1 REKABET KURUMU
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : D4/1/A.I.-99/7 (ÖNARAŞTIRMA)
Karar Sayısı : 99-48/524-329
Karar Tarihi : 19.10.1999
A- TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Dr. Kemal EROL (İkinci Başkan).
Üyeler : Mehmet Zeki UZUN, Sadık KUTLU, İsmet CANTÜRK,
Nejdet KARACEHENNEM, R. Müfit SONBAY, Kubilay ATASAYAR,
Murat GENCER.
B- RAPORTÖRLER: Ali ILICAK, Murat AYBER, Metin HASSU
C- ŞİKAYET EDEN: - Özdoku Otomotiv Pazarlama San. ve Tic. Ltd. Şti.
1202 Sokak No:57/9, Yenişehir Gıda Çarşısı/İZMİR
D- HAKKINDA ÖNARAŞTIRMA YAPILANLAR:
- EGEMAK Ege Makina ve Ticaret A.Ş.
Ankara Asfaltı, No:30/İZMİR
- Otoyol Pazarlama A.Ş.
Ankara Asfaltı Yanı No:57 Kartal,/İSTANBUL
E- DOSYA KONUSU: Egemak A.Ş. ve Otoyol A.Ş.’nin Otomotiv Pazarlama San. ve
Tic. Ltd. Şti’ne karşı hakim durumlarını kötüye kullandıkları ve 4054 sayılı
Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un 4'üncü maddesine aykırı dikey
sınırlamalar getirdikleri iddiası.
F- İDDİALARIN ÖZETİ: Rekabet Kurumu kayıtlarına 29.01.1999 tarih, 282 sayı ile
intikal etmiş olan Özdoku Otomotiv Pazarlama Sanayi ve Ticaret Limited Şirketi
(Özdoku) vekili Av. Volkan Bulut imzalı başvuruda, EGEMAK Ege Makina ve Ticaret
A.Ş. (Egemak)’ın, bayilerin yeniden satış fiyatlarını belirlediği, daha düşük
fiyatlardan satmaları halinde mal sevkiyatını durdurmakla tehdit ettiği, mal
sevkiyatlarında siparişleri dikkate almayarak mal ve hizmetlerin arz ve talep miktarını
piyasa dışında belirlediği ve bu eylemleri ile hakim durumunu kötüye kullandığı,
Otoyol Pazarlama A.Ş. (Otoyol)’un ithal “Daily” modellerinden almayan bayilere M 23
S olarak anılan otobüs siparişlerini stoklarda olmasına rağmen göndermeyerek bir
malın alınmasını başka bir maldan da alınması koşuluna bağladığı ve böylece
rekabeti bozduğu, Otoyol’un ve Egemak’ın eşit bayilere farklı satış koşulları ve
ödeme vadeleri uygulayarak ayrımcılık yaptığı, Egemak’ın Özdoku ile olan bayilik
2 REKABET KURUMU
sözleşmesini yasal 2 yıllık feshi ihbar süresini beklemeden tek taraflı ve haksız
olarak feshettiği ve bütün bu eylemleri ile 4054 sayılı Rekabetin Korunması
Hakkındaki Kanun’un ilgili maddelerine ve 1998/3 sayılı Motorlu Taşıt Araçlarının
Dağıtım ve Servis Anlaşmalarına İlişkin Grup Muafiyeti Tebliği’ne aykırı hareket ettiği
iddia edilmektedir
G- DOSYA EVRELERİ: Söz konusu başvuru üzerine hazırlanan 26.02.1999 tarih,
D4/1/A.I.-99/1 sayılı İlk İnceleme Raporu, 03.02.1999 tarihli Kurul toplantısında
görüşülmüş ve 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un 40/1. maddesi
uyarınca önaraştırma yapılmasına 99-12/90-32 sayı ile karar verilmiştir.
Raportörler tarafından düzenlenen 21.06.1999 tarih, D4/1/A.I.-99/7 sayılı
Önaraştırma Raporu, 99-48 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara
bağlanmıştır.
H- RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: Şikayete konu olan firmaların hakim durumda
bulunmadığı, dolayısıyla hakim durumlarını kötüye kullanmadıkları ve getirdikleri
dikey sınırlamalar ile diğer eylemlerin 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesine aykırılık
teşkil etmediği, bu nedenle adı geçen teşebbüsler hakkında 4054 sayılı Kanun’un
41. maddesi uyarınca soruşturma açılmasına gerek olmadığı.
İ- İNCELEME ve DEĞERLENDİRME:
1- İlgili Pazar:
a) Ürün Pazarı: Ticari taşıt araçları kullanım amaçları bakımından diğer motorlu
taşıtlardan önemli bir biçimde ayrılmakta ve başka tip mamuller tarafından ikame
edilmemektedir. Ancak ticari araç pazarı, fiyat farkları ve farklı tüketici tercihlerine
hitap etmeleri gibi nedenlerle, 3.5 ton ve 5-12,6 ton ağırlığındaki kamyon ve
kamyonetler ile, midibüs olarak adlandırılan 14 yolcudan fazla 29 yolcudan az
kapasiteli yolcu araçları olarak üç bölüme ayrılmış ve her bir bölüm ayrı bir ilgili ürün
pazarı olacak biçimde belirlenmiştir.
b) Coğrafi Pazar: Şikayete konu olan işlemlerin bir kısmının Ege Bölgesi’nde
faaliyet gösteren Egemak ve Özdoku arasında geçmesi nedeniyle Egemak ile ilgili
şikayetler değerlendirilirken ilgili coğrafi pazar olarak Ege Bölgesi alınmıştır.
Otoyol’a ilişkin şikayetler ise teşebbüsün kurduğu dağıtım ağıyla tüm Türkiye’ye
ürünlerini pazarlaması nedeniyle, coğrafi pazar Türkiye Cumhuriyeti olarak
belirlenmiştir.
2- Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme:
İlgili pazarda esas olarak üç büyük firma faaliyet göstermekte ve yoğunlaşma
oranı yüksek düzeyde gerçekleşmektedir.
3 REKABET KURUMU
Hakim Durumluk Tespiti
Şikayete konu olan ve 4054 sayılı Kanun anlamında aynı ekonomik birlik
içinde yer almak suretiyle aslında tek bir teşebbüs oluşturan firmaların gerek Ege
Bölgesi pazarında gerekse Türkiye pazarında hakim durumda olmadıkları son beş
yılın karşılaştırmalı satış rakamlarından anlaşılmaktadır.
Dosya mevcudu bilgi ve belgelere göre, Otoyol, Ege Bölgesi’nde 5-12,6 ton
kamyon ve midibüs pazarında piyasadaki en büyük firma değildir. 3,5 tonluk
kamyonda ise firmalar başabaş gitmekte olup Otoyol’un payının en büyük
rakibininkinden yalnızca 1 puan daha yüksek olduğu görülmektedir.
Türkiye geneline bakıldığında ise kamyon pazarlarında Otoyol’un büyük farkla
ikinci firma olduğu görülmektedir. Midibüs piyasasında firmanın payı %… oranında
olup son 5 yıllık verilerden anlaşıldığı üzere pazar payı düşme eğilimine girmiştir.
Ayrıca en yakın rakibi Isuzu’nun pazar payının %… gibi hayli yüksek bir rakam
olması, Otoyol’un bu pazarda da hakim durumda olmadığını göstermektedir.
Pazarın ithalata açık olduğu ve Japon firmalarının piyasadaki etkinliklerinin
her geçen gün arttığı göz önünde bulundurulduğunda, Otoyol’un ve Egemak’ın ilgili
pazarlarda hakim durumda olmadıkları tespit edilmiştir.
1998/3 Sayılı Motorlu Taşıtlar Dağıtım ve Servis Anlaşmalarına İlişkin
Grup Muafiyeti Tebliği'nin Uygulanabilirliği
Raportörlerce yapılan incelemede, önaraştırmaya konu olan bayilik
anlaşmasının, yalnızca motorlu yeni taşıt araçlarının satışına ilişkin olduğu, yedek
parça satışı ve servis hizmeti verilmesine dair herhangi bir hüküm bulunmadığı
anlaşılmıştır.
1998/3 sayılı Motorlu Taşıtlar Dağıtım ve Servis Anlaşmalarına İlişkin Grup
Muafiyeti Tebliği’nin “Kapsam“ başlıklı 2. maddesinin, “İki teşebbüsün taraf olduğu ve
bir tarafın karayollarında kullanım amaçlı üç veya daha fazla tekerlekli motorlu yeni
taşıt araçları ile bunlarla birlikte yedek parçalarını ülkenin tamamında veya
belirlenmiş bir bölümünde yeniden satış amacıyla yalnız diğer tarafa veya onunla
birlikte dağıtım sistemi içinde yer alan belirli sayıdaki teşebüslere vermeyi kabul ettiği
anlaşmalar, bu Tebliğde düzenlenen koşullara uygun olmak kaydıyla, Kanunun
4’üncü maddesindeki yasaklamadan Kanunun 5’inci maddesinin üçüncü fıkrasına
dayanılarak grup olarak muaf tutulmuştur.” biçiminde düzenlendiği;
“Tanımlar” başlıklı 3. Maddede ise “anlaşma konusu mallar”ın: “Bu Tebliğin 2
nci maddesinde tanımlanan anlaşmanın konusunu oluşturan, karayollarında
kullanılan üç ya da daha fazla tekerleği olan motorlu yeni taşıt araçları ile bunların
yedek parçaları…”,
“Satıcı”nın: “Sağlayıcı tarafından anlaşma konusu malların dağıtım ve servisini
yapmaya yetkili kılınmış teşebbüsleri…”
ifade ettiği göz önünde bulundurulduğunda; Özdoku ile Egemak arasındaki
anlaşmanın, 1998/3 sayılı Motorlu Taşıtlar Dağıtım ve Servis Anlaşmalarına İlişkin
Grup Muafiyeti Tebliği çerçevesinde değerlendirilemeyeceği açıktır. Öte yandan,
anlaşmanın 1997/4 sayılı Tek Elden Satın Alma Anlaşmalarına İlişkin Grup Muafiyeti
4 REKABET KURUMU
Tebliği kapsamında değerlendirilmesi yönünde herhangi bir yasal engelin
bulunmadığı görülmektedir. Bu nedenle Özdoku’nun bayiliğinin 1998/3 sayılı
Tebliğ’de öngörülen feshi ihbar sürelerine uyulmadan feshedildiğine dair şikayet
dikkate alınmamıştır.
Mal Vermeyi Reddetme
Özdoku’nun şikayetinde yer alan Kasarteks firmasının siparişinin karşılanması
için kendisine mal verilmediği hususu değerlendirilmiş ve yapılan uygulamanın mal
vermeyi reddetme olmadığı, ilk başvuran bayinin talebinin dikkate alındığı sonucuna
varılmıştır. Ayrıca, Özdoku’nun 22.10.1998 tarihli 4 adet 35.9 model araç talebinin
karşılanamamasının nedeninin, yeterli aracın Egemak’ın stoğunda bulunmaması
olduğu raportörlerce belirlenmiştir.
Öte yandan, 1997/4 sayılı Tebliğ’in 6’ncı maddesi (c) bendi uyarınca,
Egemak’ın mal vermeyi, anlaşma konusu malları ancak uygun koşullarla başka
yerden elde edemeyen yeniden satıcılara yönelik olarak ve kabul edilebilir haklı bir
nedeni olmaksızın doğrudan ya da dolaylı olarak reddetmesi, muafiyetin geri
alınmasına neden olabilecektir. İncelenen olayda ise, Özdoku’nun hem bayilik
ilişkisinin devam ettiği süre içinde, hem de sonrasında başka yerlerden, örneğin
Otoyol’un Ankara ana bayii olan Ormak’dan mal alabildiği görülmüştür. Kaldı ki,
Egemak’ın hakim durumda olmayan bir teşebbüs olarak bayilerini ve müşterilerini
seçme hakkının olduğu, pazarlama stratejisini özgürce belirleyebileceği
düşünüldüğünde ve kendine göre meşru nedenlerinin bulunduğu göz önüne
alındığında, M23 otobüslerinin tahsisatını istediği gibi yapabileceği, ayrıca
Özdoku’ya talep ettiği iki araçtan birisinin verilmesi nedenleriyle yukarıda sayılan
şikayete konu olan uygulamaların 4054 sayılı Kanun’un 4. ve 6. maddelerine aykırı
olmadıkları kanaatine varılmıştır.
Eşit Durumdaki Alıcılar Arasında Ayrımcılık Yapılması
Dosya mevcudu belgelere göre, ödeme koşullarında ayrımcılık yapıldığı
iddiasına karşılık Egemak yetkililerince; aksine Özdoku’nun kendilerine ayrıcalık
tanınması yolunda taleplerde bulunduğu iddia edilmiştir. Öte yandan, Egemak’ın mal
sevkiyat ve muhasebe kayıtlarında herhangi bir yeniden satıcıya sürekli olarak
zamsız fiyat uygulandığı veya açık bir şekilde bir teşebbüsün lehine ya da aleyhine
uygulamalar olduğu yolunda bir bulguya rastlanmamıştır. Ancak Egemak
yetkililerinin iddialarını doğrulayacak biçimde, Özdoku’nun aynı döneme ait
14.08.1998 tarihli çekini ödemediği, incelenen bu çeklerde, Özdoku’nun talebi
doğrultusunda ödeme günlerinin takip eden 6 ayın 5. günlerinden 9. günlerine
alındığı görülmektedir. Dolayısıyla uygulamanın, 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesi
(e) bendinde söz edilen “Münhasır bayilik hariç olmak üzere, eşit hak, yükümlülük ve
edimler için eşit durumdaki kişilere farklı şartların uygulanması” hali ile benzerlik
göstermemekte olduğu ve dolayısıyla 4. maddeye aykırı olmadığı kanaatine
varılmıştır.
5 REKABET KURUMU
Bir Mal İle Birlikte Diğer Bir Malın Satın Alınmasının Zorunlu Tutulması
06.03.1998 ve 05.03.1998 tarihli yazıları ile Otoyol bayilerine “Daily 35.8 Van
Kampanyası”ndan bahsedilmekte ve özetle 4 adet 35.8 Van alan bayinin 1 adet
ekstra M23 S almaya hak kazanacağı, ayrıca 1 kişilik yurtdışı gezisi armağan
edileceği bildirilmektedir. 01.04.1998 tarihli faksla yeni bir 9 araçlık “Daily”
kampanyasının başlatıldığı bayilere bildirilmiştir. Söz konusu faks mesajından, 7
adet “Daily” alan bayinin 2 adet M23 S alabildiği ve ayrıca 1 kişilik yurtdışı gezisi
kazanacağı anlaşılmaktadır.
1997/4 sayılı Tebliğ’in "Grup Muafiyeti Dışında Kalan Koşullar ve
Yükümlülükler" başlıklı 4. maddesinin (c) bendinde ise, tek elden satın alma
yükümlülüğünün, nitelikleri ve ticari teamül gereğince aralarında bir bağlantı
olmayan iki veya daha fazlası mallar için getirilmiş olması halinin anlaşmada yer
alması halinde muafiyet hükümlerinin uygulanmayacağı belirtilmektedir. Aynı tebliğin
3. maddesinde ise malların tüm çeşitlerini veya en az belirli bir miktarını satın alma
yükümlülüğünün tek elden satın alma anlaşmasıyla yeniden satıcıya
yüklenilebileceği belirtilmiştir.
Blok muafiyet, bir bağlama şartı olduğu zaman, başka bir deyişle tek elden
satın alma anlaşması ne doğaları ne de ticari kullanımları açısından birbirlerine bağlı
olmayan birden fazla çeşit mal için yapıldığı zaman uygulanamaz. Bu, blok
muafiyetinden yararlanmak için anlaşmanın marka veya adlandırma ile belirtilmiş ya
tek bir mal ya da bir mal demeti için yapılması gerektiği anlamına gelmektedir.
Ürünlerin aynı ürün yelpazesine ait olduğunun düşünülmesi için ilişkili olmaları
gerekmektedir. Bu ilişki, teknik açıdan (örneğin, makina, aksesuar ve yedek
parçalar) veya ticari açıdan (örneğin, çeşitli ürünlerin aynı amaçla kullanılması) veya
ticarette kullanımı temeline göre (örneğin, genelde bir arada satışa sunulan farklı
mallar) kurulabilir.
Söz konusu olayda, düzenlenen kampanyalara konu olan mallara
bakıldığında hepsinin anlaşma konusu Otoyol ve İveco markalı ticari araçlar
oldukları, Egemak ve Otoyol bayilerinin bu araçları bir arada satışa sundukları, bu
nedenle “ticarette kullanımları” temeline göre ilişkili mallar oldukları, tek elden satın
alma anlaşmalarında aynı ürün yelpazesinde bulunan malların, ya da başka bir
ifadeyle anlaşma konusu malların tüm çeşitlerinin alımının sağlayıcı tarafından
zorunlu tutulmasının 1997/4 sayılı Tebliğ’in 3. maddesi ile 4054 sayılı Kanun'un 4.
maddesi hükümlerinin uygulamasından muaf tutulmuş olması, hakim durumda
olamayan bir teşebbüsün kendi satış politikasını, bu konuda rakip teşebbüslerle
anlaşmamak ya da uyumlu eylemde bulunmamak kaydıyla, özgürce belirleme
hakkına sahip olması nedenleriyle, Egemak ve Otoyol’un yeniden satıcılarına yönelik
olarak söz konusu kampanyayı düzenlemelerinin 4054 sayılı Kanun'un 4. ve 6.
maddelerine aykırı olmadığı kanaatine varılmıştır.
6 REKABET KURUMU
J- SONUÇ:
Yukarıda yer verilen değerlendirmeler ışığında;
Otoyol Pazarlama A.Ş ve bu teşebbüsün Ege Bölgesi ana bayii olan Egemak
Ege Makina ve Ticaret A.Ş.’nin Türkiye’de ve Ege Bölgesi’nde hakim durumda
olmamaları nedeniyle, bu teşebbüslere dayandırılan şikayetlerin 4054 sayılı
Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un 6. maddesi kapsamında
değerlendirilemeyeceği;
ayrıca;
- Egemak Ege Makina ve Ticaret A.Ş.’nin Özdoku Otomotiv Pazarlama
Sanayi ve Ticaret Limited Şirketi ile yaptığı anlaşma 1998/3 sayılı Tebliğ
kapsamında olmadığı için bu tebliğin 6. maddesinde belirtilen feshi ihbar
sürelerine uyulma zorunluluğunun bulunmaması,
- Egemak ve Otoyol tarafından Özdoku’ya anlaşmanın yürütülmesine ilişkin
bazı masrafların yüklenmesinin 1997/4 sayılı Tebliğ’in 3. maddesi uyarınca
4054 sayılı Kanun’un 4. maddesinden muaf tutulmakla beraber rekabeti
engelleyici bir niteliğinin de bulunmaması,
- Egemak’ın Özdoku’ya mal vermeyi reddetmesi iddiasına örnek olarak
gösterilen olayların bir kısmının 4054 sayılı Kanun kapsamında
değerlendirilememesi; öte yandan hakim durumda olmayan bir firmanın
mal vermeyi reddetmesinin ancak iki teşebbüs arasında yapılacak bir
anlaşma ya da uyumlu eylem sonucunda gerçekleşmesi halinde 4054
sayılı Kanun’un 4. maddesi kapsamında değerlendirilebilmesi, incelenen
olayda böyle bir durumun olmadığı, hakim durumda olmayan sağlayıcının
müşterilerini ve yeniden satıcılarını seçmekte özgür olması,
- Egemak’ın eşit hak, yükümlülük ve edimler için eşit durumdaki kişilere
farklı şartlar uygulamaması,
- Egemak ve Otoyol’un düzenlediği kampanyaların, 1997/4 sayılı Tebliğ’in 3.
maddesi uyarınca 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un 4.
maddesinden muaf tutulması; ayrıca hakim durumda olamayan bir
teşebbüsün kendi satış politikasını, bu konuda rakip teşebbüslerle
anlaşmamak ya da uyumlu eylemde bulunmamak kaydıyla, özgürce
belirleme hakkına sahip olması,
nedenleriyle şikayete konu olan eylemlerin 4054 sayılı Kanun'un 4. maddesine de
aykırı olmadığı;
kanaat ve sonuçlarına ulaşılarak, adı geçen teşebbüsler hakkında 4054 sayılı
Kanun’un 41. maddesi uyarınca soruşturma açılmasına gerek bulunmadığına
OYÇOKLUĞU ile karar verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy