1 REKABET KURUMU
REKABET KURULU KARARI
Dosya No : D4/1/M.Y.-99/17
Karar No : 99-59/639-406
Karar Tarihi : 15.12.1999
Toplantıya Katılan
Başkan : Prof. Dr. M. Tamer MÜFTÜOĞLU,
Üyeler : Dr. Kemal EROL, Mehmet Zeki UZUN, Sadık KUTLU,
İsmet CANTÜRK, Nejdet KARACEHENNEM, Mustafa PARLAK, A. Ersan GÖKMEN,
R. Müfit SONBAY, Kubilay ATASAYAR, Murat GENCER.
Taraflar:
Şikayet Eden :
- Zihni Gemi İşletmeleri ve Tic.A.Ş.
Rıhtım Cad., Zihni Han, Kat:2, No:28-30, 80030 Tophane/İSTANBUL
Şikayet Edilen:
- Odak İç ve Dış Ticaret A.Ş.,
Cemiltopuzlu Cad., Tibaş Sitesi, A Blok, D:16, 81060
Fenerbahçe/İSTANBUL
- Odak İnşaat A.Ş.,
Cemiltopuzlu Cad., Tibaş Sitesi, A Blok, D:16, 81060
Fenerbahçe/İSTANBUL
- Odak Enerji A.Ş.
Cemiltopuzlu Cad., Tibaş Sitesi, A Blok, D:16, 81060
Fenerbahçe/İSTANBUL
Dosya Konusu: İskenderun Demir-Çelik A.Ş. (İSDEMİR)’nin koklaşabilir
taşkömürünün yurtdışından deniz yoluyla nakli için açmış olduğu ihalede,
Odak İç ve Dış Ticaret A.Ş., Odak İnşaat A.Ş., Odak Enerji A.Ş. firmalarının
aralarında anlaşma yaparak 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında
Kanun'un 4'üncü maddesini ihlal ettikleri iddiası.
Raportörlerin Görüşü: Anlaşmanın varlığının belirlenememesi ve uyumlu
davranışta bulunarak rekabeti bozucu fiyat teklifinde bulunulduğu şeklindeki dosya
konusu iddianın ekonomik gerekçelere dayanmaması nedenleriyle, adı geçen
teşebbüsler hakkında bir soruşturma açılmasına gerek olmadığı.
Dosya Evreleri: Rekabet Kurumu kayıtlarına 16.04.1999 tarih, 1175 sayı ile intikal
eden Zihni Gemi İşletmeleri ve Ticaret A.Ş. imzalı başvuruda; İskenderun Demir
Çelik A.Ş.’nin Temmuz 1998-Haziran 1999 dönemi içerisinde bir yıllık ihtiyacı olan
2 REKABET KURUMU
2.000.000 ton koklaşabilir taşkömürünün yurtdışından deniz yolu ile nakli için
yapılan ihalede Odak İç ve Dış Ticaret A.Ş., Odak İnşaat A.Ş., Odak Enerji A.Ş.
firmalarının uygulayacakları fiyatları aralarında yaptıkları bir anlaşma veya uyumlu
davranış ile sınırlandırdıkları ve bu şekilde 4054 sayılı Rekabetin Korunması
Hakkında Kanun'un 4'üncü maddesini ihlal ettikleri ifade edilmektedir.
Söz konusu başvuru üzerine hazırlanan 20.09.1999 tarih, D4/1/M.Y.-99/17
sayılı İlk İnceleme Raporu, 06.10.1999 tarih, 99-45 sayılı Kurul toplantısında
görüşülmüş ve 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un 40/1’inci
maddesi uyarınca önaraştırma yapılmasına karar verilmiştir.
Raportörler Oğuzkan GÜZEL ve Mehmet ÖZDEN tarafından yapılan
inceleme sonucu düzenlenen 08.12.1999 tarih, D4/2/O.G.-99/5 sayılı Önaraştırma
Raporu, 15.12.1999 tarih, REK.0.08.00.00/108 sayılı Başkanlık önergesi ile 99-59
sayılı Kurul toplantı gündemine alınarak görüşülmüştür.
İlgili Pazar:
a) Ürün Pazarı: Şikayet konusunu oluşturan deniz yoluyla kömür taşıma
hizmetlerinin, daha geniş bir pazar olan kuru dökme yük taşımacılığı hizmetleri
pazarı kapsamında değerlendirilmesi gerekmektedir. Kuru dökme yük taşımacılığı
hizmeti kapsamında yer alan demir cevheri taşımaları, kömür taşımaları, tahıl
taşımaları ve diğer kuru yük taşıma hizmetleri aynı tür gemilerle taşınmaları mümkün
olan ürünler olması sebebiyle, arz yönüyle ikamesi mümkün olan hizmetlerdir.
İSDEMİR kömür taşıtma ihale şartnamesinde de belirtildiği üzere şikayet konusu
olayda kömür taşıtılması ABD, Kanada ve Avustralya gibi uzak merkezlerden ve
100.000-135.000 dwt’luk gemilerle yapılmaktadır. Dünya deniz taşımacılığı
sektöründe uzak yol kömür taşımalarının büyük gemilerle yapılması nedeniyle, bu
alan ayrı bir pazar olarak değerlendirilmektedir. Ayrıca deniz taşımacılığı hizmetinin
tüketicisi konumunda olan İSDEMİR’in de şartname ile uzak yük taşımacılığında
büyük gemileri tercih ettiği görülmektedir. Bu bilgiler çerçevesinde önaraştırma
konusu olan şikayet dosyasına ilişkin ilgili ürün pazarı, “deniz taşımacılığında uzak
mesafeli kuru yük taşıma hizmetleri” olarak tespit edilmiştir.
b) Coğrafi Pazar: Uzak yol kuru dökme yük taşımacılığı hizmeti niteliği itibari ile
uluslararası bir hizmet görünümündedir. Hizmet alıcısı İSDEMİR taşıma ihale
şartnamesinde, taşımacılık hat ve limanları fiyatlarının ülke bazında eşitleneceğini
bildirmiştir. Buna göre kömür alınacak ülkeler olan ABD, Kanada ve Avustralya limanları
ile İSDEMİR limanları arasında oluşan hattın diğer liman ve hatlardan farklı olduğu ve
tüketici gözünde alternatifi bulunmadığı görülmektedir. Açıklanan nedenlerle ilgili coğrafi
pazar “ABD, Kanada, Avustralya limanları ile İSDEMİR limanı arasındaki deniz
taşımacılığı hattı” olarak tespit edilmiştir.
3 REKABET KURUMU
DEĞERLENDİRME
Önaraştırma konusu olan İSDEMİR’in 1998/1999 dönemi kömür taşıma
ihalesinde gerçekleşen faaliyetlerin rekabet hukuku açısından değerlendirilmesine
geçilmeden önce işlemin faillerine yönelik olarak şikayetçi tarafından dilekçede
öngörülen husumet iddiasının incelenmesi gerekmektedir. Önaraştırma döneminde
yapılan tespitler sonucu; Odak grubu şirketlerinin İsviçre menşeli Newco Coal ve
Nova Coal firmaları ile ABD menşeli A.M.C.I. firmalarının, İSDEMİR 1998/1999
dönemi kömür alım ve taşıtılması ihalelerine münhasır olmak kaydıyla yetkili
temsilcisi oldukları ve ihale prosedürü içerisinde verilen talimatlara binaen işlem
tesis ettikleri, işin bitimi ile birlikte temsil yetkisinin de sona erdiği anlaşılmaktadır.
Adı geçen firmaları ihalede temsil etmek dışında bir işlem tesis etmeyen ve teklifleri
de hazırlamayan Odak teşebbüsüne rekabet hukuku uygulamalarında husumet
tevcihi mümkün görünmemektedir.
Sözkonusu ihalede aynı fiyatları veren yabancı menşeli firma davranışlarının
rekabet hukuku bakımından değerlendirilmesi gerekmektedir. 4054 sayılı Kanun’un
“kapsam” başlıklı 2'nci maddesinde “Türkiye Cumhuriyeti sınırları içinde mal ve
hizmet piyasalarında faaliyet gösteren ya da bu piyasaları etkileyen her türlü
teşebbüsün aralarında yaptığı rekabeti engelleyici, bozucu veya kısıtlayıcı anlaşma,
uygulama ve kararlar ile piyasaya hakim durumda olan teşebbüslerin bu
hakimiyetlerini kötüye kullanmaları ve rekabeti önemli ölçüde azaltacak birleşme ve
devralma niteliğindeki her türlü hukuki işlem ve davranışlar, rekabetin korunmasına
yönelik tedbir, tespit, düzenleme ve denetlemeye ilişkin işlemler bu Kanun
kapsamına girer” hükmü bulunmakta ve bu hükümle yabancı menşeli firmaların
Türkiye'deki pazarı etkileyen işlemlerinin ilgili yasa kapsamında olduğu
düzenlenmektedir. Bu düzenleme uluslararası hukukta yerleşmiş olan “etki doktrini”
düzenlemesinin Kanun'a yansımasıdır. Kaldı ki yabancı menşeli firmaların ihaleye
teklif verme şeklindeki fiilerini Türkiye Cumhuriyeti sınırları içerisinde temsilci
vasıtası ile yerine getirdikleri görülmektedir. Sonuç olarak yabancı menşeli A.M.C.I.,
Newco ve Nova Coal firmalarının faaliyetlerinin rekabet hukuku mevzuatına göre
değerlendirilmesi gerekmektedir.
Önaraştırma kapsamında Raportörlerce yapılan inceleme ve tespitlerden;
adıgeçen yabancı menşeli firmaların İSDEMİR’in 1998/1999 dönemi koklaşabilir
taşkömürü alımı ve taşıtılması ihalesine katıldıkları ancak şikayet dilekçesinde
belirtilenin aksine ihalenin tamamı için teklif vermedikleri, ABD menşeli kömür alım
ve taşıtılması hususunda aynı fiyatlı tekliflerde bulundukları anlaşılmaktadır.
Avustralya kömürü ihalesine Nova Coal firmasının, Kanada kömürü ihalesine ise her
üç firmanın da katılmadıkları görülmektedir. Önaraştırma kapsamında yapılan
incelemelerde bu firmaların birbirlerinden ayrı ve bağımsız birer teşebbüs oldukları
kanaatine ulaşılmıştır.
Bu firmaların aynı temsilci aracılığı ile birbirinden bağımsız nitelikte olması
gereken navlun tekliflerinin aynı olmasının değerlendirilmesinde; ihalede fiyat
teklifinde bulunurken aralarında uyumlu eylemin bulunup bulunmadığının ve/veya bu
4 REKABET KURUMU
tekliflerin rekabeti bozma amaçlı bir anlaşmaya dayanıp dayanmadığının tespiti
gerekmektedir. İSDEMİR'in kömür taşıtma ihalesinde armatör olmayan firmalar kendi
kömürlerinin taşıtılması için şartname gereği teklif verme durumunda kalmaktadırlar.
Bu tekliflerin ise uluslararası çapta faaliyet gösteren sayıca az armatörlerden alınan
tekliflere göre belirlendiği, ihaleye teklif veren kömür satıcısı firmaların tamamına
yakınının aynı veya birbirine çok yakın fiyatlarla teklif vermelerinden anlaşılmaktadır.
Önaraştırma kapsamında yapılan inceleme ve temaslar sonucunda uluslararası
deniz taşımacılığı işlemlerinde navlun fiyatlarının oluşumunun taşıma başına yapılan
anlaşmalarla belirlendiği ve bu fiyatların değerlendirilmesi ile oluşan endekslerden
fiyat davranışlarının izlenebilmesinin mümkün olduğu anlaşılmaktadır. Dünya
çapında yaşanan ekonomik krizlere paralel olarak ihale konusu ürünün taşınması
için baz alınacak olan navlun fiyatları endekslerindeki düşmelerin ve düşüş trendinin
fiyatlarda rekabet şeklinde ihaleye yansıdığı belirlenmiştir. Yapılan tespitlerden,
ihalede sunulan fiyatların cari navlun fiyatları ile denk veya üzerinde olduğu
anlaşılmaktadır. Bu değerlendirmeler sonucunda yabancı menşeli firmaların rekabeti
bozma amaçlı anlaşma yaptıkları ve/veya uyumlu davranışta bulunarak rekabeti
bozucu fiyat teklifinde bulundukları şeklindeki iddiaların ekonomik gerekçelere
dayanmadığı sonucuna ulaşılmaktadır. Esasen, İSDEMİR’in bu fiyatları tek teklif
olarak değerlendirip ihalenin ikinci aşamasına tüm firmaları çağırarak rekabet
şartlarının ihale sonuçlanıncaya dek sürdürülmesine çalıştığı ancak taşıma
şartnamesi ve Yüksek Planlama Kurulu kararının gerekleri nedeniyle ihalenin
şikayetçi firmada kalması ile rekabet ihlali unsurunun da sonuçta oluşmadığı yapılan
tespitlerden anlaşılmaktadır.
SONUÇ
Önaraştırma Raporu’nda yer verilen bilgi ve belgeler ile yukarıda özetlenen
değerlendirmeler ışığında;
- Şikayet dilekçesinde belirtilen husumet tevcihinin temsilcilere yönelik olarak
yanlış belirlenmesi nedeniyle Odak İç ve Dış Ticaret A.Ş., Odak İnşaat A.Ş., Odak
Enerji A.Ş. aleyhine 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un 4'üncü
maddesini ihlal edip etmedikleri yönünde soruşturma açılarak ceza verilmesi
isteminin reddine;
- Adıgeçen firmaların oluşturduğu teşebbüsün temsilciliğini yaptığı yabancı
menşeli A.M.C.I., Newco Coal ve Nova Coal firmalarının rekabeti bozma amaçlı
anlaşma yaptıkları iddiasının, anlaşmanın varlığının belirlenememesi, diğer yandan
uyumlu davranışta bulunarak rekabeti bozucu fiyat teklifinde bulundukları şeklindeki
iddianın ise ekonomik gerekçelere dayanmaması nedeniyle, rekabet ihlali
oluşmadığı kanaat ve sonucuna ulaşılarak, adı geçen teşebbüsler hakkında 4054
sayılı Kanun’un 41’inci maddesi uyarınca soruşturma açılmasına gerek
bulunmadığına;
OYÇOKLUĞU ile karar verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy