İzleme ve Değerlendirme Dairesi Başkanlığının 17.03.2025 tarih ve 35 sayılı yazısına konu h halk logosuyla yayın yapan medya hizmet sağlayıcı kuruluşun 10.03.2025 tarihinde saat 20:00’de yayınladığı "Rota" adlı program yayınına ilişkin uzman raporu ile video görüntülerinin incelenmesi ve değerlendirilmesiyle yapılan görüşmeler sonucunda;
Bahse konu yayına ilişkin uzman raporunda ayrıntıları belirtildiği üzere, h halk logosuyla yayın yapan medya hizmet sağlayıcı kuruluş tarafından 10.03.2025 tarihinde saat 20:00’de yayınlanan, moderatörlüğünü Kürşad Oğuz'un yaptığı, İsmail Saymaz, Barış Terkoğlu, CHP İstanbul Milletvekili Cemal Enginyurt, Akif Beki, Berk Esen ve Hakan Güneş’in konuk olarak katıldığı "Rota" adlı programda, CHP İstanbul Milletvekili Cemal Enginyurt tarafından; “İmamoğlu'na şerefsizin biri tweet atmış, yavşağın biri tweet atmış. Demiş ki seni öldürüp kafana sıkarım demiş, ama Reis müsaade etmiyor demiş. Ulan kahpe gel öldürebileceksen çık ortaya! Sahte isimle niye atıyorsun? Delikanlıysan, yüreğin varsa çık ortaya. Pekala İçişleri Bakanı nerede? Nerede Ali Yerlikaya? Recep Tayyip Erdoğan'a tek laf söylendiğinde yedi ceddini buluyorlar. Ekrem İmamoğlu'na Kuyucu Murat paşaymış bunu kuyunun içine atıp o kuyuya gömmek lazım bunu. Ama şimdi bunu gömecek olanlar susuyor, hala alınmadı” şeklinde kaba ve argo ifadeler sarf edildiği görülmüştür.
Toplumun dili, kültürü ve değerleri üzerinde belirgin bir etkiye sahip olan televizyon yayınlarında kullanılan dilin doğru ve topluma örnek teşkil edecek şekilde kullanılmasının önemi açıktır. Yayın içeriklerinde kullanılan dilin düzeysiz, kaba ve argo nitelikler taşıması toplumun dil bilincinin zayıflamasına, kültürel değerlerin erozyonuna, dilin kültürel ve evrensel değerlerine zarar verilmesine neden olabilecek ve toplumsal yozlaşmanın da kapısını aralayabilecek nitelikte olduğu düşünülmektedir.
İçinde yer aldığımız medya çağında, diğer kitle iletişim araçlarına rağmen televizyonun toplum üzerinde etki gücünü muhafaza ettiği görülmektedir (Alparslan, 2021). RTÜK tarafından 2023 yılında yapılan "Medyametre Medya Kullanım Alışkanlıkları Araştırması" adlı saha araştırmasının bulgularına göre medya içeriklerinin en çok takip edildiği mecra %99,4 ile televizyon olmuştur. Televizyon, iletişim araçlarının temel bir unsuru olarak toplumun dili ve kültürüyle yakın bir ilişki kurmaktadır. Binaenaleyh medya kuruluşları yayınlarında eğitici bir rol üstlenmeyi ve bu rolü topluma karşı bir sorumluluk olarak görmeyi tasdik etmelidirler. Medya kendi başına bir eğitim aracı değilse bile medyanın eğitici özelliği göz ardı edilmemelidir. Bu nedenle yayınlarda ölçülü bir dilin kullanımına özen gösterilmelidir. Medya için en önemli unsur olan reyting yani izlenme ve dinlenme oranı nasıl ki her biçimi ve içeriği belirliyorsa, benzer şekilde dil de hedef kitlenin özelliklerine uygun olarak seçilmelidir. Televizyon hitap ettiği kitle, cinsiyet, yaş, ilgi alanı ve statü gibi özellikler bakımından birbirinden oldukça farklı olması açısından homojen değil heterojen bir yapıya sahiptir. Bu nedenle de kullanılan dilin doğru, anlaşılır ve akıcı olması büyük önem taşımaktadır. Kitlelere seslenen medya, özellikle daha çok genç dinleyicilere hitap edilen programlarda ölçülü dil kurallarına uyulmasını sağlamalı, yayıncılık anlayışını gözden geçirerek gençleri yanlış bir biçimde konuşmaya özendirmemelidir.
Araştırmalarda, kitle iletişim araçlarında sıkça duyulan argo/küfür kullanımının zaman içerisinde bireyler tarafından kanıksandığı ve meşrulaştırıldığı sonucuna ulaşılmıştır. Nitekim çocuklar bu nitelikteki hareketleri ve söylemleri görsel-işitsel medyada yer aldığı için normal kabul etmekte ve özellikle kaba, özendirici ve ödüllendirici biçimde sunulan olumsuz davranışları rol model olarak daha çok örnek almaktadır. Yapılan araştırmaya göre kitle iletişim araçlarında küfür ve argo kullanımının gençlerin küfür ve argo kullanımını yüksek düzeyde artırdığı tespit edilmiştir. Dilin kaba ve düzeysiz kullanımının da tıpkı küfür ve argo kullanımı gibi çocuk ve gençler tarafından örnek alınacağı değerlendirilmektedir.
Buna ek olarak, ekranlarda özellikle de haber programlarında dilin düzeysiz kullanımı sadece yasayı ihlal etmemekte, dil marifetiyle düşünen insanın idrak kabiliyetini bozmakta aynı zamanda değerlerin ve kültürün aktarıcısı dili de tahrif etmektedir. Haziran 2008 tarihli Türkçe'deki bozulma ve yabancılaşmanın araştırılması, Türkçenin korunması ve geliştirilmesi için alınması gereken önlemlerin belirlenmesi amacıyla kurulan TBMM Meclis Araştırması Komisyonu Raporu'nda "Müstehcen ve Kaba Sözlerin Kullanılması" başlığı altında şu sonuçlara yer verilmiştir: "...Televizyon dizilerindeki karakterlerin kullandığı müstehcen, argo ve kaba kelimeler ertesi gün toplumun içinde hızla yayılmakta ve arkadaş grupları arasında tartışmalara sebep olmaktadır. Bazı çocuklar ve gençler söz konusu karakterleri kendilerine örnek alarak konuşmalarını ve hareketlerini taklit etmektedir. Böylece müstehcen, argo ve kaba sözlerin kullanımının yaygınlaşmasında televizyon ve sokak karşılıklı olarak birbirlerini beslemektedir."
Ayrıca, Radyo ve Televizyon Üst Kurulunun öncülük ettiği "Radyo ve Televizyonlarda Doğru, Güzel ve Anlaşılır Türkçe Kullanımının Yaygınlaştırılması Projesi" kapsamında, medya hizmet sağlayıcıların temsilcileri ile yapılan toplantılar, Türk Dil Kurumunun yayın tarama faaliyetleri de dikkate alınarak, tüm tarafların kabulü ile “Radyo ve Televizyon Yayınlarında Güzel Türkçe Kullanımı İçin Rehber İlkeler” hazırlanmıştır. Yapılan çalışmada, bireylerin dili doğru ve güzel kullanmalarında radyo ve televizyon yayınlarının önemli bir rol üstlendiği ifade edilmiş, bu nedenle yayın hizmetlerinde Türkçenin özellikleri ve kuralları bozulmadan, doğru, güzel ve anlaşılır şekilde kullanılmasını sağlamanın, dilin düzeysiz, kaba ve argo kullanımını önlemenin medya hizmet sağlayıcıların sorumluluğunda olduğu belirtilmiştir. Söz konusu yayın kuruluşunda kullanılan ifadelerin rehber ilkeler ile örtüşmediği açıktır.
Yayın hizmeti veren kuruluşlar ülkedeki nüfuz alanlarını unutmamalı ve yayın hizmetlerini dikkatli bir şekilde sunmalıdırlar. Yayıncı kuruluşlar bireylerin dili düzgün ve doğru kullanarak, saygılı bir biçimde, küfür ya da hakaret etmeksizin kendilerini ifade edebileceğini göstermeli; bu bilinci aşılamak ve toplumun değerleriyle çelişmemek şiarıyla yayınlarını hazırlamalıdır. Bununla birlikte dilimizin bilincimiz olduğu, yalnızca düşüncelerimizi yansıtan değil aynı zamanda onları geliştiren bir araç olduğu da unutulmamalıdır.
Yukarıda yer verilen açıklamalar birlikte değerlenirildiğinde, ihlale konu programda, program konuğu tarafından; "şerefsiz, yavşak, ulan, kahpe" şeklinde kaba ve argo ifadelerin, her yaştan izleyicinin ekran başında olabileceği bir saatte (20:17:06) ekranda alenen yer almasını önleyecek herhangi bir ses kapama tekniği kullanılmaksızın yayınlandığı, yayıncı kuruluşun içerik olarak bu ve benzeri söylemlerin yer aldığı kısımları dinleyici kitleye aktarmadan önce gidermekle, canlı yayın akışı esnasında bu gibi olumsuz ve nahoş durumlarla karşılaşılmaması için her türlü tedbiri almakla, bu ve benzeri konuşmaların yer aldığı yayınları dinleyici kitleye aktarmadan önce yapımlardan kaynaklı sorunları da gidermekle yükümlü olduğu dikkate alındığında, mezkur yayında sarf edilen kaba ve argo içeriğin doğrudan yayınlanmasının kamusal sorumluluk anlayışıyla bağdaşmadığı kanaatine varılmıştır.
Bu nedenlerle mezkur yayında, 6112 sayılı Kanun’un 8'inci maddesinin birinci fıkrasının (m) bendinin ihlal edildiği sabit görülmüştür.
Bu itibarla;
6112 sayılı Kanun’un 8'inci maddesinin birinci fıkrasının (m) bendinde yer alan; "Türkçenin, özellikleri ve kuralları bozulmadan doğru, güzel ve anlaşılır şekilde kullanılmasını sağlamak zorundadır; dilin düzeysiz, kaba ve argo kullanımına yer verilemez." ilkesinin ihlali nedeniyle,
6112 sayılı Kanun'un 32’nci maddesinin ikinci fıkrasında yer alan “8’inci maddenin birinci fıkrasının diğer bentleri ile ikinci ve üçüncü fıkralarında ve bu Kanun’un diğer maddelerinde belirlenen ilke, yükümlülük veya yasaklara aykırı yayın yapan ve/veya bu Kanun hükümleri kapsamında Üst Kurul tarafından belirlenen yükümlülüklerini yerine getirmeyen medya hizmet sağlayıcıya ihlalin ağırlığı, yayının ortamı ve alanı göz önünde bulundurularak, ihlalin tespit edildiği aydan bir önceki aydaki brüt ticari iletişim gelirinin yüzde birinden yüzde üçüne kadar idari para cezası verilir. İdarî para cezası miktarı, radyo kuruluşları için bin Türk Lirasından, televizyon kuruluşları ve isteğe bağlı medya hizmet sağlayıcıları için onbin Türk Lirasından az olamaz.” hükmü uyarınca idari para cezası uygulanması gerektiği,
a) İhlalin ağırlığı, yayının ortamı ve alanı göz önünde bulundurularak, ihlalin tespit edildiği tarihi itibariyle kuruluşun Şubat 2025 ayına ait ticari iletişim gelir beyanının 22.518.258,58 Türk Lirası olduğu değerlendirilerek, yüzde üç oranı (%3) 675.548,00 TL İDARİ PARA CEZASI UYGULANMASINA,
b) İdari para cezasının tebliğinden itibaren bir ay içerisinde, Üst Kurulun T.C. Ziraat Bankası Radyo ve Televizyon Üst Kurulu Tek İdare Tahsilat Alt Hesabı TR46 0001 0017 6200 9999 9955 88 no’lu hesabına “6112 sayılı kanunun 32’nci maddesine göre ödenen para cezasıdır” şerhiyle ödenmesi gerektiğinin veya 6112 sayılı kanunun 32’nci maddesinin dokuzuncu fıkrası uyarınca, tebliğden itibaren en geç onbeş gün içerisinde Ankara İdare Mahkemelerinde dava açılabileceğinin, aynı maddenin 11’inci fıkrası uyarınca 1 ay içerisinde peşin ödeme yapılması halinde, 5326 sayılı Kanunun 17 nci maddesinin altıncı fıkrası uyarınca cezanın dörtte üçünün tahsil edileceğinin ve taksitlendirme talebinde bulunulabileceğinin, peşin ödemenin kanun yoluna müracaat hakkını engellemeyeceğinin, en geç 1 aylık süre içerisinde ödenmeyen idari para cezasının, 21/7/1953 tarihli ve 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun hükümlerine göre tahsil edilmek üzere Hazine ve Maliye Bakanlığınca belirlenecek tahsil dairesine gönderileceğinin bildirilmesine,
c) 6112 sayılı Kanun'un 32’inci maddesinin beşinci fıkrasında yer alan “(…) 8’inci maddenin birinci fıkrasının (a), (b) ve (d) bentleri dışındaki bentlerini, aynı maddenin ikinci fıkrasını ve bu Kanunun yayın hizmetlerinde ticari iletişimi düzenleyen hükümlerinden herhangi birini yaptırım kararının tebliğinden itibaren bir yıl içinde yirmiden fazla ihlal eden medya hizmet sağlayıcı kuruluşun yayını beş güne kadar durdurulur. Bir yıl içinde aynı ihlalin tekrarı halinde, medya hizmet sağlayıcı kuruluşun yayınının beş günden on güne kadar durdurulmasına; ihlalin ikinci tekrarı halinde ise yayın lisansının iptaline karar verilir.” hükmü uyarınca işlem tesis edileceği hususunun yapılacak tebligatta bildirilmesine,
Üst Kurul Üyesi Tuncay KESER ve İlhan TAŞCI’nın karşı oyları ve oy çokluğu ile karar verildi.