Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2008-3-196 (Muafiyet)
Karar Sayısı : 09-33/727-167
Karar Tarihi : 15.7.2009
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI(Başkan V.) 10
Üyeler : Mehmet Akif ERSİN, Doç. Dr. Mustafa ATEŞ,
İsmail Hakkı KARAKELLE, Doç. Dr. Cevdet İlhan GÜNAY,
Murat ÇETİNKAYA
B. RAPORTÖRLER: Meltem BAĞIŞ AKKAYA , Kürşat ÜNLÜSOY,
Hüseyin COŞGUN
C. BİLDİRİMDE
BULUNAN : Sabun Deterjan Sanayicileri Derneği
Temsilcisi: Av. Ahmet T. KEŞLİ 20
Pekintaş Plaza Kat:9 Büyükdere Cad. No:32
Mecidiyeköy / İstanbul
D. TARAFLAR : Sabun ve Deterjan Sanayicileri Derneği
Sahrayıcedit Atatürk Caddesi Eriş Sitesi
B Blok Daire 10 34734 Kadıköy / İstanbul
E. DOSYA KONUSU: Sabun ve Deterjan Sanayicileri Derneği tarafından
yürütülen “Yeni Nesil Çamaşır Deterjanları Projesi”ne menfi tespit belgesi
verilmesi veya muafiyet tanınması talebi. 30
F. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 6.10.2008 tarih ve 6484 sayı ile giren ve
en son 12.06.2009 tarih ve 4207 sayı ile eksiklikleri tamamlanan bildirim üzerine,
4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un 4., 5. ve 8. maddeleri ile
2002/2 sayılı “Dikey Anlaşmalara İlişkin Grup Muafiyeti Tebliği”nin ilgili hükümleri
uyarınca yapılan inceleme sonucu düzenlenen 8.7.2009 tarih ve 2008-3-196/Öİ-09-
MBA sayılı Menfi Tespit/Muafiyet Ön İnceleme Raporu, 10.7.2009 tarih ve
REK.0.07.00.00-130/181 sayılı Başkanlık Önergesi ile 09-33 sayılı Kurul
toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır.
40
G. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili Rapor'da; Sabun ve Deterjan Sanayicileri
Derneği tarafından yürütülmekte olan Yeni Nesil Çamaşır Deterjanları Projesi’ne
Kanun’un 4. maddesi anlamında rekabeti kısıtlayıcı etkileri bulunması nedeniyle
menfi tespit belgesi verilemeyeceği; bununla birlikte Kanun’un 5. maddesinde
öngörülen muafiyet koşullarını karşılaması nedeniyle anılan projeye bireysel muafiyet
verilebileceği sonuç ve kanaatine ulaşıldığı ifade edilmiştir.
09-33/727-167
2
50
H. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
Sabun ve Deterjan Sanayicileri Derneği (SDSD)’nin başvurusunda özetle, SDSD
tarafından yürütülen ve dernek üyesi olsun olmasın tüm üreticilere açık olan “Yeni
Nesil Çamaşır Deterjanları Projesi” (YNÇDP/Proje) ile atık sulardaki deterjan
miktarının azaltılarak çevreye daha az zarar verileceği, paketleme, lojistik, enerji
tüketimi gibi alanlarda tasarruf sağlanacağı ifade olunarak, Sabun ve Deterjan
Sanayicileri Derneği nezdinde üreticilerin bir araya gelerek yürütecekleri bu projeye
menfi tespit verilmesi talep edilmiştir.
60
Projeye katılan Unilever Sanayi ve Ticaret Türk A.Ş. (Unilever), P&G Tüketim Malları
A.Ş. (P&G), Hayat Kimya A.Ş. (Hayat Kimya) ile Türk Henkel A.Ş. (Henkel)’ye
12.1.2009 tarih ve 114-117 sayılı bilgi talebi içeren yazılar gönderilmiş ve anılan
teşebbüslerden sırasıyla 3.2.2009/889, 10.2.2009/1018, 19.2.1009/1338 ve
4.2.2009/899 tarih ve sayılı yazılar ile yanıt alınmıştır.
Projeye katılmadığı öğrenilen Saruhan Kimya ve Temizlik Ürünleri A.Ş. (Saruhan),
Başer Kimya ve Sanayi Ticaret A.Ş. (Başer) ile Hes Kimya Sanayi ve Ticaret A.Ş.
(Hes)’ye 12.1.2009 tarih ve 111–113 sayılı bilgi talebi içeren yazılar gönderilmiş ve
anılan teşebbüslerden sırasıyla 10.2.2009/1023, 11.2.2009/1060, 12.1.2009/294 tarih 70
ve sayılı yazılar ile yanıt alınmıştır.
Proje katılımcısı Hayat Kimya, Unilever, Henkel ve P&G’ye 16.3.2009 tarih ve 1053–
1056 sayılı bilgi talebi içeren yazılar gönderilmiş ve anılan teşebbüslerden sırasıyla
5.5.2009/3139, 1.6.2009/3847, 24.4.2009/2942, 27.3.2009/2237, 7.4.2009/2464,
22.5.2009/3603 ve 12.6.2009/4206 tarih ve sayılı yazılar ile yanıt alınmıştır.
H.1. Taraflar
H.1.1. Sabun ve Deterjan Sanayicileri Derneği (SDSD) 80
1988 yılında kurulan SDSD, Uluslararası Sabun Deterjan ve Bakım Ürünleri Birliği
(The International Association of Soaps, Detergents and Maintenance Products-
A.I.S.E) ve TOBB üyesidir. Üye sayısı 16’dır ve bu haliyle deterjan ve temizlik
maddeleri pazarının % 85’ine; az köpüren deterjan pazarının ise %95’ine tekabül
eden üyeyi bünyesinde barındırmaktadır.
Unilever, P&G, Henkel gibi sektörün belli başlı teşebbüslerinin üye olduğu SDSD
faaliyet alanına giren konularda ulusal ve uluslararası sempozyum ve seminerler
düzenlemekte, üyelerinin çıkarlarını korumaya yönelik olarak çeşitli girişimlere 90
öncülük etmektedir.
H.2. İlgili Pazar
H.2.1. İlgili Ürün Pazarı
Deterjan, “yüzey aktif özelliği olup, bu özellik nedeniyle temizleme işlemi yapabilen,
içinde ayrıca yıkamaya yardımcı kimyasal maddeleri de içeren” sentetik bir üründür.
Genel anlamda deterjan tanımlaması, insan vücudunun bakım ve temizliğinde
09-33/727-167
3
kullanılmayan, sadece mekân, eşya ve özellikle çamaşır yıkama amacıyla kullanılan 100
bütün temizlik maddeleri için kullanılmaktadır.
Deterjanlar ev tipi ve sanayi (kurumsal) tipi olarak ikiye ayrılmaktadır. Kurumsal
temizlik ürünlerinin satışı oteller, restoranlar, hastaneler ve okullar gibi hâlihazırda
profesyonel bir üretim yahut hizmet faaliyetinin yürütüldüğü noktalara yapılmaktadır.
Bu tip endüstriyel ve kurumsal tüketicilerin talep yapısının, ihtiyaç duyulan temizlik
malzemelerinin bir bütün halinde satın alınması ve marka bilincinin yüksek seviyede
olmaması gibi kendine has özellikleri mevcuttur. Sanayi tipi deterjanlar daha ziyade
sınaî tesisler, hastaneler, oteller, fabrikalar gibi büyük tüketim yerlerinde
kullanılmaktadır ve yapı (structure) itibarıyla aslında ev tipi deterjanlardan çok farklı 110
değildir.
Ev temizlik ve bakım ürünleri ise nihai tüketicilere hitap etmekte, bu noktada ürünlere
ilişkin olarak marka -dolayısıyla reklâm- ve fiyat bilincinin önem kazandığı
görülmektedir.
Diğer yandan ev temizlik ve bakım ürünleri pazarında birbirinden farklı birçok alt
kategoriden bahsetmek mümkündür. Çamaşır ve bulaşık deterjanlarından, oda
kokularına kadar uzanan geniş bir ürün grubu çeşitliliğini içeren bu pazara tüketici
tercihleri açısından bakıldığında, nihai tüketicinin her bir ürün grubuna ilişkin talebinin 120
diğerlerinden farklılaştığı, diğer bir deyişle bir ürün grubuna ilişkin tüketici talep ve
tercihlerinin başka bir gruba ait ürün tarafından karşılanamadığı görülmektedir. Örnek
olarak, belirli bir tüketicinin ihtiyaç duyduğu çamaşır deterjanının, ev temizlik ve
bakım ürünleri pazarına dâhil olan diğer ürünlerle ikame edilmesi olanaksızdır. Bu
noktadan hareketle, incelemenin en geniş anlamıyla ev temizlik ve bakım ürünleri
pazarının alt segmentlerine doğru yönlendirilmesi gereği doğmaktadır.
Deterjan ve temizlik maddeleri sektörü kapsamındaki ürünler genel olarak şu şekilde
sınıflandırılabilir:
1- El ve otomatik yıkama için çamaşır deterjanları ve çamaşır katkı maddeleri1 130
2- El ve otomatik yıkama için bulaşık deterjanları
3- Ovma maddeleri
4- Genel temizleme maddeleri (banyo/mutfak, cam temizleyicileri, kireç çözücü,
tuvalet temizleyicileri)
5- Çamaşır suları
Sektörün alt segmentlerinde çamaşır için kullanılan sıvı ve toz deterjan tüketiminin
sürekli artış gösterdiği gözlemlenmektedir. Makine yıkaması için az köpüren toz
deterjanlar 2006’da %5,4; 2007’de %5 artmış ve narin giysiler (bluz, kazak vs) için
sıvı deterjan 2006’da %1,2 ve 2007’de %5 artmışken el yıkaması için kullanılan çok 140
köpüren deterjanlar 2006’da %14,2 ve 2007’de %5 artmıştır. Çok köpüren deterjanlar
bu artışa rağmen toplam çamaşır deterjanı tüketimi içerisinde sadece %7,6 paya
sahiptir. Tablo 1’de 2005-2007 yıları arasında gerçekleşen deterjan tüketimine yer
verilmektedir.
1 Dosya konusu bakımından otomatik makinelerde kullanılan, yapısı itibariyle az köpüren ve halk arasında “matik”
olarak adlandırılan toz çamaşır deterjanları “az köpüren”; elde çamaşır yıkamada kullanılan ve yapısı itibarıyla
köpüren toz çamaşır çamaşır deterjanları “çok köpüren” olarak adlandırılmaktadır.
09-33/727-167
4
Tablo 1: Deterjan İç Tüketim Miktarı (ton)
Deterjan &Temizlik Ürünleri 2005 2006 2007
Çamaşır deterjanı 741.828 786.323 825.639
* Güçlü yıkama 739.811 784.281 823.495
- Çok köpüren 52.189 59.609 62.589
- Az köpüren (matik) 687.622 724.672 760.906
* Narin yıkama 2.017 2.041 2.143
* Yıkama katkıları 213.400 202.558 212.686
-Çamaşır şartlandırıcıları 178.750 166.579 174.908
- Makine koruyucuları 19.861 20.472 21.496
- Diğer şartlandırıcılar 14.789 15.506 16.282
Toplam Çamaşır Deterjanı 955.228 988.8811 1.038.325
Kaynak: TOBB Türkiye Temizlik ve Kozmetik Ürünleri Sanayi Sektör Raporu
Başvuruya konu proje bağlamında ilgili ürün pazarının belirlenmesi noktasında 150
yapılabilecek ilk değerlendirme, çamaşır deterjanları ile yıkama katkıları arasında bir
ayrıma gidilmesi ve yıkama katkılarının değerlendirme dışı tutulması gerektiğidir.
Çamaşır deterjanlarının kendi içinde yapılacak değerlendirmede ise kullanım
amaçları ve fiyat bakımından birbirinden tamamen farklı olan narin ve elde yıkama ile
çamaşır makinesinde yıkama amaçlı deterjanların ayrı ürün pazarları olarak
değerlendirilmesi gerekmektedir.
Çamaşır makinesinde kullanılan ve az köpüren olarak da bilinen deterjanları da kendi
içinde klasik ve konsantre olarak iki ana kategoriye ayırmak mümkündür. Ancak, 160
inceleme konusu bağlamında bu kategorilerde yer alan ürünlerin ikame ürünler
olması nedeniyle ayrı ilgili ürün pazarları olarak nitelenemeyeceği kanaatine
varılmıştır.
Dolayısıyla, ilgili ürün pazarı “çamaşır makinesinde kullanıma yönelik az köpüren toz
deterjanlar pazarı” olarak belirlenmiştir. Tablo 2’de pazarda faaliyet gösteren
teşebbüslerin az köpüren çamaşır deterjanı için pazar paylarına yer verilmiştir.
Tablo 2 : Az Köpüren Çamaşır Deterjanı Pazar Payları (Ekim 2008)
Üretici Markalar Ciro payı (%) Miktar payı (%)
OMO (…..) (…..) Unilever
Rinso (…..) (…..)
Ariel (…..) (…..)
ALO (…..) (…..)
P & G
ACE (…..) (…..)
Persil (…..) (…..) Henkel
Tursil (…..) (…..)
Colgate ABC (…..) (…..)
Bingo (…..) (…..) Hayat
Test (…..) (…..)
Micra (…..) (…..)
Nilly (…..) (…..)
Saruhan
Alley (…..) (…..)
Tek (…..) (…..) Başer
Normmatik (…..) (…..)
Hesmatik (…..) (…..) Hes Kimya
Not (…..) (…..)
Karakuş Temizlik Offer (…..) (…..)
Unimatic (…..) (…..) Hijyenix
SPmatic (…..) (…..)
09-33/727-167
5
Elmas Melis (…..) (…..)
Filatem Crony matik (…..) (…..)
Yüzey Kimya Yüzey matik (…..) (…..)
Viking Temizlik Viking matik (…..) (…..)
Voll matik (…..) (…..) Sinde Kimya
Axi matik (…..) (…..)
Tariş Tariş matik (…..) (…..)
Entem Ltd. Orca matik (…..) (…..)
Erpa Ltd. Prens matik (…..) (…..)
Prizma Kimya Saten matik (…..) (…..)
Bodurlar Kimya Bodex matik (…..) (…..)
Özsabuncu Nespakmatik (…..) (…..)
Cevher Deterjan Cevher matik (…..) (…..)
Günsu Su Kimyasalları Owi matik (…..) (…..)
TOPLAM 100 100
Kaynak: AC Nielsen 170
H.2.2. İlgili Coğrafi Pazar
Pazara giriş, üretim, dağıtım, pazarlama ve satış şartlarının bölgesel bir farklılık
göstermediği göz önüne alınarak, ilgili coğrafi pazar Türkiye olarak belirlenmiştir.
H.3.Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme
H.3.1. Yeni Nesil Çamaşır Deterjanları Projesi Hakkında Bilgi
180
Başvuruya konu “Yeni Nesil Çamaşır Deterjanları Projesi” (YNÇDP/Proje) temel
olarak “konsantre” şekilde üretilmiş ürünlerin bilinçli bir şeklide kullanılması yoluyla
çevreye daha az miktarda kimyasal salınımı yapılmasını hedeflerken, bunun yanı sıra
daha az kullanıma bağlı olarak, enerji, ürünlerin paketlenmesi ve dağıtımı gibi
noktalarda da tasarruf yaratmayı öngörmektedir. Bu proje bakımından “konsantre“
ürün, aktif madde konsantrasyonu yüksek ürün anlamında kullanılmaktadır.
Dosya mevcudu bilgi ve belgelerden projenin SDSD üyesi olan ve olmayan bütün
üreticilere açık olduğu, belirli piyasa büyüklüğünün aranmadığı, üretici, dağıtıcı veya
ithalatçıların da katılımcı olabileceği anlaşılmaktadır. Ancak halihazırda, az köpüren 190
deterjan pazarında toplamda yaklaşık % 95 pazar payına sahip dört büyük firmanın
(Henkel, Unilever, P & G, Hayat Kimya) projeye iştirak edeceği, pazarın kalan % 5’ine
tekabül eden kısmında faaliyet gösteren daha küçük ölçekli firmaların ise mevcut
durumda konsantre matik (az köpüren konsantre çamaşır deterjanı) üretimine
geçmeyeceği, ilerleyen dönemlerde pazarın durumuna göre hareket edecekleri
anlaşılmaktadır.
Projenin 1 Eylül 2008 – 31 Eylül 2010 tarihleri arasında devam etmesi
planlanmaktadır. Ayrıca elde kalabilecek stokların eritilmesi amacıyla bir yıllık bir ek
süre de öngörülmüştür. 200
Katılımcılar “önerilen düşük dozda aynı sonuçların alınmasına imkân verecek
optimize formüllü ürünlerin geliştirilmesi ve piyasaya sunulması”, “hedeflenen
sürdürülebilirlik iyileştirmelerine erişmek amacıyla söz konusu yeni ürünlerin doğru
tüketimi için gerekli bilgilerin tüketiciye açık ve net olarak iletilmesi” ve “kendileri
tarafından piyasaya sürülecek deterjanların insan sağlığı ve çevre için güvenli
09-33/727-167
6
olmasından” sorumlu olacaklardır. Anılan “optimize formül” herhangi bir fikri mülkiyet
hakkı ile korunmamaktadır. Gerek duyulması halinde SDSD ve AISE tarafından
katılımcılar için “Konsantre Deterjan Üretim Kılavuzu” hazırlanacaktır.
210
Az köpüren, otomatik makinelerde kullanılan deterjanlara yönelik mevcut proje,
A.I.S.E. tarafından 1990’lı yıllardan beri desteklenip birçok ülkede de
uygulanmaktadır. A.I.S.E tarafından Türkiye’de marka olarak tescil talebinde
bulunulan proje logosu, önce A.I.S.E ile SDSD arasında, daha sonra ise SDSD ile
proje katılımcıları arasında imzalanacak bilâbedel bir lisans sözleşmesi ile kullanıma
açılacaktır ve projeye dahil olan teşebbüslerin ürünleri üzerinde bu logo yer alacaktır.
Avrupa’da A.I.S.E. az köpüren yeni nesil deterjanları “Euro compact” projesi olarak
lanse ederken, Türkiye’de lansman “konsantre matik” olarak yapılmaktadır. Yeni nesil
konsantre deterjan projesi sayesinde Batı Avrupa’da 250 milyon ton daha az deterjan
ve daha az miktarda ambalaj malzemesi (karton, naylon vs.) kullanılmıştır. 220
Projenin her şeyden önce “sürdürülebilirlik” açısından faydaları bulunmaktadır.
Bunlar:
1 - Lüzumsuz kimyasalları eleme (“sürdürülebilir üretim”),
2 - Tüketiciyi bilinçlendirme (“sürdürülebilir tüketim”) olarak da nitelendirilebilen daha
önce kullanılan miktardan şimdi daha az kullanmaktır.
SDSD, “sürdürebilir üretim” konusunda, bu ürünlerin üretimi, dağıtımı ve evsel
tüketimde kullanılan kimyasallar, ambalaj malzemesi ve enerjinin azaltılmasını teşvik
ve destekleyerek toz çamaşır deterjanı sektörünün çevresel etkisini azaltmak ve bu 230
şekilde karbondioksit salımı gibi sürdürülebilirlik hedeflerine katkıda bulunmak ve
“sürdürülebilir tüketim” konusunda, harmonize bir kampanya yürütmek suretiyle
tüketicinin bu ürünlerin doğru şekilde kullanmasını sağlamak amacıyla tanıtımlar
yapmaktadır.
Diğer yandan, projenin finansmanı ise lisans sözleşmesinin ekinde yer alan “Bütçe
Mekanizması” başlığı altında düzenlenmektedir. İletişim kampanyasının ve ortaya
çıkabilecek hukuki danışmanlık gibi maliyetler katılımcıların 2004–2005–2006 yılları
ortalama pazar payları2 esas alınarak paylaşılacaktır. Buna göre, anılan yıllar için
ortalama pazar payı %3’ün altında olan katılımcılar herhangi bir bedel 240
ödemeyecekken; %3’ten fazla pazar payına sahip olan katılımcılar pazar payı
ortalamaları oranında masraflara katılacaklardır.
Dosya mevcudu bilgi ve belgelerden, yeni nesil deterjan olarak da adlandırılabilecek
konsantre matik çamaşır deterjanı projesinin başarıya ulaşmasının iki temel öğesinin
bulunduğu anlaşılmaktadır. Bunlardan ilki, tanıtım-reklam; diğeri ise pazardaki tüm
oyuncuların bu tarz bir üretime geçmesidir. Bu çerçevede başvuru sahibi dernek,
ortak logonun kullanıldığı tanıtım amaçlı reklamı tek elden yürütürken bilinen
anlamda her firmanın marka bazlı reklamında teşebbüsleri özgür bırakmaktadır.
Böylece rekabet, pazarlama noktasında da kendini gösterecektir. 250
Diğer yandan, projenin çevresel anlamda fayda sağlamasının koşulu, çevreye daha
az miktarda atık madde salınmasıdır. Ancak, bunun sabit bir reçetesi yoktur. Her bir
teşebbüs, kendi teknolojik alt yapısı, AR-GE çalışması ve know-how’ı çerçevesinde
2 Bu pazar payları klasik toz deterjanlar pazarındaki payları ifade etmektedir.
09-33/727-167
7
“dolgu maddesi” tabir edilen ve çevreye esas zararı veren deterjan bileşeninde
değişiklik yapacaktır. Bu değişiklik de paket ebadı ve formülasyonda görülecektir.
Yeni nesil çamaşır deterjanları projesi çerçevesinde hayata geçecek yeni üretim
sisteminde her bir yıkama için miktar cinsinden % 33; hacim bakımından % 25 daha
az deterjan tüketimi öngörülmektedir. Sonuç olarak proje başarıya ulaşırsa çevresel 260
getiriler ve iktisadi sonuçları bakımından olumlu katkılar gözlenecektir. Böylece atık
miktarı, depolama maliyetleri, ambalaj malzemesi ve taşıma maliyetleri düşecektir.
H.3.2. Hukuki Değerlendirme
H.3.2.1. 4054 sayılı Kanun’un 4. Maddesi Açısından Değerlendirme
Uygulamanın 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesi çerçevesinde incelenmesi ve bir
ihlâlin söz konusu olup olmadığının değerlendirilmesi gerekmektedir.
Bu çerçevede irdelenmesi gereken ilk nokta, teşebbüslerin neden bireysel olarak
kendileri için de erişilebilir olan ve bir patentle korunmayan böyle bir teknolojiyi 270
rekabetçi bir anlayışla münferiden uygulamak yerine, bir teşebbüs birliği çatısı altında
böyle bir uygulamaya gitme yolunu seçtikleridir.
SDSD açıklamasında, 1990’lı yılların başında bireysel olarak bazı teşebbüslerce
piyasaya konsantre deterjan sürüldüğünü ancak bunun uzun vadede başarı
sağlamadığını, proje içerisindeki en önemli unsurun tüketicinin yıkama ürünleriyle
ilgili çevre bilincinin yükseltilmesi olduğu için projenin tek elden yürütülmesinin önemli
olduğunu, A.I.S.E tarafından 2005-2007 yılları arasında yürütülen Yıkama
Sürdürülebilirliği Projesi’nin (“Laundry Sustainability Project” –LSP) ve daha önceki
benzer nitelikli projelerin de A.I.S.E ile birlikte o ülkenin sektör derneğinin 280
öncülüğünde yürütüldüğünü ve dileyen üreticinin kendi başına hareket etmesinin
önünde bir engel olmadığını belirtmiştir.
P&G bu konuya ilişkin değerlendirmesinde, 1991 yılının sonunda ürettiği klasik
deterjanların yanı sıra konsantre deterjanı da Türkiye piyasasına sunduğunu, ancak
o dönemdeki pazar durumu ve tüketici alışkanlıklarının beklenen sonucu doğurmaya
elverişli olmadığının anlaşılması üzerine bu ürünlerin piyasadan çekildiğini,
YNÇDP’nin A.I.S.E lisansı ile yirmi beşten fazla ülkede yerel dernekler vasıtasıyla
yürütülen bir proje olduğunu ve kendilerinin faaliyet gösterdikleri ülkelerde bu
projelere katıldıklarını, 2008 yılı koşullarında Türkiye pazarının konsantre deterjana 290
hazır olduğunun düşünüldüğünü, SDSD’nin yürüteceği kurumsal kampanyanın
münferiden yapılacak tanıtıma nazaran daha faydalı olacağına inanıldığı ve tanıtım
dışındaki konularda tüm üretim, satış ve dağıtım konularının şirketlerin kendi
takdirlerinde olduğunu ifade etmiştir.
Henkel, SDSD’nin görevinin bu çevresel projeyi gönüllü olarak başlatmak ve projenin
tüketiciler ile kurumlara açıklanması ve ulaştırılmasını koordine etmek olduğunu
belirtmiştir.
Unilever konuya ilişkin cevabında, 90’lı yıllarda konsantre deterjan üretimi yaptığını 300
ancak tüketici tercihleri gibi nedenlerle bunun başarılı olmadığını, geçen 18 yılda
tüketici alışkanlıklarının değiştiğini, teknolojik engellerin aşıldığını, projenin bir
teşebbüs birliği organizatörlüğünde yürütülmesindeki yegâne amacın şirketlerin
bireysel menfaatlerinin geri planda bırakılmasını sağlayarak ve projenin başarısını
09-33/727-167
8
artırarak tüketici nezdindeki algının doğru ve dürüst oluşturulmasını sağlamak
olduğunu ifade etmiştir.
Hayat Kimya, neden münferit hareket yerine derneğin önderliğinde hareket edildiğine
ilişkin değerlendirmesinde 1990’lı yıllarda “Bingo” markasıyla konsantre ürün
lansmanı yaptığını ancak bu çalışmanın tüketicinin deterjan kullanım alışkanlığını 310
değiştiremediğini ve o dönemde konuyu tüketiciye anlatacak kadar reklam çalışması
yapılamadığını, sürekli ve etkin tanıtımın en elverişli yollardan biri olan televizyon
yayıncılığının gerektirdiği maliyetlerin paylaşılması ve bu suretle projenin faydalarının
kamuoyuna etkin bir şekilde anlatılabilmesi için birlikte hareket edilmesinin projenin
başarıya ulaşmasını sağlamak açısından daha amaca uygun olduğunun
düşünüldüğünü bu yüzden derneğin SDSD’nin önerisine iştirak ettiklerini belirtmiştir.
Proje katılımcısı olmayan Başer değerlendirmesinde daha önceki konsantre deterjan
üretimindeki başarısızlığı göz önüne aldığında bu dönemde de benzer bir sonucun
ortaya çıkabileceğini düşündüğünü, tüketicinin kullanım hatası nedeniyle “pahalı” 320
kalan bu nitelikte üründen vazgeçilerek eski formata dönülmesinin yine mümkün
olabileceğini, bu yüzden projeyi izlemeyi ve daha sonra değerlendirmeyi uygun
gördüğünü belirtmiştir. Yine katılımcı olmayan HES de benzer şekilde, konsantre
deterjanların piyasada belirli paya ulaşmasından sonra böyle bir üretime başlamayı
düşündüğünü ifade etmiştir.
Verilen bu cevaplardan daha önce başarısızlıkla sonuçlanan denemeler nedeniyle
konsantre deterjan üretimine geçişte ciddi düzeyde bir tüketici bilinçlendirmesinin
gerektiği anlaşılmaktadır. Dolayısıyla, projenin tanıtımı bu noktada çok büyük bir
önem kazanmaktadır. Teşebbüs ve markadan bağımsız olarak sadece ürünün 330
konsantre niteliği ile bunun çevresel ve ekonomik faydalarına dayalı bir reklam
kampanyasının, özelikle katılımın zorunlu olmaması ve teşebbüslerin ayrıca kendi
markalarına yönelik reklam çalışmaları da olduğu dikkate alınırsa, rekabeti kısıtlayıcı
bir amacı veya etkisi olmayacağı kanaatine varılmıştır.
Üzerinde durulması gereken ikinci nokta anılan tanıtım faaliyetinin finansman
dağılımının katılımcı teşebbüslerin belirli yıllardaki pazar paylarının esas alınması
yoluyla belirlenmesinin, yani teşebbüslerin pazar payı bilgilerinin paylaşılmasının
pazarda koordinasyon doğurucu bir etkisi olup olmayacağıdır. Öncelikle işaret
edilmesi gereken nokta esas alınan yılların 2004–2005–2006 olduğudur. Yani 340
projenin başladığı ve yürürlükte kalacağı ifade edilen döneme ilişkin olarak bu şekilde
bir pazar payı bilgisi paylaşımı olmayacaktır.
Bir piyasada yer alan neredeyse tüm rakiplerin benzer niteliği taşıyan bir üretim
sürecini tercih etmeleri, bu yeni üretim sürecine geçildikten sonra oluşan ürün fiyatları
konusunda da titiz bir incelemeyi gerekli kılmaktadır. Aşağıda öncelikle proje
katılımcısı teşebbüslerin klasik ve konsantre deterjan üretimindeki ortalama birim
maliyetlerine3 ve ürün satış fiyatlarına ilişkin bilgiye yer verilecek, daha sonra bu
veriler hakkında değerlendirmelerde bulunulacaktır.
350
3 P&G (……………TİCARİ SIR…………..) olduğunu belirtmiştir.
09-33/727-167
9
Tablo 3: Henkel Tursilmatik Ürünü Aylık Bazda Adet Başı Maliyet 2008
Gramaj O Ş M N M H T A E E K A
Konsantre (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Normal (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Normal (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Konsantre (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Normal (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Konsantre (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Konsantre (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Normal (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Normal (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Normal (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Tablo 4: Henkel Tursilmatik Ürünü Aylık Bazda Adet Başı Net Satış 2008 (TL KDV hariç)
Gramaj O Ş M N M H T A E E K A
Konsantre (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Normal (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Normal (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Konsantre (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Normal (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Konsantre (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Konsantre (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Normal (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Normal (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Normal (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Tablo 5: Henkel Tursilmatik Ürünü Ocak -Şubat 2009 Adet Başı Maliyet ve Adet Başı Satış ( TL KDV hariç)
MALİYET SATIŞ
Gramaj O Ş O Ş
Konsantre (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Normal (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Konsantre (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Konsantre (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Konsantre (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Konsantre (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Konsantre (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Konsantre (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Normal (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
09-33/727-167
10
Tablo 6: Unilever Omomatik ve Rinsomatik Ürünleri 2008 yılı Ton Başına Maliyetler ( x1000 TL)
O Ş M N M H T A E E K A
Omo 6000 Konsantre (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Omo 9000 Normal (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Omo 1500 Konsantre (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Omo 2500 Normal (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Omo 3000 Konsantre (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Omo 5000 Normal (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Rinso 6000 Konsantre (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Rinso 9000 Normal (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Rinso 1500 Konsantre (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Rinso 2500 Normal (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Rinso 3000 Konsantre (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Rinso 5000 Normal (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Tablo 7: Unilever Omomatik ve Rinsomatik Ürünleri Ocak-Nisan 2009 Ton Başına Maliyetler ( x1000 TL)
O Ş M N
Omo 6000 Konsantre (…..) (…..) (…..) (…..)
Omo 1500 Konsantre (…..) (…..) (…..) (…..)
Omo 3000 Konsantre (…..) (…..) (…..) (…..)
Rinso 6000 Konsantre (…..) (…..) (…..) (…..)
Rinso 1500 Konsantre (…..) (…..) (…..) (…..)
Rinso 3000 Konsantre (…..) (…..) (…..) (…..)
Tablo 8: Unilever Omomatik Ürünü 2008 Yılı Satış Fiyatları (TL)
O Ş M N M H T A E E K A
Omo 6000 Konsantre (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Omo 9000 Normal (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Omo 1500 Konsantre (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Omo 2500 Normal (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Omo 3000 Konsantre (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Omo 5000 Normal (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
360
09-33/727-167
11
Tablo 9: Unilever Omomatik Ürünü 2009 Ocak - Nisan Satış Fiyatları ( TL)
O Ş M N
Omo 6000 Konsantre (…..) (…..) (…..) (…..)
Omo 9000 Normal (…..) (…..) (…..) (…..)
Omo 1500 Konsantre (…..) (…..) (…..) (…..)
Omo 2500 Normal (…..) (…..) (…..) (…..)
Omo 3000 Konsantre (…..) (…..) (…..) (…..)
Omo 5000 Normal (…..) (…..) (…..) (…..)
Tablo 10: P& G 2008-2009 Aylık Toz Deterjan Kategorisi ( Ariel, Alo, Ace Ürünleri) Üretim Maliyeti ve Satış Rakamları ( x 1000)
Tem.08 Ağu.08 Eyl.08 Eki.08 Kas.08 Ara.08 Oca.09 Şub.09 Mar.09 Nis.09
Maliyet (Ton Başı) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Net Satış (Ton Başı) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Tablo 11: P&G 9 Kiloluk Normal Ariel, Alo ve Ace Ürünleri Maliyet Ciro Tablosu
01.07.2007 -30.06.2008 Mali Yılı
$ / kg Maliyet/kg Ciro /kg
Ariel 9 Kg (…..) (…..)
Alo 9 Kg (…..) (…..)
Ace 9 Kg (…..) (…..)
Şubat – Mart 2009 Dönemi
$ / kg Maliyet/kg Ciro /kg
Ariel 6 Kg (…..) (…..)
Alo 6 Kg (…..) (…..)
Ace 6 Kg (…..) (…..)
Teşebbüs mali yıl olarak bu dönemi kullanmaktadır.
Teşebbüsten alınan bilgiye göre ABD Dolar kuru bu mali yıl için 1,2309 TL, Şubat- Mart 2009 dönemi için 1,67 TL olarak esas alınmıştır.
09-33/727-167
12
Projenin diğer katılımcısı Hayat Kimya’dan detaylı bir veri temini mümkün olmamakla 370
birlikte, Bingo Automat ürünün konsantre üretime geçiş öncesi ton başına yıllık
maliyetinin (…..) TL iken konsantre üretimde bu maliyetin (…..) TL’ye çıktığı bilgisi
alınmıştır.
Anılan teşebbüs tarafından gönderilen belgelerden konsantre ürünlerin 2009 yılı
ortalama satış fiyatlarının 1,5 kglık paket için (…..) TL, 6 kglık paket için (…..) TL
olduğu; klasik ürünlerde ise Aralık 2008 itibariyle 2,5 kglık paketin (…..) TL’den, 5
kglık paketin (…..)TL’den, 9 kglık paketin ise (…..) TL’den satıldığı anlaşılmaktadır.
Her ne kadar eldeki verilerin bazıları paket ağırlıkları, bazıları ton, bazıları kilogram 380
başına ortalama maliyetleri ortaya koyar şekilde oluşturulmuşsa da, bu veriler
ışığında yapılabilecek ilk tespit, SDSD’nin ve proje katılımcısı olmayan Saruhan’ın da
cevaplarında belirttiği üzere konsantre ürünlerin üreticiye birim maliyetinin klasik
ürünlere nazaran daha yüksek olduğudur. Bu husus, kimi aylarda değişkenlik arz
etmekle birlikte, yukarıda Hayat Kimya’ya ilişkin verilen rakamların yanı sıra, örneğin
Henkel’in 5 kg Tursilmatik ürünün projenin hayata geçmeye başladığı Eylül 2008’de
maliyeti (…..)TL iken aynı ürünün 4 kg’lık konsantre paketinin maliyetinin (…..)TL
olması veya Unilever’in 9 kg’lık paketler halinde satılan Omomatik ürününün Ekim
2008’deki ton başına maliyeti (…..) TL iken aynı ürünün 6 kg’lık paketler halinde
satılan konsantre halinin maliyetinin ton başına (…..) TL olması ile de teyit 390
olunmaktadır. Benzer şekilde, P&G’nin 9 kg’lık paketlerde satılan Ariel ürününün
Temmuz 2007- Haziran 2008 arası dönemdeki kilogram başına maliyeti (…..) ABD
Doları (verili kur için yaklaşık (…..) TL) iken, aynı ürünün 6 kg’lık paketlerde satılan
konsantre versiyonunun Şubat- Mart 2009 dönemindeki kilogram başına maliyeti
(…..) ABD Doları (verili kur için yaklaşık (…..)TL) olmuştur.
Elde edilebilen maliyet bilgilerine ilişkin ağırlık ve para birimleri tamamen özdeş
olmamakla birlikte, klasik üretimden konsantre deterjan üretimine geçişin her bir
teşebbüs için kendi etkinliğine bağlı olarak farklı oranlarda (%(...-…) arası)4 bir
maliyet artışına neden olduğunu söylemek mümkündür. 400
Bu değerlendirmeden hareketle konsantre ürünlerin fiyatlarının klasik deterjanlara
göre daha yüksek olmasının beklenebileceği söylenebilir. Proje hedefi olan hacmen
%33 lük azalma dikkate alındığında 9 kg’lık klasik bir ürün ile aynı ürünün 6 kg’lık
konsantre halinin fiyatlarının karşılaştırılması tutarlı olacaktır. Henkel’in Eylül 2008’de
9 kg’lık klasik Tursilmatik ürünü (…..) TL iken aynı dönemde aynı ürünün 6 kg’lık
konsantre paketinin fiyatı (…..) TL’dir.5 Unilever Ekim 2008’de 9 kg’lık Omomatik
paketi (…..) TL iken aynı ürünün aynı tarihteki 6 kg’lık konsantre paketi de (…..)
TL’dir. Hayat Kimya’nın Aralık 2008’de 9 kg’lık Bingomatik ürünü (…..) TL iken aynı
ürünün 6 kg’lık konsantre paketinin 2009 ortalama fiyatı (…..) TL olarak bildirilmiştir. 410
Ürün fiyatlarının yukarıda yer alan veriler ışığında belirtilen maliyetler düzeyinde
yükselmediği, hatta aynı kalan örnekleri olduğu söylenebilir. Bu durumun nedeninin
daha önce işaret edilen konsantre ürünlere geçiş denemesinde yaşanılan olumsuz
sonuçlardan hareketle tüketicinin yüksek fiyatlı ürünleri tercih etmeyecek olması
sebebiyle duyulan rekabetçi kaygı olduğu söylenebilir.
4 (………..TİCARİS SIR………..)
5 Bu fiyatlar fabrika çıkış fiyatlarıdır. Ayrıca nihai noktalardaki satış fiyatlarının değişkenlik gösterebileceği dikkate
alınmalıdır.
09-33/727-167
13
Maliyet ve fiyat konusuna ilişkin yapılan tespitler temelinde projenin hayata geçmesi
sonucunda incelemenin yapıldığı tarih itibarıyla ürün fiyatlarındaki artış sınırlı olmakla
birlikte maliyetten kaynaklanan artışların uzun dönemde tüketiciye yansıtılma riski
bulunduğunu da gözden kaçırmamak gerekmektedir. 420
Buna ek olarak, kısa dönemdeki üretim maliyetlerinde yaşanan artış, benzer
formulasyonun kullanılmasının da etkisiyle rakiplerin fiyatlarının birbirine yaklaşması
gibi bir sonucu doğurabilecektir. Her ne kadar pazarda konsantre olmayan ürünlerin
yerini konsantre ürünlerin alacak olması nedeniyle arzın kısıtlanmasından söz
edilemeyecek olsa da, tüketicilerin talebine göre dolaylı olarak arz üzerinde sınırlı
etkilerin görülebilmesi de mümkündür.
Üzerinde durulması gereken bir diğer husus piyasanın %95’ini oluşturan
teşebbüslerin hep birlikte klasik deterjan üretimine son vererek yeni nesil deterjan 430
üretimine geçmelerinin tüketici tercihlerinin kısıtlanması bağlamında 4. madde
anlamında bir ihlal yaratıp yaratmayacağıdır. Her ne kadar çevresel kirlenmenin
azaltılması tüm tüketiciler için büyük önem taşısa da, kullanım amaçları açısından
aynı olan ve daha düşük bedel ödenerek alınabileceği düşünülen bir ürünün bu
ürünün üreticileri arasındaki bir anlaşma sonucu piyasadan kalkmasının sözü edilen
tercihler konusunda rekabeti sınırlayıcı bir etki doğuracaktır.
Projeye katılım firmaların iradesine bırakılmış olsa da, firmaların projeye dâhil olması
bir takım sorumlulukları da beraberinde getirmektedir. Firmalar öngörülen
sürdürülebilirlik hedeflerini Türkiye pazarında satışa sunduğu bütün toz çamaşır 440
deterjanları için sağlamayı taahhüt etmiş durumdadırlar. Diğer bir deyişle, pazarın
tamamına yakınını elinde tutan firmaların projeye dahil olmuş olması, proje öncesi
konsantre ve konsantre olmayan ürünlerden oluşan ürün gamının proje sonrası
azalması sonucunu doğuracaktır. Bu durum ise projenin hayata geçirilmemesi
halinde üreticilerin üretmeye ve tüketicilerin satın almaya devam edecekleri
konsantre olmayan ürünlere yönelik tercihin proje sonrasında sınırlanması sonucunu
doğuracaktır.
Özellikle pazarın neredeyse tamamının konsantre ürüne geçmesinin öngörülmesi
nedeniyle, bu durumun proje dışındaki mevcut rakiplerin ve pazara yeni giriş yapacak 450
olan teşebbüslerin davranışları üzerinde de etkileri olacaktır. Bu etkilerin kimi zaman
pazara giriş engeli oluşturma şeklinde de somutlaşabilme potansiyeli bulunmaktadır.
Ayrıca, çevresel kaygılar nedeniyle bazı tasarrufları da beraberinde getirecek bir
projenin satın alma kararlarını ve üreticiler arasındaki rekabeti etkilememesini
beklemek gerçekçi olmayacaktır.
Diğer yandan, farklı üretim girdilerinin azaltılması durumu doğal olarak girdi
üreticilerini de etkileyerek hammadde pazarlarındaki rekabeti de sınırlama
potansiyeline sahiptir. Örneğin, deterjanlarda dolgu maddesi olarak kullanılan
sodyum sülfat alımında ciddi oranda bir azalma beklenebilir. Bu da söz konusu 460
alanda faaliyet gösteren gerek yerli üreticilerin gerekse ithalatçı teşebbüslerin
satışlarını doğrudan etkileyecektir. Bunun yanında, proje kapsamında hemen hemen
tüm girdilerde bir azalma olacağı için ambalaj üreticilerinden nakliye firmalarına
birçok teşebbüsün iş hacmi daralacaktır.
09-33/727-167
14
Projenin rekabet koşulları üzerindeki etkilerinin sağlıklı bir şekilde
değerlendirilebilmesi ancak belli bir süre sonra mümkün olmakla birlikte, başvuru
konusu proje çerçevesinde yapılan anlaşmanın hâlihazırda pazardaki rekabet
koşullarını sınırlama potansiyeline sahip olduğu kanaatine varılmıştır.
470
H.3.2.2. 4054 sayılı Kanun’un 5. Maddesi Açısından Değerlendirme
H.3.2.2.1. Malların Üretim Veya Dağıtımı İle Hizmetlerin Sunulmasında Yeni
Gelişme Ve İyileşmelerin Ya Da Ekonomik Veya Teknik Gelişmelerin
Sağlanması
YNÇDP ile deterjan içindeki dolgu malzemesi olarak tabir edilen ve atık suyla doğaya
salınan malzemenin miktarının azaltılmasıyla hacmen ve ağırlık olarak daha az
miktardaki konsantre hale getirilmiş deterjan ile önceden kullanılan klasik deterjanın
yıkadığıyla aynı miktarda çamaşır yıkanması hedeflenmektedir.
480
Anılan bu konsantrasyon işlemi, Kanun’un 5. maddesi anlamında malların üretiminde
yeni veya teknik gelişme olarak nitelenebilecektir. Ayrıca, gramaj olarak daha küçük
paketlerin kullanılabiliyor olmasına olanak sağlanması ile tek araçta daha fazla ürün
dağıtılabilmesi yoluyla malların dağıtımı konusunda da bir iyileşme yaşanacağı
söylenebilir.
İşaret edilen bu iki unsurun objektif nitelik taşıdığı, proje ile aralarında bir illiyet bağı
bulunduğunun açık olduğu, Avrupa’daki uygulamalarına ilişkin verilen değerler
dikkate alındığında etkinlik olarak belirli bir büyüklüğü ifade ettiği ve hayata geçme
olasılığının yüksek olduğu, öngörülen proje takvimi göz önüne alındığında tüketicinin 490
deterjan kullanım bilinci yükseldikçe belirli bir zaman zarfında projeden umulan
etkinlik sağlanabilecektir.
H.3.2.2.2. Tüketicinin Bundan Yarar Sağlaması
Projenin hayata geçmesi ile elde edilen temel yarar kuşkusuz çevrenin daha az
kirletilmesi olacaktır. Bunun ekonomik faydası her zaman doğrudan ölçülebilir olmasa
da, çevre kirliliğinin sosyal bir maliyet olduğu anlayışı çerçevesinde bu maliyetin
düşürülmesi ile de bir yarar sağlanacaktır. Dosya mevcudu bilgi ve belgeler arasında
yer alan “Comparative Life Cycle Assesment of Compacted with Non-Compacted
Heavy Duty Low Suds Powder Detergent Formulations In Turkey” (Türkiye’de 500
Konsantre ve Konsantre Olmayan Güçlü Toz Deterjanların Formülasyonlarının
Karşılaştırmalı Hayat Döngüleri) başlıklı A.I.S.E ve SDSD tarafından hazırlanan
Ağustos 2008 tarihli rapora göre konsantre ürünler kullanılarak yapılan yıkamalarda
yıkama başına elde edilecek çevresel faydalara Tablo 12’de yer verilmiştir.
510
Tablo 12: Konsantre Ürünler Kullanılarak Yapılan Yıkamalarda Yıkama Başına Elde Edilecek Çevresel Faydalar
Çevresel Gösterge
Konsantre
Olmayan
Ürünle Yıkama
Konsantre Ürünle
Yıkama Başı
Çevresel Yük
Çevresel Fark Birim
09-33/727-167
15
Başı Çevresel
Yük
Birincil Enerji Tüketimi 22,2 21,1 1,0 MJ
Toplam Katı Atık 0,12 0,11 1,0 E-2 Kg
İklim Değişimi 1497 1419 78 g eq. CO2
Fotokimyasal Sis 0,89 0,78 0,11 g eq. C2H4
Ozon Seyrelmesi 1,2 E-4 9,75 E-5 2,5 E-5 g eq.CFC11
İnsan Toksitlenmesi 11,3 8,7 2,6 g bw
Hava Asitlenmesi 0,24 0,18 0,6 g eq H+
Ötrofikasyon 20,7 20,7 3 E-2 g eq. PO4
Su Kirlenmesi 97,1 78, 6 18,5 m 3 poll.wat.
Aynı metinde, Tablo 12’den de anlaşıldığı üzere yıkama başına tasarruf edilecek 1MJ
enerjinin 75 Wattlık bir ampulün 1 saat yanması ile açığa çıkan enerjiye eşit olduğu
bilgisine de yer verilmiştir.
Öte yandan proje katılımcısı P&G’den alınan bilgilere göre teşebbüs tarafından
satılmakta olan ürünlerden birinin ön yıkama yapmaksızın ve düşük sıcaklıkta aynı
yıkama performansını göstermesi nedeniyle tüketicilerin paket başına 12,36 TL’ye 520
ulaşan bir tasarruf sağlayabileceği anlaşılmaktadır. Diğer bir proje katılımcısı
Henkel’den alınan bilgilere göre ise çevreye yıkama başına %16 oranında daha az
sülfat bırakılması, %6 oranında daha az enerji harcanması da tüketici faydası
kapsamında değerlendirilebilecek hususlardır. Unilever ise genel olarak çevresel
kirlenmenin azalması çerçevesinde tüketicinin fayda göreceğine işaret etmektedir.
Tüm bu veriler birlikte değerlendirildiğinde tüketicinin hem çevrenin daha az
kirlenmesinden hem de daha az enerji tüketilmesi nedeniyle elektrik için ödeyeceği
bedelden tasarruf edebileceği anlaşılmaktadır. Ancak, burada gözden kaçırılmaması
gereken nokta, tüketicilerin kullanılan ürün konsantre niteliği konusunda bilinçli 530
davranarak yıkama başına klasik deterjanlara göre daha az miktar kullanma
konusunda titiz olmaları gerektiğidir. Aksi durumda işaret edilen bu faydalar elde
edilmeyebilecektir. Bu noktada ise deterjan üreticilerinin ürünün doğru kullanımı için
gereken tanıtımı yazılı ve görsel medyada yaptıkları, ürün poşetleri üzerinde doğru
kullanım dozajına ilişkin bilgilere yer verildiği ve paketlere yine gerekli dozajı
göstermek üzere ölçü kapları konduğu anlaşılmıştır.
H.3.2.2.3.İlgili Piyasanın Önemli Bir Bölümünde Rekabetin Ortadan Kalkmaması
YNÇDP’ye ilgili ürün pazarının yaklaşık %95’ini oluşturan teşebbüsler katılmaktadır.
Bu nedenle ilk bakışta piyasanın önemli bir kısmının konsantre deterjan üretimine 540
geçiyor olmasının, belirli bir standart oluşturarak bu standart dışında kalan
teşebbüsler için rekabet koşullarını zorlaştırma veya belli bir ürününün arzını kısma
olarak değerlendirilse de proje uygulamasının böyle bir amacı veya etkisi olmadığı
kanaatine varılmıştır. Tüketici algılaması gibi oldukça temel bir faktörü hesaba
katmaksızın bu şekilde koordineli bir hareketin başarı şansı oldukça düşüktür.
Yukarıda yer verilen satış fiyatlarından da anlaşılacağı üzere teşebbüsler özellikle
klasik 9 kg’lık paketleri ile konsantre 6 kg’lık paketlerinin fiyatlarını aynı tutmaya
çalışarak tüketicilerin pazarda az miktarda da kalsa klasik üretim yapan teşebbüslere
yönelmesini önlemek için hem birbirlerine karşı hem de klasik deterjan üreticilerine
karşı rekabetçi davranışlar sergilemektedirler. 550
Bu noktada projenin sadece ilk başlangıç aşamasında ortak logo altında odaklanan
tanıtım faaliyetini öngördüğü; katılımcı teşebbüslerin tanıtım ve pazarlama
faaliyetlerine yönelik herhangi bir sınırlama getirmediği, dolayısıyla teşebbüslerin
09-33/727-167
16
proje öncesinde olduğu gibi ürün fiyatlaması konusunda rekabetçi davranışlarını
sürdürmeye devam ettiği anlaşılmaktadır.
H.3.2.2.4.Rekabetin (a) ve (b) Bentlerindeki Amaçların Elde Edilmesi İçin
Zorunlu Olandan Fazla Sınırlanmaması
YNÇDP ilgili ürün pazarının oldukça önemli bir bölümünü oluşturan teşebbüslerin 560
birlikte katılımı ile yürütülmektedir. Ancak yukarıda da yer verildiği üzere, bir bütün
olarak konsantre üretime geçmeksizin ve özellikle gereken düzeyde tüketicinin
bilinçlendirilmesine dönük çalışma yapılmaksızın başta çevresel faydalar olmak
üzere işaret edilen diğer ekonomik ve enerji tasarrufuna dayalı faydaların elde
edilmesinin oldukça güç olduğu anlaşılmaktadır.
Proje süresi olarak 1 Eylül 2008 ve 31 Eylül 2010 tarihleri arasında iki yıllık bir süre
öngörülmüştür. Ayrıca, projenin bitiminden itibaren 31 Eylül 2011’e kadar ek bir yıllık
bir süre daha öngörülmüştür. İki yıllık süre projeye dâhil olan firmalara gerekli
yatırımları planlama imkânı sağlarken; ek bir yıllık süre elde kalabilecek stokların 570
tüketilmesine yardımcı olarak firmaların projeden kaynaklanabilecek ek ekonomik
maliyetlerle karşılaşmalarına engel olabilecektir. Dolayısıyla, öngörülen toplam üç
yıllık süre açısından projenin makul karşılanabileceği kanaatine varılmıştır.
I. SONUÇ
Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre,
1. Sabun ve Deterjan Sanayicileri Derneği tarafından yürütülen “Yeni Nesil Çamaşır
Deterjanları Projesi”ne 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesi anlamında rekabeti 580
kısıtlayıcı etkileri bulunması nedeniyle menfi tespit belgesi verilemeyeceğine,
2. Bununla birlikte, 4054 sayılı Kanun’un 5. maddesinde sayılan şartların tamamını
karşılaması nedeniyle, söz konusu projeye bireysel muafiyet tanınmasına
OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy