında faaliyet gösteren onlarca okulun3 var olduğu vurgulanmalıdır. Dolayısıyla
fiyat değişkeninin etkili olduğu hallerde tüketiciler bakımından çok sayıda alternatif
bulunmaktadır. Bu koşullar altında önaraştırma konusu okulların kendi aralarında yaptıkları
anlaşma dairesinde fiyatları tekelci düzeyde belirlemesi, uygulamada da mümkün
görünmemektedir.
(33) Bu çerçevede, inceleme konusu okulların bir araya gelerek yıllık okul ücretlerini tespit
etmeleri biçimindeki davranışın rekabeti engelleme amacı taşımadığı, rekabetin
engellenmesi sonucunu doğurmadığı, pazarın yapısı gereği bu tür bir engellemenin pratikte
mümkün olmadığı, söz konusu davranışın, öğrenci tercihleri üzerinde sadece hizmet
kalitesi değişkeninin etkili olması amacına yönelik olduğu kanaatine ulaşılmıştır.
(34) Diğer yandan, fiyatların birlikte tespit edilmesine yönelik davranışın yaygınlaşması halinde
ilgili pazarda rekabetin engellenmesi sonucunu doğurması olasılık dâhilinde bulunmaktadır.
3 Özel Okullar Birliği Derneği’nin 2013-2014 eğitim-öğretim yılına ilişkin yayınladığı “Özel Okullar Başvuru
Kılavuzu”nun Ek:1 nolu listesine göre, İstanbul’da incelenen beş okul haricinde yabancı dilde eğitim veren
özel liselerin sayısı 65’i bulmaktadır.
13-71/960-407
6/6
Bu itibarla anılan teşebbüslerin söz konusu davranıştan kaçınmalarına ilişkin olarak
kendilerine görüş bildirilmesinin yerinde olacağı kanaatine ulaşılmıştır.
J. SONUÇ
(35) Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre,
1- Dosya konusu iddialara yönelik olarak 4054 sayılı Kanun’un 41. maddesi uyarınca
soruşturma açılmasına gerek olmadığına,
2- Bununla birlikte, elde edilen bulgu ve emareler dikkate alınarak 4054 sayılı Kanun’un
4. maddesi kapsamında rekabeti bozucu etki doğuran ya da doğurabilecek
uygulamalardan kaçınılması gerektiği, aksi takdirde 4054 sayılı Kanun çerçevesinde
haklarında işlem başlatılacağı yönünde adı geçen teşebbüslere aynı Kanun’un 9.
maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca görüş bildirilmesi için Başkanlığın
görevlendirilmesine
OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy