Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2015-3-35 (Muafiyet)
Karar Sayısı : 15-32/462-144
Karar Tarihi : 28.07.2015
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Prof. Dr. Ömer TORLAK
Üyeler : Arslan NARİN, Reşit GÜRPINAR,
Fevzi ÖZKAN, Dr. Metin ARSLAN
B. RAPORTÖRLER : Necla SÜMER ÖZDEMİR, İbrahim Hilmi KOÇAK
C. BİLDİRİMDE
BULUNAN : - Elektrik ve Elektronik Geri Dönüşüm ve Atık Yönetimi Derneği
İktisadi İşletmesi
Temsilcisi: Dr. Kemal Tahir SU
Mustafa Kemal Mah. 2146. Sok. No:14/14 Çankaya/Ankara
(1) D. DOSYA KONUSU: Elektrik ve Elektronik Geri Dönüşüm ve Atık Yönetimi
Derneği İktisadi İşletmesi (ELDAY) ile ELDAY’a üye olan üreticiler arasında
imzalanacak üretici sözleşmesine menfi tespit belgesi verilmesi veya muafiyet
tanınması talebi.
(2) E. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 27.05.2015 tarihinde giren bildirim ve
25.06.2015 tarihinde giren ek bilgilerin üzerine düzenlenen 22.07.2015 tarih ve 2015-3-
35/MM sayılı Muafiyet Raporu görüşülerek karara bağlanmıştır.
(3) F. RAPORTÖR GÖRÜŞÜ: İlgili raporda; üreticilerin Atık Elektrikli ve Elektronik
Eşyaların (AEEE) Kontrolü Yönetmeliği (Yönetmelik) kapsamındaki yükümlülüklerini
yerine getirmek üzere kurulan ELDAY’ın üretici sözleşmesine; yetkilendirilmiş kuruluş
olan ELDAY’ın çatısı altında kurulacak kolektif sistemin, rakip konumundaki
teşebbüsleri bir araya getiren yatay nitelikte bir ilişki olması sebebiyle menfi tespit
belgesi verilemeyeceği; mevcut haliyle 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında
Kanun’un (4054 sayılı Kanun) 5. maddesinde sayılan koşulları karşılaması nedeniyle
bireysel muafiyet tanınabileceği ifade edilmiştir.
G. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
G.1. Taraf: ELDAY
(4) Benzer faaliyetleri yürütmek amacıyla Türkiye Beyaz Eşya Sanayicileri Derneği
(TÜRKBESD) tarafından 16.01.2013 tarihli yönetim kurulu kararı ile derneğe bağlı
olarak kurulmuş bir iktisadi işletme olan Türkiye Beyaz Eşya Sanayicileri Derneği Atık
Yönetim İktisadi İşletmesi’nin (ELELAY) 2014 yılı sonu itibarıyla faaliyetlerine son
verilmiştir.
(5) Yönetmelik’in yayım tarihi olan 22.05.2012 tarihi ile, atık elektrikli ve elektronik eşyaların
yönetimi konusunda takip edilecek usul ve esasların ele alındığı Atık Elektrikli ve
Elektronik Eşyaların Yönetimi Konusunda Yetkilendirilecek Kuruluşlarda Aranacak
Kurumsal ve Teknik Özellikler ile Yetkilendirilmiş Kuruluşların Denetimine ilişkin Usul ve
Esaslar’ın ilan tarihi olan 15.04.2014 tarihi arasında oluşan boşluktan dolayı ELELAY
tam anlamıyla faaliyet gösterememiştir.
15-32/462-144
2/10
(6) Ayrıca ELELAY'ın faaliyete geçmesinden önce, ELELAY bünyesinde yer alan Arçelik
A.Ş. atık toplama faaliyetlerini kendi bünyesinde yapmaya karar vererek ELELAY’dan
ayrılmıştır. Bu gelişmeler üzerine ELELAY lağvedilmiş ve bünyesindeki diğer
teşebbüslerin katılımı ile TÜRKBESD çatısından bağımsız olarak ELDAY oluşturularak,
Nisan 2015’te faaliyetine başlamıştır.
G.2. Atık Elektrikli ve Elektronik Eşyaların Kontrolü Yönetmeliği
(7) Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (Bakanlık) tarafından hazırlanan Yönetmelik, 22.05.2012
tarihli Resmi Gazete’de yayımlanmıştır. Söz konusu Yönetmelik’in amacı; elektrikli ve
elektronik eşyaların (EEE) üretiminden nihai bertarafına kadar çevre ve insan sağlığının
korunması amacıyla EEE’lerde bazı zararlı maddelerin kullanımının sınırlandırılması, bu
sınırlandırmalardan muaf tutulacak uygulamaların belirlenmesi, EEE’lerin ithalatının
kontrol altına alınması, elektrikli ve elektronik atıkların oluşumunun ve bertaraf edilecek
atık miktarının azaltılması için yeniden kullanım, geri dönüşüm1, geri kazanım2 yöntem
ve hedeflerine ilişkin hukuki ve teknik esasları düzenlemektir. Yönetmelik aşağıda
kategoriler halinde sayılan EEE’leri kapsamaktadır:
Büyük ev eşyaları (Buzdolabı, çamaşır makinası vb.),
Küçük ev aletleri (Elektrik süpürgesi, ütü vb.),
Bilişim ve telekomünikasyon ekipmanları,
Tüketici ekipmanları (Radyo, televizyon, müzik enstrümanları vb.),
Aydınlatma ekipmanları (Flüoresan, düşük basınçlı sodyum lambalar vb.),
Elektrikli ve elektronik aletler (Dikiş makinesi, matkap vb.),
Oyuncaklar, eğlence ve spor aletleri,
Tıbbi cihazlar,
İzleme ve kontrol aletleri,
Otomatlar (Sıcak-soğuk içecek otomatları vb.).
(8) Yukarıda sayılan kategorilerden görüldüğü üzere tüketiciler tarafından evsel ve
profesyonel amaçlı kullanılan her türlü EEE, Yönetmelik kapsamındadır.
G.3. Yönetmelik Kapsamında Görev, Yetki ve Sorumluluklar
(9) Yönetmelik, aşağıda yer verildiği üzere, esas olarak üreticiye ilişkin görev, yetki ve
sorumluluklara dair düzenlemeleri içermekle birlikte, Bakanlık’a, belediyelere,
dağıtıcılara, tüketicilere ve işleme tesislerine de birtakım yükümlülükler getirmektedir.
G.3.1. Bakanlık ile Belediyelerin Görev, Yetki ve Sorumlulukları
(10) Bakanlık’ın; geçici depolama ve işleme tesislerine3 faaliyette bulunabilmeleri için çevre
izni ve lisansı verme, üreticiler ve belediyeler tarafından hazırlanan yönetim planlarını,
toplama ve geri dönüşüm faaliyetlerini değerlendirme, Yönetmelik’e aykırılık durumunda
EEE’lerin piyasaya arzını yasaklama, piyasaya arz edilmiş olanları toplatma ve
Yönetmelik’te öngörülen idari para cezalarının uygulanmasını sağlama görev ve yetkileri
bulunmaktadır.
1 Atıkların orijinal amacı veya başka amaçlarda kullanılmak üzere ürün, materyal veya madde haline
getirilmesine denilmektedir.
2 Atıkların yararlı bir amaç için kullanılabilecek hale getirilmesine denilmektedir.
3 İşleme tesisleri Yönetmelik’te, arındırma, söküm, parçalama, parçalama sonrası oluşan atıkların geri
kazanımı faaliyetlerinden asgari üç tanesini gerçekleştiren tesisler olarak tanımlanmaktadır.
15-32/462-144
3/10
(11) Belediyeler ise Yönetmelik’in 8. maddesi uyarınca; getirme merkezleri4 kurarak
AEEE’lerin toplanmasını sağlama, buna yönelik yönetim planını hazırlama ve AEEE
toplama başlangıç yılından en az altı ay önce bu planı Bakanlık’a gönderme, yönetim
planı çerçevesinde belediyenin toplama programı hakkında konutları bilgilendirme,
AEEE’lerin uygun konteynerlerde biriktirilmesini sağlama ve toplanan evsel AEEE’leri,
koordinasyon merkezince5 belirlenen lisanslı işleme tesislerine gönderme görev, yetki
ve sorumluluklarını haizdir.
G.3.2. AEEE Üreticilerinin Görev, Yetki ve Sorumlulukları
(12) Yönetmelik’in 15. maddesi uyarınca üreticiler, belirlenen programa uygun olarak evsel
AEEE toplama hedeflerine ulaşılmasını sağlamakla yükümlü kılınmıştır.
(13) 2013-2018 yıllarının planlandığı Yönetmelik’e göre, her EEE kategorisi için ayrı toplama
hedefleri bulunmakta ve bu hedeflerin her yıl artması planlanmaktadır. 2013 yılında
hedeflenen toplam AEEE miktarı kişi başı 0,3 kg iken 2018 yılında bu miktarın 4 kg
olması beklenmektedir. Ayrıca üreticiler, lisanslı işleme tesisleriyle her bir EEE’nin geri
dönüşüm ve geri kazanım miktarlarını Yönetmelik’te belirlenen oranlarda karşılamakla
da yükümlü kılınmıştır. Örneğin, büyük ev eşyalarının geri dönüşüm oranı 2013 yılında
%65 iken, 2018 yılı için %75’e çıkması hedeflenmektedir.
(14) EEE üreticilerinin Yönetmelik’ten kaynaklanan diğer görev, yetki ve sorumluluklarını;
Belediyeler ve dağıtıcılar tarafından toplanan evsel AEEE’lerin; getirme
merkezlerinden veya dağıtıcılardan başlamak üzere nakliye maliyetlerini
karşılamak, çevre lisanslı tesislerde işlenmesini sağlamak, işleme imkanının
bulunmaması durumunda bertarafı için bir sistem kurmak ve maliyetleri karşılamak,
Evsel olmayan AEEE’lerin toplanması ve işlenmesi amacıyla bir sistem kurmak,
Belediyelerle birlikte veya münferit olarak eğitim ve bilinçlendirme kampanyaları
düzenlemek ve bu etkinliklerde kullanılacak yazılı-görsel dokümanları sağlamak
şeklinde sıralamak mümkündür.
G.3.3. EEE Dağıtıcılarının Görev, Yetki ve Sorumlulukları
(15) Yönetmelik ile EEE üreticilerinin yanı sıra dağıtıcılara da birtakım görev, yetki ve
sorumluluklar getirilmiştir. Bu bağlamda dağıtıcılar;
Yeni bir ürün sattıklarında, tüketici tarafından talep edilmesi halinde eş tipte ve aynı
işlevi gören eski eşyayı markası, modeli, üreticisi ve muhtevasına bakılmaksızın
almak,
Yeni ürünün alıcının adresine teslim edildiği durumlarda, dağıtıcıya veya onun adına
teslimatı yapan kuruluşa iade edilen AEEE’yi aynı yerden almak ve bunun için hiçbir
nakliye ücreti yahut başka bir ilave ücret talep etmemek,
Tüketicilerden toplanan AEEE’leri koordinasyon merkezini bilgilendirerek belirlenen
toplama sistemlerine veya lisanslı işleme tesislerine göndermek ve
4 Yönetmelik’e göre getirme merkezleri, evsel atık elektrikli ve elektronik eşyaların toplanması için
belediyeler tarafından kurulan atık toplama merkezlerini ifade etmektedir.
5 Yönetmelik’te yetkilendirilmiş kuruluşların ve yetkilendirilmiş kuruluş yapısına girmeden teminat sunan
üreticilerin, Bakanlık’la ve yerel yönetimlerle olan koordinasyonlarının sağlanması amacıyla, kâr amacı
gütmeyen ortak bir koordinasyon merkezi kurmalarının zorunlu olduğu belirtilmektedir. ELDAY’dan alınan
bilgilere göre, halihazırda koordinasyon merkezi bulunmamaktadır.
15-32/462-144
4/10
Satış yerinde tüketicilerin kolaylıkla görebileceği yerlerde evsel AEEE’lerin
toplanması, geri dönüşümü, evsel AEEE toplama noktalarına ilişkin bilgileri
bulundurmakla yükümlüdürler.
G.4. AEEE Yönetiminin Finansmanı
(16) Evsel AEEE’ler bakımından üreticiler, Yönetmelik’ten kaynaklanan maliyetleri
karşılamak üzere piyasaya sürecekleri ürünler için teminat vermekle yükümlüdürler. Bu
çerçevede yetkilendirilmiş kuruluşlara üyelik, teminat olarak kabul edilmektedir.
Yönetmelik’in yürürlüğe girdiği tarihten önce piyasaya sürülen ürünlerden kaynaklanan
tarihsel AEEE’lerin yönetim maliyeti, faaliyette olan üreticilerin iç piyasadaki paylarıyla
orantılı olarak karşılanacaktır.
(17) Evsel olmayan AEEE’ler bakımından ise Yönetmelik’in yürürlüğe giriş tarihinden sonra
piyasaya sürülen ürünlerden kaynaklanan AEEE’lerin toplanması, nakliyesi, işlenmesi
ve bertaraf maliyetleri üretici tarafından üstlenilmektedir. Tarihsel ve evsel olmayan
AEEE’lerin yönetim maliyeti, eşdeğer veya aynı işlevi gören yeni ürünlerle değişim
yapılması durumunda bu ürünleri temin eden üreticiler, diğer durumlarda ise tüketici ve
üreticilerin anlaşarak aksini kararlaştırma hakları saklı kalmak kaydıyla, tüketiciler
tarafından karşılanır.
G.5. ELDAY’ın Yapısı ve Faaliyetleri
(18) ELDAY, Yönetmelik ile elektrikli ve elektronik eşya üreticilerine getirilen AEEE toplama,
geri dönüşüm ve geri kazanım yükümlülüklerinin tüm üye teşebbüsler için tek elden
yerine getirilmesini amaçlamaktadır.
(19) (…..TİCARİ SIR…..)
(20) Halihazırda dayanıklı tüketim mallarının alt sektörleri içinde yer alan, kullanım süresi bir
yıldan uzun olan ve çok sayıda farklı ürün grubunu içeren beyaz eşya sektöründe
faaliyet gösteren ELDAY üyeleri BSH, Vestel, Indesit, Candy Hoover ve
Demirdöküm’dür.
(21) AEEE’lerin yönetimine ilişkin olarak verilen bilgilerde, tüketicinin yeni ürün aldığında eski
AEEE’sini ürün satın aldığı dağıtıcı teşebbüse teslim etme veya belediyenin getirme
merkezine bırakma yükümlülüğü bulunduğu ifade edilmektedir. İlk durumda dağıtıcılar
AEEE'leri kendi depolarına getirip ELDAY'a bilgi vermekte, verilen bilgi doğrultusunda
ELDAY atıkların alımını sağlayarak anlaşmalı olduğu lisanslı firmalara ulaştırmakta,
lisanslı firmalar da standartlara ve yönetmeliklere uygun olarak geri dönüştürülen
AEEE'leri plastik, metal, poliüretan gibi bileşenlerine ayırmaktadır. Bunların yeniden
kullanılabilen kısımlarından hammadde olarak yararlanılırken, geri kalan kısımları
bertarafa gönderilmektedir. İkinci durumda ise AEEE'ler ELDAY tarafından anlaşmalı
olan belediyelerden teslim alınmakta ve lisanslı firmaya gönderilerek, ilk durumda
olduğu gibi işlenmesi sağlanmaktadır.
(22) Geri dönüşüme/kazanıma gönderilen ürünlerin üretici bazında ayrıştırılması noktasında
her bir firma kendi dağıtıcıları vasıtasıyla geri dönüşüme kazandırılan atık miktarları ile
bağlı olmakta, dolayısıyla bu şekilde elde edilen atıklar yeniden üretici bazında bir
ayrıştırmaya tabi tutulmamaktadır. Ancak, ELDAY yönetim kurulu tarafından
15-32/462-144
5/10
benimsenen haliyle belediyeler vasıtasıyla toplanan atıklar, üye teşebbüslerin ELDAY’ın
yetkili olduğu ürünler bakımından pazar payları esas alınarak ayrıştırılmaktadır.
(23) Geri dönüşümü/kazanımı yapılacak ürün miktarının belirlenmesi hususunda
Yönetmelik’te bulunan hedefler ile bir önceki sene piyasaya arz edilen elektrikli ve
elektronik eşya miktarı esas alınmaktadır.
(24) AEEE’lerin yönetimine ilişkin süreçte;
Üreticiler, yükümlülüklerini ELDAY'a aktarmakla beraber dağıtıcılarının kontrollerini
üstlenerek ELDAY ile iletişimlerini sağlamaktadır.
Dağıtıcılar, yeni ürün tesliminde eskisini almakta ve ELDAY'ın raporlama sistemine
dahil olarak alınan atıkların geri dönüşüme kazandırılmasını temin etmektedir.
Belediyeler, atıkların toplanması için sistem oluşturmaktadır. ELDAY ile çalışma
koşulları belirlenerek bu doğrultuda toplama sistemi, eğitim ve bilinçlendirme
çalışmaları ve belgelendirme sürecinde ortak bir yol izlenmektedir. Ayrıca
belediyeler, toplama maliyetlerine kendi katlanmakta, ekipman desteği ile eğitim ve
bilinçlendirme çalışmalarında ise ELDAY’ın desteğini almaktadır.
(25) Piyasada faaliyet gösteren işleme tesislerinin çalışmalarına yönelik olaraksa, bu
tesislerin ELDAY’dan bağımsız üçüncü kişiler tarafından işletildiği belirtilmektedir.
Bunun yanında işleme tesisleri, toplama merkezleri gibi birimlerin kullanımında herhangi
bir münhasır uygulamanın bulunmadığı vurgulanmaktadır. Piyasada halihazırda 41 adet
lisanslı işleme tesisi bulunmakta ve bu tesislerle ilgili lisanslama işlemleri Bakanlık
tarafından yapılmaktadır.
(26) AEEE’lerin yönetimi sürecinde ortaya çıkan maliyetler kapsamında da üreticilerin,
dağıtıcılarına verdikleri hizmet karşılığı her firma için kendi belirledikleri bedelleri
ödediği, ELDAY’ın da lojistik hizmetler için lojistik firmasına ödeme yaptığı, buna karşılık
işleme tesislerinin de aldıkları atıklar karşılığında bir hurda bedeli ödediği ifade
edilmektedir. Katlanılan maliyetlerin ve elde edilen gelirlerin piyasa koşullarına göre
alınan teklifler doğrusunda belirlendiği de belirtilmektedir. Bu kapsamda, ELDAY’ın kâr
amacı gütmeyen bir işletme olmasından dolayı elde edilen bütün gelirin sistemin
oluşturulmasına ve geri dönüşüm/kazanım bilincinin arttırılmasına harcanacağı
vurgulanmaktadır.
G.6. ELDAY Üretici Sözleşmesi
(27) ELDAY Üretici Sözleşmesi (Sözleşme), üyelik kurallarını, üyeler ile ELDAY’ın karşılıklı
yükümlülüklerini ve mali konuları düzenlemektedir.
(28) Sözleşme’nin “Üyelerin Yükümlülükleri” başlıklı 3. maddesinde üyenin aşağıda belirtilen
hususları kabul ve taahhüt ettiği düzenlenmektedir:
Yönetmelik ve AEEE mevzuatı uyarınca kayıt olması gereken tüm mercilere
kayıtlı olmak ve söz konusu kayıt işini sürekli olarak idame ettirmek,
Yönetim Planı’na katılmak üzere başvuru esnasında ve Bakanlık nezdindeki kayıt
başvurusunda yanıltıcı olmayan, tam ve doğru bilgileri sunmak,
Sözleşme’nin yürürlük tarihinden önce Türkiye pazarına sunduğu EEE
bakımından yanıltıcı olmayan, tam ve doğru bilgileri sunmak ve talep edilmesi
halinde sunmaya devam etmek.
15-32/462-144
6/10
(29) Sözleşme’nin “Üyeliğe Kabul” başlıklı 4. maddesi uyarınca bir üreticinin üyeliğe kabul
edilmesi ELDAY’ın münhasır takdirine bağlıdır. ELDAY’ın üyesine karşı yükümlülükleri
aşağıdaki gibidir:
ELDAY’ın amacını gerçekleştirecek stratejiler geliştirmek ve bunlar üzerinde
mutabakata varılarak uygulamak,
Stratejilerin uygulanma maliyetlerini karşılayacak şekilde üyelerini bilgilendirmek
ve üyelerinin gerekli fonu sağlamasını gerçekleştirmek,
Üyeleri adına toplanan ve işlenen geri dönüşüm, geri kazanım ve işleme
kayıtlarını tutmak,
AEEE Yönetmelik ve mevzuatı uygulamasında ortaya çıkan problemleri gidermek
adına ilgililerle yaptığı görüşmeler ve bu görüşmelerin sonucu hakkında üyelerini
bilgilendirmek,
AEEE'lerin toplanması için gerekli bilgilendirme ve buna yönelik uyarı konusunda
faaliyette bulunmak,
Her yılın sonunda yıllık faaliyet raporu ile üyelerini ve ilgili mercileri bilgilendirmek.
(30) Sözleşme’nin 10. maddesi uyarınca ELDAY, üyenin Bakanlık’a ve/veya ELDAY’a
sunduğu bilgilerin doğruluğunu teyit etmek üzere yönetim kurulu kararıyla denetleme
yapabilecek ya da denetlemesi için üçüncü şahısları görevlendirebilecektir. Ayrıca
ELDAY, denetimi ve/veya incelemeyi üstlenmek üzere atadığı üçüncü şahısların
Sözleşme’nin 11. maddesinde belirtilen hususa benzer bir zemindeki gizlilik
yükümlülüklerini kabul etmesini sağlayacaktır.
(31) Sözleşme’nin 11. maddesi üye tarafından ELDAY’a sunulan bilgilerin gizliliğinin
korunmasını düzenlemektedir. ELDAY, bir üye tarafından veya bir üye ile ilgili olarak,
ilgili mercilerce kendisine sağlanan bilgilerin gizliliğini sağlamakla yükümlü olacaktır.
ELDAY, yetkili kişileri ve çalışanları bu anlaşma konusuna ilişkin çalışmalar nedeniyle
öğrendiği ticari sırları üçüncü kişilere ifşa etmeyeceğini ve saklayacağını taahhüt
etmektedir. Benzer şekilde üye de, ELDAY’ın önceden yazılı onayı olmaksızın,
ELDAY’ın gizli ve/veya ticari açıdan hassas bilgilerinin üçüncü şahıslara ifşa
edilmemesini sağlamak için tüm makul çabayı gösterecektir.
(32) Sözleşme’nin 12. maddesinde, ELDAY’ın kâr amaçlı çalışmadığı ve üyelerinden aldığı
parayı işbu sözleşmede ele alınan amacı gerçekleştirmek üzere kullandığı düzenlemesi
yer almaktadır.
(33) Sözleşme’nin 13. maddesinde, ELDAY yönetim kurulu tarafından kararlaştırılan katılım
ücreti ile yıllık aidatlar ve ayrıca sistem maliyetlerinin karşılanması için yönetim, lojistik
ve geri dönüşüm gibi maliyetler dikkate alınarak hesaplanan bedelin üyeler tarafından
ödeneceği hususu ele alınmaktadır.
(34) Sözleşme’nin süresi belirtilmemiş olmakla birlikte, taraflardan birinin feshine kadar
sözleşmenin geçerli olacağı düzenlenmiştir. Taraflardan herhangi biri üç ay önceden
yazılı bildirimde bulunmak suretiyle sözleşmeyi istediği zaman feshetme hakkına
sahiptir.
G.7. Değerlendirme
(35) İlgili başvuruya benzer şekilde, ELELAY tarafından 20.05.2013 tarihinde yapılan
muafiyet başvurusu Kurulun 11.07.2013 tarihli toplantısında görüşülerek, ELELAY’a üye
olmak isteyen üreticiler ile ELELAY arasında imzalanacak üyelik sözleşmesine
15-32/462-144
7/10
11.07.2013 tarih ve 13-44/554-248 sayıyla bireysel muafiyet tanınmasına karar
verilmiştir.6
G.7.1. Menfi Tespit Değerlendirmesi
(36) Yönetmelik’te AEEE’lerin toplanmasının sağlanması amacıyla EEE üreticilerine ya
doğrudan bir sistem oluşturmaları (bireysel sistem/organizasyon) ya da bir sisteme
(kolektif sistem/organizasyon-yetkilendirilmiş kuruluş) katılmaları zorunluluğu
getirilmiştir. Diğer bir ifadeyle, üreticilerin sorumluluklarını yerine getirebilmeleri
bakımından doğrudan kendilerinin oluşturacakları bireysel sistemler ile kolektif sistemler
birbirlerine ikame edilebilen seçenekler olarak düzenlenmiştir.
(37) Üretici sorumluluğu çerçevesinde kurulan kolektif sistemlere üye olarak katılan
üreticilerin, atık yönetim sistemleri kurma yükümlülükleri bulunduğu göz önüne
alındığında, söz konusu kolektif sistemin bulunmadığı durumda, bu üreticilerin bireysel
olarak veya diğer üreticilerle birlikte sistem kurmaları gerekmektedir. Bu anlamda
kolektif sistemler, bu sisteme rakip sistemleri kurabilecek teşebbüsler tarafından
oluşturulmaktadır. Dolayısıyla, ilgili tüm üreticilerin üye olarak hizmet aldıkları bir
sistemin varlığı esasen potansiyel olarak atık yönetim hizmeti sağlayabilecek
teşebbüslerin bir araya getirilmesi anlamını taşımaktadır. Bu çerçevede, diğer yatay
işbirliği alanlarında olduğu gibi, sistem çatısı altında rakipler arasında yaratılan
işbirliğinin değerlendirilmesi önem taşımaktadır.
(38) AEEE üreticilerinin Yönetmelik’ten kaynaklanan yükümlülüklerini yerine getirmek üzere
kurulan ELDAY’ın üyeleri hem potansiyel sağlayıcı hem de potansiyel müşteri
konumundadır. Bu bakımdan, Sözleşme ile yaratılan ilişki, rakip konumundaki
tesebbüsleri bir araya getiren yatay niteliğe sahip bir ilişkidir. Dolayısıyla, anılan
Sözleşme’ye 4054 sayılı Kanun kapsamında menfi tespit belgesi verilmesi mümkün
değildir.
G.7.2. Muafiyet Değerlendirmesi
(39) Söz konusu Sözleşme’ye 4054 sayılı Kanun’un 5. maddesi uyarınca muafiyet
tanınabilmesi için aynı maddede sayılan dört koşulun birlikte sağlanması gerekmekte
olup, konuya ilişkin değerlendirmeye aşağıda yer verilmiştir.
G.7.2.1. Malların Üretim veya Dağıtımı ile Hizmetlerin Sunulmasında Yeni Gelişme
ve İyileşmelerin ya da Ekonomik veya Teknik Gelişmenin Sağlanması
(40) Yönetmelik, tüm EEE üreticilerine belirtilen oranlarda AEEE’yi toplama, geri dönüştürme
ve kazandırma yükümlülüğü getirmektedir. Dosya mevcudu bilgi ve belgelerden, söz
konusu toplama, işleme ve geri kazanma faaliyetlerinin her bir EEE üreticisi tarafından
münferiden yapılması yerine bu hizmetin yetkilendirilmiş kuruluş unvanını haiz ELDAY
tarafından yerine getirileceği anlaşılmaktadır. Böylece yetkilendirilmiş kuruluş, hem
kendisine üye olan teşebbüslere yasal yükümlülüklerini yerine getirme konusunda
kolaylık sunacak hem de bu yükümlülüklerin tam olarak karşılanmasını sağlayacaktır.
(41) Muafiyet değerlendirmesinde, üretim veya dağıtımda iyileşme ile ekonomik ve teknik
gelişme gibi yararlı etkilerden sadece işlemin taraflarının faydalanmasına değil, bu
gelişmelerin ekonomik etkinlik artışı yoluyla toplumsal refaha somut katkılarının
bulunmasına da bakılmaktadır. Üretim veya dağıtım maliyetlerinin düşürülmesi, mal
arzının artırılması ve devamlılığının sağlanması, piyasalara yeni girişlerin
6 Söz konusu kararda ele alınan unsurlar ile işbu dosya kapsamında değerlendirilen hususlar arasında
büyük ölçüde benzerlik bulunmaktadır.
15-32/462-144
8/10
kolaylaştırılması, kalitenin artırılması ve yeni ürünlerin ya da üretim tekniklerinin
bulunması gibi hallerde, belirtilen somut faydanın ortaya çıktığı kabul edilmektedir.
(42) AEEE toplama işi ölçek ekonomilerinin önemli olduğu bir faaliyettir. Her üreticinin
bireysel olarak toplama ve diğer yükümlülüklerini yerine getirmesi tekrarlanan
maliyetlere yol açacaktır. Nitekim Yönetmelik’le, açıkça teşebbüslerin söz konusu
yükümlülüklerini yetkili kuruluşlar aracılığıyla da yerine getirebilmelerine cevaz
verilmesinin arkasında söz konusu gerçeğin yattığı kanaati oluşmuştur. Dolayısıyla,
teşebbüs birliği çerçevesinde yapılacak AEEE toplama faaliyetinin bir etkinlik doğurması
ve bu çerçevede her bir teşebbüs tarafından işlemin tek tek yapılmasına kıyasla
maliyetlerin daha düşük olması beklenmektedir.
(43) Öte yandan, söz konusu AEEE’lerin etkin bir şekilde toplanması bu pazarın daha iyi bir
şekilde işlemesine ve geri dönüşüm pazarına yeni firmaların girmesine imkan tanıyacak
ve bu da ekonomiye katkının artmasına yol açabilecektir. Nitekim, dosya mevcudu
belgelerde ELDAY'la birlikte iki kuruluşun daha izin aşamasında olduğu belirtilmektedir.
(44) Dolayısıyla, inceleme konusu Sözleşme’nin 4054 sayılı Kanun’un 5. maddesinin birinci
fıkrasının (a) bendinde yer alan şartı sağladığı kanaatine ulaşılmıştır.
G.7.2.2. Tüketici Yarar Sağlaması
(45) Yönetmelik, EEE’lerin üretiminden nihai bertarafına kadar çevre ve insan sağlığının
korunması amacıyla AEEE’lerin kontrolüne ilişkin hukuki ve teknik esasları
düzenlemektedir. Piyasada faaliyet gösteren aktörlerin davranışlarından doğan
dışsallığa yönelik olarak kamu müdahalesinin olmaması durumunda bundan
kaynaklanabilecek sosyal maliyet nedeniyle toplumsal refah azabilecektir. Bu nedenle,
Yönetmelik’te belirlenen esaslar ve hedefler çerçevesinde AEEE toplama faaliyetinin
sistematik ve düzenli bir şekilde yapılması, AEEE’lerin çevre üzerinde yarattığı olumsuz
etkileri ve sosyal maliyeti en aza indirmeyi sağlamak bakımından büyük önem arz
etmektedir. Bunun yanında, AEEE’lerin çevreye vermiş olduğu zararların insan sağlığını
olumsuz etkilediği de dikkate alındığında, AEEE’lerin olabildiğince fazla toplanmasının
önemi artmaktadır. Bu çerçevede, kendisine üye olan üreticilerin Yönetmelik’ten
kaynaklanan yükümlülüklerini yerine getirmelerini sağlayacak olan ELDAY’ın
faaliyetlerinin, tüketiciye bir diğer deyişle tüm topluma fayda sağlayacağı
anlaşılmaktadır.
(46) Öte yandan Yönetmelik’in “Genel İlkeler” başlıklı 5. maddesi uyarınca, AEEE’lerin
yönetiminden kaynaklanan çevresel zararların giderilmesine ilişkin maliyetler, “kirleten
öder” ilkesine göre AEEE’lerin yönetiminden sorumlu olan gerçek veya tüzel kişilere
aittir. Genel bir kural olarak, teşebbüslerin maliyetlerini ürün/hizmet satış gelirleriyle
karşıladıkları ve maliyetleri arttıkça ürün fiyatlarını da artıracakları kabul edilmektedir.
Bu doğrultuda, yükümlülüğünü münferiden yerine getiren her bir üreticinin bu maliyetleri
tüketicilere yansıtacağının ve bu suretle toplumsal refahın azalmasına sebep olacağının
da kabulü mümkündür. Ancak, ölçek ekonomilerinin belirgin olduğu atık toplama
faaliyetlerinde, EEE üreticilerinin yükümlülüklerini ELDAY aracılığıyla yerine
getirmelerinin tüketiciye yansıyacak maliyetleri azaltacağı da öngörülmektedir.
(47) Ayrıca, geri dönüşüm/geri kazanım faaliyetlerinin etkin bir şekilde yapılması suretiyle
atıkların ekonomiye yeniden kazandırılması, çevre kirliliğini önleyerek toplumsal faydayı
artıracağı gibi, tüketicilerin bu şekilde piyasaya sürülen yeni ürünlere ulaşmasını da
sağlayacaktır. Bu çerçevede, Kanun’un 5. maddesinin birinci fıkrasının (b) bendinde yer
alan “tüketici yararı” şartınının da sağlandığı kanaatine varılmıştır.
15-32/462-144
9/10
G.7.2.3. İlgili Pazarın Önemli Bir Bölümünde Rekabetin Ortadan Kalkmaması
(48) Yönetmelik, evsel ve profesyonel amaçlı kullanılan her türlü EEE’yi kapsamaktadır.
ELDAY’ın mevcudiyeti diğer kategoriler bazında da benzer kolektif sistemlerin
kurulmasına engel teşkil etmemektedir. Kaldı ki, aynı kategoride üye üreticilerin
sözleşmeyi feshedip bireysel olarak yükümlülüklerini yerine getirmesi ya da ileride
kurulabilecek başka bir yetkilendirilmiş kuruluşa üye olması da ihtimal dahilindedir.
(49) Bu kapsamda ELDAY tarafından sunulan yazıda, Aydınlatma Gereçleri İmalatçıları
Derneği ve Türkiye Bilişim Sanayicileri Derneği isimli teşebbüs birliklerince ELDAY’ın
yetkili olduğu kategoriler dışında yer alan kategorilerde faaliyet gösterecek rakiplerin izin
aşamasında olduğu ifade edilmektedir.
(50) Diğer yandan, ilgili bölümde bahsedildiği üzere, atık yönetim sistemleri oluşturma
zorunluluğuna yönelik çevresel düzenlemelere tabi endüstrilerde faaliyette
bulunabilmeye ilişkin koşullardan birini, bireysel/kolektif bir atık yönetim sistemi kurmak
veya kurulu sistemlere katılmak oluşturmaktadır. Bu durumda kolektif sistemlerin veya
kolektif sistem ortakları olan üreticilerin, ürün piyasasındaki rakiplerine hizmet vermesi
gündeme gelebilmektedir ki, bu durumun ürün piyasasına girişleri engelleyebilecek
nitelikteki uygulamaları beraberinde getirebilmesi mümkündür. Bu nedenle, sistem
üyelik koşullarının, ürün piyasasına girişleri destekler nitelikte tasarlanması, özellikle
küçük üreticilerin ürün piyasasındaki rekabetçi güçlerinin korunması bakımından hayati
bir önem arz etmektedir. Bu bakımdan, sisteme üyelik koşullarının ürün piyasasına
girişler üzerindeki olumsuz etkilerinin önlenebilmesi için sistemler tarafından ayrımcı
olmayan koşulların getirilmesi gerekmektedir.
(51) Söz konusu kaygılar, dosya konusu üretici sözleşmesi bakımından değerlendirildiğinde,
Sözleşme’nin ayrımcı koşullar içermediği ve tüm üreticiler için eşit üyelik koşullarının
geçerli olduğu görülmüştür. Dolayısıyla 4054 sayılı Kanun’un 5. maddesinin birinci
fıkrasının (c) bendinde yer alan şartın sağlandığı kanaatine varılmıştır.
G.7.2.4. Rekabetin Zorunlu Olandan Fazla Sınırlanmaması
(52) 4054 sayılı Kanun’un 5. maddesinin birinci fıkrasının (d) bendine göre rekabetin, (a) ve
(b) bentlerindeki amaçların elde edilebilmesi için zorunlu olandan fazla sınırlanmaması
gerekmektedir.
(53) Yukarıda da belirtildiği üzere, üye teşebbüslerin birden farklı yetkilendirilmiş kuruluşla
çalışmalarının önünde herhangi bir hukuki engel yer almamakta, hatta ELDAY’ın yetkili
olmadığı alanlar bakımından başka kuruluşlarla çalışılması zorunlu olabilmektedir.
Kaldı ki üyeler üç ay önceden yazılı bildirimde bulunmak suretiyle sözleşmeyi istediği
zaman feshetme hakkına sahiptir. Ayrıca, sektöre başka oyuncular da her zaman
girebilme imkanına sahiptir. Aydınlatma Gereçleri İmalatçıları Derneği ile Türkiye Bilişim
Sanayicileri Derneği’nin de faaliyete geçmek için izin aşamasında olduğu dikkate
alındığında, anılan Sözleşme’nin 4054 sayılı Kanun’un 5. maddesinin birinci fıkrasının
(d) bendindeki şartı, dolayısıyla anılan maddedeki koşulların tamamını sağladığı
kanaatine ulaşılmıştır.
H. SONUÇ
(54) Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre,
1- Elektrik ve Elektronik Geri Dönüşüm ve Atık Yönetimi Derneği İktisadi İşletmesi’nin
Üretici Sözleşmesi’ne, anılan İktisadi İşletme’nin çatısı altında kurulacak kolektif
sistemin rakip konumundaki teşebbüsleri bir araya getiren yatay nitelikte bir ilişki
olması nedeniyle, menfi tespit belgesi verilemeyeceğine,
15-32/462-144
10/10
2- Bununla birlikte söz konusu Sözleşme’ye, 4054 sayılı Kanun’un 5. maddesinde
sayılan şartların tamamını karşılaması nedeniyle bireysel muafiyet tanınmasına
OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy