Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2018-3-34 (Muafiyet)
Karar Sayısı : 19-07/81-33
Karar Tarihi : 13.02.2019
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Prof. Dr. Ömer TORLAK
Üyeler : Arslan NARİN (İkinci Başkan), Adem BİRCAN, Ahmet ALGAN,
Hasan Hüseyin ÜNLÜ, Şükran KODALAK
B. RAPORTÖRLER : İsmail Yücel ARDIÇ, Pelin TEBER
C. BİLDİRİMDE
BULUNAN : - JTI Yaprak Tütün Sanayi ve Ticaret A.Ş.
Temsilcileri: Av. Şahin ARDIYOK, Av. Gediz ÇINAR
Büyükdere Cad. Bahar Sok. No:13 River Plaza Kat:11-12 34394
Levent Şişli, İstanbul
(1) D. DOSYA KONUSU: JTI Yaprak Tütün Sanayi ve Ticaret A.Ş., Prestij Tütün
Sanayi ve Ticaret A.Ş. ve İsmet ÇAKIN arasında akdedilen Çerçeve Anlaşma ve
Yaprak Tütün Tedarik Sözleşmesi başlıklı sözleşmelere muafiyet tanınması
talebi.
(2) E. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 20.04.2018 tarih ve 3246 sayı ile giren ve
eksiklikleri 25.01.2019 tarihinde tamamlanan bildirim üzerine düzenlenen 06.02.2019
tarih ve 2018-3-34/MM sayılı Ön İnceleme Raporu görüşülerek karara bağlanmıştır.
(3) F. RAPORTÖR GÖRÜŞÜ: İlgili raporda, Yaprak Tütün Tedarik Sözleşmesi’nin
(Tedarik Sözleşmesi) 2002/2 sayılı Dikey Anlaşmalara İlişkin Grup Muafiyeti Tebliği
(2002/2 sayılı Tebliğ) ile sağlanan grup muafiyeti kapsamında olduğu, ancak Çerçeve
Anlaşma’nın süre koşulu nedeniyle grup muafiyetinden yararlanamayacağı, bununla
birlikte Çerçeve Anlaşma’ya 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un
(4054 sayılı Kanun) 5. maddesi çerçevesinde bireysel muafiyet tanınabileceği ifade
edilmiştir.
G. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
(4) Başvuru ile, yaprak tütün piyasasında faaliyet gösteren Prestij Tütün Sanayi ve Ticaret
A.Ş. (PRESTİJ), onun tek hissedarı İsmet ÇAKIN ve sigara gibi tütün mamullerinin
üretimi alanında faaliyet gösteren JTI Yaprak Tütün Sanayi ve Ticaret A.Ş. (JTI)
tarafından gerçekleştirilmek istenen stratejik işbirliği kapsamındaki sözleşmelere 4054
sayılı Kanun’un 5. maddesi uyarınca bireysel muafiyet tanınması talep edilmiştir.
G.1. İlgili Taraflar
G.1.1. JTI Yaprak Tütün Sanayi ve Ticaret A.Ş. (JTI)
(5) JTI, JT International SA’nın (JTSA) kontrolünde olup, Japan Tobacco Inc.
iştiraklerindendir. JTI Grubu ağırlıklı olarak sigara ve diğer tütün mamullerinin üretimi
ve ticareti alanında faaliyet göstermektedir. Aralarında Türkiye’nin de bulunduğu çeşitli
ülkelerde 26 üretim tesisi ile faaliyetlerini yürüten JTI Grubu’nun piyasaya sunduğu
sigara markaları arasında Camel, Mild Seven, Winston gibi markalar yer almaktadır.
Türkiye’de bulunan üretim tesisinde ise Monte Carlo, More, Salem, LD ve Anadolu
markalı sigaraların üretimi ve satışı yapılmaktadır. JTI Grubu’nun sigara ve tütün
19-07/81-33
2/8
alanındaki faaliyetlerinin dışında, ilaç ve işlenmiş gıda endüstrisinde de çalışmaları ve
faaliyeti bulunmaktadır.
(6) JTSA’nın Türkiye’de JTI, JTI Tütün Ürünleri Sanayi A.Ş. (JTI SANAYİ) ve JTI Tütün
Ürünleri Pazarlama A.Ş. (JTI PAZARLAMA) olmak üzere üç iştiraki bulunmaktadır.
Bildirime konu sözleşmelerin tarafı olan JTI, piyasadan temin ettiği yaprak tütünü yine
piyasadaki teşebbüslere işletmekte, işlenmiş tütünün bir kısmını JTSA’ya, kalan
kısmını ise JTI SANAYİ’ye satmaktadır. JTI SANAYİ ise aldığı işlenmiş tütünden sigara
imal etmekte olup, bu sigaraların bir kısmını iç pazarda satılması amacıyla JTI
PAZARLAMA’ya geri kalan kısmını ise, ihraç edilmesi amacıyla JTSA’ya satmaktadır.
Ayrıca JTI SANAYİ hammadde ve diğer girdilerin (kağıt vb.) JTSA ve iştiraklerinden
veya üçüncü kişilerden satın alınması ve ithal edilmesi işiyle de iştigal etmektedir. JTI
PAZARLAMA ise, her türlü tütün ürününün satın alınması, ürettirilmesi, Türkiye’de
toptan ve perakende ticaretinin yapılması alanında faaliyet göstermektedir.
G.1.2. Prestij Tütün Sanayi ve Ticaret A.Ş. (PRESTİJ)
(7) 2005 yılında kurulan PRESTİJ, üreticilerden yaprak tütün tedariki alanında faaliyet
göstermektedir. Üreticilerden temin ettiği yaprak tütünü depolama, nakliye gibi yan
hizmetlerle birlikte tütün mamulleri üreticilerine satmaktadır. Teşebbüs halihazırda
İsmet ÇAKIN’ın tek kontrolü altında bulunmaktadır.
G.2. İlgili Pazar
G.2.1. İlgili Ürün Pazarı1
(8) Başvuruya konu sözleşmeler esas olarak yaprak tütün alım satımına ve yine yaprak
tütün ile ilgili verilecek diğer hizmetlere dayanmaktadır. Çerçeve Anlaşma ve Tedarik
Sözleşmesi’nde yaprak tütün, “işlenmemiş şark tipi yeşil tütün yaprağı anlamına gelip,
İzmir ve Samsun şark tipi tütün yaprağı çeşitleri dahildir ve bunlarla sınırlı değildir”
şeklinde tanımlanmıştır. Yaprak tütün, kurutulup işlenmek suretiyle sigara ve diğer
tütün mamullerinin (puro, sigarillo, nargilelik tütün mamulü, enfiye, pipo tütünü gibi)
üretiminde kullanılan tek yıllık bir tarım ürünüdür. Yaprak tütünün “şark tipi”2, “virginia
tipi” ve “burley tipi” olmak üzere üç çeşidi bulunmaktadır. İngiliz harmanı sigaralar
sadece virginia tipi yaprak tütünden elde edilirken, Amerikan harmanı olarak
adlandırılan sigaralar bahse konu üç tip yaprak tütünün harmanlanmasından meydana
gelmektedir. Bunlar dışında şark tipi tütün ürünlerinin üretiminde ise şark tipi yaprak
tütün kullanılmaktadır.
(9) Yaprak tütün hem iç pazarda üretilmekte hem de başta Brezilya olmak üzere Hollanda,
Hindistan gibi farklı ülkelerden ithal edilerek tütün mamullerinin üretim sürecine dahil
edilmektedir. Ülkemizde yerli tütün üretiminin büyük çoğunluğunu şark tipi tütün
oluşturmakta, az miktarda virginia ve burley tipi tütün de yerli olarak üretilmektedir.
(10) Tütün Alkol Piyasası Düzenleme Kurumunun (TAPDK) 2017 yılı verilerine göre
91.107.731 kg şark tipi, 2.557.978 kg virginia ve burley tipi tütün yetiştirilmiştir. Bir
diğer ifadeyle yerli üretimin %97 gibi büyük bir kısmının şark tipi tütünden oluştuğu
görülmektedir. Bununla birlikte, aşağıda yer alan, Tablo 1 incelendiğinde, 2003-2017
yılları arasında sigara üretiminde kullanılan hammadde tercihinin yerli tütünden ithal
tütüne kaydığı görülmektedir. Yerli tütünün ekseriyetle şark tipi, ithal tütünün
1 İlgili ürün pazarının belirlenmesinde temel olarak 19.09.2002 tarih ve 02-56/699-283 sayılı (yaprak
Tütün Alıcıları kararı), 03.05.2004 tarih ve 04-31/365-91 sayılı (Sigara Üreticileri kararı), 11.03.2005 tarih
ve 05-14/168-61 sayılı (Dimon-Standard Commercial kararı), 14.09.2011 tarih ve 11-47/1178-419 sayılı
(JTI-Sunel kararı) Kurul kararlarından, Tarım ve Orman Bakanlığı Tütün ve Alkol Dairesi Başkanlığı web
sitesinden (bkz.
Baskanligi, Erişim Tarihi:15.01.2019) ve Bildirim Formundan faydalanılmıştır.
2 Şark tipi tütün oryantal veya Türk tütünü olarak da bilinmektedir.
19-07/81-33
3/8
çoğunluğunun ise virginia ve burley tipi tütünden oluştuğu dikkate alındığında, şark tipi
tütünün iç pazar sigara üretimindeki ağırlığını kaybettiği anlaşılmaktadır.
Tablo 1: Türkiye’deki Sigara Üreticilerinin Yıllar İtibarıyla Kullandığı Yerli ve İthal Tütün Oranları (%)
Yıl Yerli Tütün3 İthal Tütün4
2003 42,07 57,93
2004 48,26 51,74
2005 41,97 58,03
2006 35,06 64,94
2007 32,14 67,86
2008 25,69 74,31
2009 23,76 76,24
2010 20,42 79,58
2011 19,05 80,95
2012 17,42 82,58
2013 15,82 84,18
2014 14,00 86,00
2015 13,24 86,76
2016 13,33 86,67
2017 12,20 87,80
Kaynak: TAPDK verileri
(11) Bu noktada farklı yaprak tiplerinin birbirleri ile ikame ilişkisi değerlendirilmelidir. Bahsi
geçen üç tip yaprak tütünün üretim yöntemleri ve teknolojileri, içerdikleri nikotin ve
şeker oranı ile fiyatları açısından ciddi farklılıklar bulunmaktadır. Virginia ve burley tipi
tütünler yetiştirildikleri coğrafya, işlenmeleri için gereken teknoloji ve know-how ile fiyat
unsurları bakımından birbirleriyle benzeşiyor olsa da içerdikleri nikotin ve şeker
oranlarının farklılaşması sebebiyle ikame olarak kabul edilmemektedirler. Şark tipi
tütün ise, virginia ve burley tipi tütünlerden tamamen farklı yöntemlerle kurutulmakta ve
sınırlı bir coğrafyada yetiştirilmektedir. Yine, şark tipi tütünün işleme tesisinin kurulması
için gereken ilk yatırım maliyeti de virginia ve burley tipi tütünlerinkinden ayrışmaktadır.
Şark tipi tütünün ihtiva ettiği nikotin ve şeker oranı da diğer iki tip tütününkinden
farklılaşmaktadır. Ayrıca, belirli bir pazar gücüne sahip olan sigara üreticileri, taleplerini
üç tip yaprak tütüne de yöneltmektedirler. Sonuç olarak, şark tipi yaprak tütünün arz ve
talep bakımından diğer yaprak tütün tipleri ile ikame edilebilir olmadığı
değerlendirilmektedir. Bildirime konu sözleşmelerin sadece şark tipi yaprak tütün
tedarikini kapsaması sebebiyle, ilgili ürün pazarı “şark tipi yaprak tütün pazarı” olarak
belirlenmiştir.
G.2.2. İlgili Coğrafi Pazar
(12) TAPDK verilerine göre, yaprak tütün İç Anadolu Bölgesi hariç olmak üzere Türkiye’nin
altı bölgesinde yetiştirilmektedir. Ege Bölgesi’nin üretimde ilk sırada yer aldığı,
ardından Güneydoğu ve Karadeniz bölgelerinin geldiği görülmektedir5. Çerçeve
Anlaşma’ya göre PRESTİJ, Türkiye’deki seçilmiş üreticilerden temin edeceği yaprak
tütünü JTI’a satacaktır. Bir başka deyişle, seçilmiş üreticilerin belirlenmesinde herhangi
bir bölge sınırlamasına gidilmediği ifade edilmiştir. Taraflar arasındaki sözleşmelerin
Türkiye genelinde yetiştirilen yaprak tütünü kapsaması ve Türkiye’nin farklı bölgeleri
arasında rekabet koşulları arasında önemli bir farklılık olmaması sebebiyle ilgili coğrafi
pazar “Türkiye” olarak belirlenmiştir.
3 Yerli tütün kalemi şark, virginia ve burley tipi tütün verilerini kapsamaktadır.
4 İthal tütün kaleminin yarısından fazlasını virginia ve burley tipi tütün oluşturmakta, kalan kısımda ise
homojenize tütün, ham tütün damarı, şişirilmiş damar, şişirilmiş tütün, kırık tütün gibi diğer ürünler
bulunmaktadır.
5 TAPDK’nın web sitesinde yayımlanan 2017 ürünü yaprak tütün üretim verilerinden, Ege ve Karadeniz
bölgelerinde tamamen sözleşmeli, Güneydoğu Bölgesi’nde yarı yarıya sözleşmeli ve sözleşmesiz, Doğu
Anadolu Bölgesi’nde ise çoğunlukla sözleşmesiz üretim yapıldığı tespit edilmiştir.
19-07/81-33
4/8
G.3. Değerlendirme
G.3.1. Bildirime Konu Sözleşmeler ve 4054 sayılı Kanun’un 4. Maddesi
Bakımından Değerlendirme
(13) JTI, PRESTİJ ve İsmet ÇAKIN arasında akdedilen Çerçeve Anlaşma, taraflar arasında
kurulmak istenen uzun süreli stratejik işbirliğinin genel hüküm ve şartlarını
içermektedir. Ayrıca taraflardan JTI ve PRESTİJ, Çerçeve Anlaşma ile eş zamanlı
olarak Tedarik Sözleşmesi’ni imzalamışlardır6.
(14) Her iki sözleşmeye göre, PRESTİJ seçilmiş üreticilerden münhasıran satın aldığı
yaprak tütünü, yine münhasıran JTI’a satacak ve bunun yanında bazı hizmetleri
sağlayacaktır7. Seçilmiş üreticilerin Türkiye’deki yaprak tütün yetiştiricileri arasından
belirleneceği kararlaştırıldığından, bölge Türkiye olarak belirlenmiştir8. Taraflar seçilmiş
üreticilerin yetiştirdikleri yaprak tütünü, üreticiler ile PRESTİJ arasında imzalanacak
standart sözleşmeler gereğince9, münhasıran PRESTİJ’e satacağını, JTI’ın ise
Çerçeve Anlaşma’nın süresi boyunca yaprak tütün ihtiyacını münhasıran PRESTİJ’den
karşılayacağını, başka tedarikçilerden yaprak tütün satın almayacağını ifade etmiştir.
Yine, Tedarik Sözleşmesi’nde PRESTİJ’in, JTI’ın yazılı iznini almadan JTI dışında
herhangi bir kişiye yaprak tütün veya başkaca tütün ürünü tedarik etmeyeceği veya bu
ürünlere yönelik olarak herhangi bir kişi için tedarikçi, acente ve temsilci sıfatıyla
hareket etmeyeceği kararlaştırılmıştır10. PRESTİJ’in söz konusu yükümlülüğünün
yalnızca Tedarik Sözleşmesi süresince geçerli olduğu, bu sözleşmenin sona ermesinin
ardından PRESTİJ’in JTI dışındaki alıcılara yaprak tütün tedarik etmesinin önünde bir
engel bulunmadığı ifade edilmiştir.
(15) Tedarik Sözleşmesi’ne göre, PRESTİJ doğrudan doğruya seçilmiş üreticilerle standart
satın alma sözleşmeleri yapmak suretiyle yaprak tütünü münhasıran bu üreticilerden
satın alacaktır. Seçilmiş üreticilerle kurulacak ilişkilerden, bedellerin ödenmesinden ve
bazı tarım desteklerinin verilmesinden PRESTİJ’in sorumlu olacağı kararlaştırılmıştır11.
(16) Çerçeve Anlaşma’nın yürürlük tarihi 01.01.2018 olup, 30.03.2028 tarihinde
kendiliğinden sona erecektir12. Taraflardan JTI ve PRESTİJ, Çerçeve Anlaşma ile eş
zamanlı olarak 01.01.2018 tarihinde Tedarik Sözleşmesi’ni imzalamışlardır. Tedarik
Sözleşmesi ise beş mahsul yılı13 boyunca geçerli olacak ve 30.03.2023 tarihinde
kendiliğinden sona erecektir.
(17) Bildirilen sözleşmelerin rekabet etmeme ve tek alıcıya sağlama yükümlülüğü içermeleri
nedeniyle, 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesi kapsamında olduğu anlaşılmıştır. Bu
çerçevede aşağıda öncelikle sözleşmelerin 2002/2 sayılı Tebliğ ile sağlanan grup
muafiyetinden yararlanıp yararlanmadığı incelenmiştir.
6 Bildirim Formunda kurulacak stratejik işbirliğinin ilk adımında Tedarik Sözleşmesi’nin, ikinci adımında ise
Acentelik Sözleşmesi’nin yer aldığı açıklanmış, ancak daha sonra taraf iradelerinin Acentelik
Sözleşmesi’nden vazgeçildiği yönünde geliştiği bildirilmiştir. Bu sebeple kararda Bildirim Formu ekinde
yer alan sözleşmeler değil, cevabi yazı ekinde yer alan Çerçeve Anlaşma ve Tedarik Sözleşmesi esas
alınmıştır.
7 Çerçeve Anlaşma paragraf E ve Tedarik Sözleşmesi madde 2.
8 Çerçeve Anlaşma’nın Tanımlar bölümü.
9 Tedarik Sözleşmesi’nin Tanımlar bölümünde satın alma sözleşmesi, tedarikçi (PRESTİJ) ile seçilmiş
üreticiler arasında, Tedarik Sözleşmesi süresi içinde yapılmak üzere her yıl ilgili idare tarafından
yayımlanan sözleşme olarak tanımlanmaktadır.
10 Tedarik Sözleşmesi madde 2.2.
11 Tedarik Sözleşmesi madde 4.
12 Çerçeve Anlaşma madde 11.
13 Çerçeve Anlaşma’nın Tanımlar bölümünde mahsul yılı, yaprak tütünün üretilip hasat edildiği, bir takvim
yılında 1 Ocak’tan başlayıp takip eden takvim yılının 30 Mart’ında sona eren dönem olarak
tanımlanmıştır.
19-07/81-33
5/8
G.3.2. Grup Muafiyeti Değerlendirmesi
(18) Bildirime konu sözleşmeler nitelik itibarıyla, yaprak tütün tedarik pazarında faaliyet
gösteren PRESTİJ ile alt pazarda tütün mamulleri üretimi işiyle iştigal eden JTI
arasında akdedilmiş olup, rekabet hukuku bağlamında dikey anlaşmalardır. 2002/2
sayılı Tebliğ’in 2. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca dikey anlaşmalar, sağlayıcının
anlaşma konusu mal veya hizmetleri sağladığı ilgili pazardaki pazar payının %40’ı
aşmaması koşuluyla Kanun’un 4. maddesinden muaf tutulabilmektedir.
(19) Bildirilen sözleşmeler çerçevesinde JTI’ın yaprak tütünü münhasıran PRESTİJ’den
tedarik edecek olması nedeniyle PRESTİJ’in; yine sağlayıcı seviyesindeki PRESTİJ’in
ürünleri münhasıran JTI’ya satacak olması sebebiyle de JTI’ın pazar payları
incelenmiştir14.
Tablo 2: PRESTİJ’in Türkiye Şark Tipi Yaprak Tütün Pazarındaki Pazar Payı
Yıl Toplam Alım Miktarı15 (Kg) PRESTİJ’in Alım Miktarı (Kg) Pazar Payı (%)
2017 57.812.975 (…..) (…..)
2016 59.578.559 (…..) (…..)
2015 64.872.441 (…..) (…..)
Kaynak: Bildirim Formu
Tablo 3: JTI’ın Türkiye Şark Tipi Yaprak Tütün Alım Pazarındaki Pazar Payı
Yıl Toplam Alım Miktarı (Kg) JTI Tütün Alım Miktarı (Kg) Pazar Payı (%)
2017 57.812.975 (…..) (…..)
2016 59.578.559 (…..) (…..)
2015 64.872.441 (…..) (…..)
Kaynak: Cevabi Yazı Kapsamında Yapılan Hesaplamalar
(20) Tablolardan anlaşıldığı üzere, PRESTİJ’in üreticilerden yaprak tütün alım pazarındaki
payı %(…..) seviyesinde seyrederken, JTI’ın yaprak tütün alım pazarındaki payı
%(…..) civarındadır. Bu bakımdan, tarafların ilgili pazardaki paylarının %40 eşiğinin
altında kaldığı anlaşılmaktadır.
(21) Diğer yandan rekabet etmeme yükümlülüğü içeren sözleşmelerin beş yılı aşmaması
2002/2 sayılı Tebliğ ile tanınan grup muafiyetinden yararlanmanın bir diğer koşuludur.
Bununla birlikte, Çerçeve Anlaşma 01.01.2018 tarihinde yürürlüğe girecek olup
30.03.2028 tarihinde kendiliğinden sona erecektir. Dolayısıyla 2002/2 sayılı Tebliğ’de
öngörülen süre sınırının aşılması sebebiyle, Çerçeve Anlaşma’nın 2002/2 sayılı Tebliğ
ile sağlanan grup muafiyetinden yararlanamayacağı kanaatine varılmıştır.
(22) 01.01.2018 tarihinden itibaren yürürlüğe girerek beş mahsul yılı boyunca geçerli olacak
şekilde 30.03.2023 tarihinde sona erecek olan Tedarik Sözleşmesi ise 2002/2 sayılı
Tebliğ ile tanınan grup muafiyetinden yararlanabilmektedir.
G.3.3. Bireysel Muafiyet Değerlendirmesi
(23) 4054 sayılı Kanun’un 5. maddesi uyarınca Çerçeve Anlaşma’ya bireysel muafiyet
tanınabilmesi için anılan Sözleşme’nin 4054 sayılı Kanun’un ilgili maddesinin birinci
fıkrasında öngörülen iki olumlu, iki olumsuz koşulu birlikte sağlaması gerekmektedir.
a) Malların Üretim veya Dağıtımı ile Hizmetlerin Sunulmasında Yeni Gelişme ve
İyileşmelerin ya da Ekonomik veya Teknik Gelişmenin Sağlanması
(24) Bir anlaşmanın 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesindeki yasaklamadan muaf
tutulabilmesi için öncelikle anlaşma konusu malın üretimi ve dağıtımı ile ilgili olarak bir
14 Söz konusu ürünün homojen nitelik arz etmesinden dolayı, miktar ve değer bakımından hesaplanan
verilerin birbirine yakın olduğu görüldüğünden, kararda yapılan hesaplamalarda miktar verileri dikkate
alınmıştır.
15 İlgili coğrafi pazar Türkiye olarak belirlendiğinden, toplam alım miktarı bakımından TAPDK web
sitesinde yayımlanan Türkiye şark tipi yaprak tütün verileri esas alınmıştır.
19-07/81-33
6/8
gelişme veya iyileşme olması ya da ekonomik veya teknik gelişme sağlanması
gerekmektedir. İlgili bentte kastedilen iyileşme ve gelişmelerin, sadece teşebbüslerin
kendi açılarından sağlayacakları menfaat veya kazanç şeklinde değil, aynı zamanda
ekonomiye yapacakları somut katkı şeklinde anlaşılması gerekmektedir.
(25) Önceki bölümlerde ifade edildiği üzere, tütün mamullerinin üretiminde şark tipi yaprak
tütünün kullanılma oranı azalma eğilimindedir. Nitekim Kurul’un 2011 tarihli “JTI-Sunel”
kararında da söz konusu piyasada daralma yaşandığı tespit edilmiştir. Buna ek olarak,
Türkiye’de yaprak tütün üretiminin profesyonel işletmelerden ziyade, ekseriyetle aile
ölçeğinde yapıldığı ifade edilmektedir. Bu nedenle şark tipi yaprak tütün pazarında arz
güvencesinin ve devamlılığının sağlanması daha da önem kazanmaktadır. Bu noktada
üreticilere belirli bir gelir güvencesi sunulan, böylelikle talep belirsizliğinin minimize
edildiği hallerde arz güvencesinin ve devamlılığının sağlanabileceği
değerlendirilmektedir. Bildirim Formunda da standartları karşılayan ürünlerin JTI
tarafından satın alınacağının garanti edildiği ifade edilmektedir.
(26) Bildirilen işlem ile gerçekleşebilecek bir diğer iyileşme ise, ürünün yetiştirilmesinde ve
tedarik sürecinde verimliliği artırmaya yönelik bilgi, tecrübe ve know-how paylaşımıdır.
Bu noktada PRESTİJ’in sektörde edindiği tecrübe ve üreticilere yönelik bilgi birikimi,
JTI’ın tedarik sürecini daha verimli hale getirebilecektir. Öte yandan, üretimin
verimliliğini, böylelikle tütünün kalitesini artıracak yöntemlerin JTI tarafından üreticilere
aktarılması da beklenen faydalardan biridir. Zira yaprak tütün, tütün mamullerinin
kalitesini belirleyen önemli bir girdidir. Bu sebeple, yaprak tütünün kalitesinin artması
doğal olarak sigara gibi tütün mamullerinin de kalitesini artırmaktadır. Özellikle
profesyonel üretim metodunun yoğun olmadığı bu gibi sektörlerde, söz konusu bilgi
aktarımının, verimliliği artırma konusunda daha da önem kazandığı
değerlendirilmektedir.
(27) Açıklamalar ışığında Çerçeve Anlaşma’nın 4054 sayılı Kanun’un 5. maddesinin birinci
fıkrasının (a) bendinde yer alan koşulu sağladığı değerlendirilmektedir.
b) Tüketicinin Bundan Yarar Sağlaması
(28) Bir anlaşmanın 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesinden muaf tutulabilmesi için aranan
ikinci koşul ise aynı Kanun’un 5. maddesinin birinci fıkrasının (a) bendinde sayılan
koşulun gerçekleşmesi sonucunda ortaya çıkan faydadan tüketicilerin de yarar
sağlamasıdır. Her ne kadar tütün ürünlerinin sağlığa zararlı olduğu bilinse de yaygın
kullanımı olan bu ürünlerin kaliteli şartlar altında üretiminin yapılmasında tüketici
faydası bulunduğu değerlendirilmektedir. Belirli bir kalite standardı uygulama politikası
neticesinde JTI tarafından üreticilere aktarılacak olan know-how sayesinde tüketicinin
daha kaliteli yaprak tütünden imal edilmiş tütün ürünü tüketmesi sağlanacaktır.
Dolayısıyla Çerçeve Anlaşma’nın 4054 sayılı Kanun’un 5. maddesinin birinci fıkrasının
(b) bendinde yer alan koşulu sağladığı değerlendirilmektedir.
c) İlgili Piyasanın Önemli Bir Bölümünde Rekabetin Ortadan Kalkmaması
(29) Bireysel muafiyet değerlendirmesinde aranan kümülatif şartlardan biri de anlaşmanın
ilgili piyasanın önemli bir bölümünde rekabeti ortadan kaldıracak sonuçlar
yaratmamasıdır. Münhasırlık ve tek alıcıya sağlama hükümleri içeren dikey anlaşmalar
bakımından, rakip sağlayıcıların pazara ve rakip alıcıların da girdiye erişiminin
engellenip engellenmediği de incelenmelidir. Bu sebeple, JTI’ın şark tipi yaprak tütün
alım ve tütün ürünleri pazarlarındaki konumu ile PRESTİJ’in şark tipi yaprak tütün
pazarındaki konumu değerlendirilmiştir.
(30) Rakip sağlayıcıların alt pazara erişimi konusunda Tablo 3 incelendiğinde, JTI’ın şark
tipi yaprak tütün alım pazarındaki payının yaklaşık %(…..) düzeyinde olduğu
görülmektedir. Dolayısıyla, JTI’ın yaprak tütünü münhasıran PRESTİJ’den tedarik
19-07/81-33
7/8
etmesi halinde pazarın ancak küçük bir kısmının rakip sağlayıcılara kapandığı
değerlendirilmektedir. Ayrıca Tablo 4’te yer alan tütün ürünleri pazarında JTI ve en
büyük beş rakibinin 2017 yılı pazar payları incelendiğinde de Philip Morris
International’ın (PMI) (…..), JTI’ın PMI ve British American Tobacco (BAT) gibi iki güçlü
rakiple rekabet halinde olduğu, diğer üreticilerin payının ise ihmal edilebilir oranlarda
seyrettiği görülmektedir.
Tablo 4: JTI ve En Büyük Beş Rakibinin 2017 Yılı Pazar Payları
Tütün Ürünleri Üreticileri Pazar Payı (%)
PMI (…..)
JTI (…..)
BAT (…..)
European Tobacco (…..)
Imperial Tobacco (…..)
KT&G (…..)
Kaynak: Bildirim Formu, Cevabi Yazı
(31) Rakip alıcıların üst pazara erişimi noktasında Tablo 2 incelendiğinde ise, PRESTİJ’in
şark tipi yaprak tütün pazarındaki payının %(…..) civarında seyrettiği görülmektedir.
PRESTİJ’in yaprak tütünü münhasıran JTI’a tedarik ettiği durumda, girdi pazarının
yalnızca küçük bir bölümünün rakip alıcılara kapandığı söylenebilecektir. Nitekim rakip
alıcılar aşağıda Tablo 5’te pazar paylarına yer verilen diğer sağlayıcılardan şark tipi
yaprak tütün tedarik edebilecektir.
Tablo 5: PRESTİJ ve En Büyük Beş Rakibinin Pazar Payları
Yaprak Tütün Tedarikçileri Pazar Payı (%)
T.T.L Tütün San. ve Dış Tic. A.Ş. (…..)
Socotab Yaprak Tütün San. ve Tic. A.Ş. (…..)
Sunel Ticaret Türk A.Ş. (…..)
Aliance One Tütün A.Ş. (…..)
Öz-Ege Tütün San. Tic. A.Ş. (…..)
PRESTİJ (…..)
Kaynak: Bildirim Formu
(32) Yukarıdaki açıklamalar ışığında, münhasırlık ve tek alıcıya sağlama yükümlülüklerinin
ilgili piyasanın önemli bir bölümünde rekabeti ortadan kaldırmadığı, dolayısıyla
Çerçeve Anlaşma’nın 4054 sayılı Kanun’un 5. maddesinin birinci fıkrasının (c)
bendindeki koşulu sağladığı değerlendirilmektedir.
d) Rekabetin (a) ve (b) Bentlerindeki Amaçların Elde Edilmesi İçin Zorunlu
Olandan Fazla Sınırlanmaması
(33) Çerçeve Anlaşma’nın yürürlükte olduğu süre boyunca JTI’ın yaprak tütünü münhasıran
PRESTİJ’den temin edeceği belirtilmiştir. On mahsul yılı boyunca devam edecek olan
söz konusu rekabet etmeme yükümlülüğünün, etkinlik kazanımı ve tüketici faydasının
sağlanması için rekabeti zorunlu olandan fazla sınırlamaması gerekmektedir.
Sözleşmelerin makul oranda uzun bir süreyi kapsaması, daralan pazarlarda arz
güvenliğinin ve devamlılığının sağlanabilmesi için gerekli olabilmektedir. Ayrıca,
bildirilen sözleşmeler taraflar arasında yalnızca alım satımı değil, JTI’ın sektör
hakkındaki know-how’ının aktarılmasını da kapsadığından sözleşme süresinin
uzunluğu aktarılacak bilginin hacmini de etkilemektedir. Kurul’un “JTI-Sunel”16
kararında da yaprak tütünün temini ve işlenmesi amacıyla taraflar arasında on beş
yıllık süre için akdedilen sözleşmelere bireysel muafiyet tanınmıştır.
(34) Açıklamalar ışığında, Çerçeve Anlaşma için kararlaştırılan on yıllık sürenin, ekonomik
kazanım ve tüketici faydasının elde edilmesi için gerekli olduğu, dolayısıyla söz konusu
16 14.09.2011 tarih ve 11-47/1178-419 sayılı Kurul kararı.
19-07/81-33
8/8
anlaşmanın 4054 sayılı Kanun’un 5. maddesinin birinci fıkrasının (c) bendindeki koşulu
sağladığı değerlendirilmektedir.
H. SONUÇ
(35) Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre,
- Bildirime konu Çerçeve Anlaşma’nın ve Yaprak Tütün Tedarik Sözleşmesi’nin 4054
sayılı Kanun’un 4. maddesi kapsamında olduklarına,
- Yaprak Tütün Tedarik Sözleşmesi’nin 2002/2 sayılı Dikey Anlaşmalara İlişkin Grup
Muafiyeti Tebliğ’i kapsamında grup muafiyetinden yararlandığına,
- Ancak Çerçeve Anlaşma’nın aynı Tebliğ kapsamında grup muafiyetinden
yararlanamadığına,
- Bununla birlikte Çerçeve Anlaşma’ya 4054 sayılı Kanun’un 5. maddesinin birinci
fıkrasında sayılan koşulların tamamını sağlaması nedeniyle, bireysel muafiyet
tanınmasına
gerekçeli kararın tebliğinden itibaren 60 gün içinde Ankara İdare Mahkemelerinde yargı
yolu açık olmak üzere, OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy