Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2005-2-49 (Önaraştırma)
Karar Sayısı : 05-52/792-209
Karar Tarihi : 17.8.2005
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Mustafa PARLAK 10
Üyeler : Rıfkı ÜNAL, Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI,
M. Sıraç ASLAN, Mehmet Akif ERSİN
B. RAPORTÖRLER : Derya YENİŞEN, Fatma GÖZLÜKAYA
C. ŞİKAYET EDEN : Gizlilik talebi vardır.
Temsilci: Prof. Dr. İ. Yılmaz Aslan
Polaris Plaza 1/16 34398 Maslak/İstanbul
D. HAKKINDA 20
ÖNARAŞTIRMA YAPILAN : Seslendirme Sanatçıları Meslek Birliği (Ses-Bir)
TRT Sitesi Seslendirme Müdürlüğü
Zemin Kat A-Z-105 Oran/Ankara
E. DOSYA KONUSU : Seslendirme Sanatçıları Meslek Birliği’nin
eylemlerinin bazı seslendirme stüdyolarının faaliyetlerini zorlaştırdığı iddiası.
F. İDDİALARIN ÖZETİ : Kurum kayıtlarına 9.5.2005 tarihinde intikal eden
şikayet dilekçesinde özetle;
- Seslendirme Sanatçıları Meslek Birliği (Ses-Bir)’nin 2005 yılı yeni fiyat tarifesi 30
hakkındaki özel tv kanalları ve özel seslendirme stüdyolarına yönelik
duyurusunun ardından, Ses-Bir üyelerince televizyon kanalları ve bu kanallara
iş yapan özel şirketlerden istenen işyeri çalışma koşullarının da 15.1.2005’ten
itibaren geçerli olmak üzere yönetim kurulu başkanı tarafından duyurulduğu,
- Bu şartlar arasında “15 Ocak 2005’ten itibaren Ses-Bir üyelerinin aldığı karar
doğrultusunda Ses-Bir üyesi olmayan kişilerle aynı stüdyoya girilmeyecek, aynı
film ve dizide konuşulmayacaktır….” şeklinde bir kararın bulunduğu,
- Ses-Bir’in bu tarihten sonra özel tv kanallarına ve özel seslendirme
stüdyolarına gönderdiği bir başka bildiride “16.1.2005 tarihinde Ses-Bir
üyeleriyle yapılan genel toplantı sonrası alınan kararlar doğrultusunda ilgili 40
firmalara ücret artışı ve çalışma koşullarını kapsayan taleplerimiz iletilmiş ve bu
taleplerimize olumsuz yanıt veren firmalara üyelerimiz iş yapmayacağını beyan
etmişlerdir.” ifadesine yer verildiği,
- 31.1.2005 tarihinde Afife Jale Kültür Merkezinde yapılan Ses-Bir toplantısında
seslendirme hizmetleri karşılığı alınan ücretlerin seviyesinde uzun süredir artış
05-52/792-209
2
sağlanamadığı ve üyelerin bundan mağdur olduğu gerekçeleriyle harekete
geçilmesi gerektiğinin kararlaştırıldığı ve seslendirme hizmeti ile ilgili şartların
bu hizmeti satın alanlara bildirildiği ve bu şartlara uymayanların boykot
edileceğinin bildirildiği,
- Bu toplantıyı takiben, 11 üyenin birliğin fiyat belirlerken uluslararası 50
uygulamaları, ülkenin ekonomik ve toplumsal koşulları ve sektörün yapısına
uygunluğu gözetmeksizin hareket etmesi ve bu fiyatların uygulanması için fiyatı
kabul etmeyen televizyon ve stüdyolarla iş yapılmaması uygulamasını tasvip
etmedikleri için istifa ettiği,
- Bu istifalardan sonra Ses-Bir’in, birliğe üye olmayan seslendirme sanatçılarıyla
çalışan teşebbüslere birlik üyesi sanatçıların hizmet vermesini engellemeye
çalıştığı,
- Ses-Bir’in koşullarını kabul eden stüdyo ve kanalların Ses-Bir üyesi olmayan
seslendirmecilerle çalıştıkları gerekçesiyle boykot edildiği,
- Boykotun seslendirme hizmeti alan seslendirme stüdyoları, özel tv kanalı ve 60
sinema dağıtım şirketlerinin yer aldığı pazarları da etkilediği, boykot edilen ve
edilmeyen stüdyolar arasındaki rekabete zarar verdiği, boykota tabi olan
stüdyoların birçok güçlükle karşı karşıya kaldıkları ve belki de piyasadan
çıkmak durumunda kalacakları
iddialarına yer verilmektedir.
G. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 9.5.2005 tarih ve 3042 sayı ile intikal
eden şikayet dilekçesine ilişkin olarak hazırlanan 1.7.2005 tarih ve 2005-2-49/İİ-
05-DY sayılı İlk İnceleme Raporu, Rekabet Kurulu’nun 8.7.2005 tarihli
toplantısında görüşülmüş ve 05-44/636-M sayılı Kurul Kararı ile dosya konusu 70
iddialarla ilgili olarak önaraştırma yapılmasına karar verilmiştir.
Önaraştırma açılmasına ilişkin Kurul Kararı uyarınca düzenlenen 15.8.2005 tarih
ve 2005-2-49/ÖA-05-DY sayılı Önaraştırma Raporu 15.8.2005 tarih ve
REK.0.06.00.00.110/97 sayılı Başkanlık önergesi ile 05-52 sayılı Kurul
toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır.
H. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili Rapor'da;
Seslendirme Sanatçıları Meslek Birliği’nin “15 Ocak 2005’ten itibaren Ses-Bir 80
üyesi olmayan kişilerle aynı stüdyoya girilmeyecek, aynı film ve dizide
konuşulmayacaktır” şeklindeki almış olduğu kararı ve bu kararın hayata
geçirilmesine ilişkin eylemleri nedeniyle ilgili teşebbüs birliği hakkında 4054 sayılı
Kanun’un 6. maddesi kapsamında soruşturma açılmasına gerek bulunmadığı
görüşüne yer verilmiştir.
05-52/792-209
3
I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME 90
I.1. Hakkında İnceleme Yapılan Teşebbüs Birliği
Şikayet konusu Ses-Bir, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanun’un (FSEK) 42.
maddesi uyarınca kurulan meslek birliklerindendir. Meslek birlikleri T.C. Kültür ve
Turizm Bakanlığınca hazırlanan ve Bakanlar Kurulunca onaylanan tüzük ve tip
statülere uygun olarak tespit edilecek alanlarda kurulmaktadır.
Meslek birlikleriyle ilgili temel düzenlemelerin yapıldığı, “Fikir ve Sanat Eseri
Sahipleri ile Komşu Hak Sahipleri Meslek Birlikleri ve Federasyonları Hakkında
Tüzük”ün 7. maddesi (Değişik: 13/8/2002-2002/4683 K.) kapsamında bağlantılı
hak sahibi olarak icracı sanatçı statüsündeki seslendirme sanatçıları da meslek
birliği kurma hakkını haizdir. 100
Meslek birlikleri, eser sahipleri ve bağlantılı hak sahipleri, ortak çıkarlarını
korumak, Kanun ile tanınmış hakların idaresi ve takibi ile alınacak tazminat ve telif
ücretlerinin tahsilini ve hak sahiplerine dağıtımını sağlamak amacıyla kurulurlar.
Aynı alanda birden çok meslek birliği kurulabilmektedir. Ancak aynı alanda başka
bir meslek birliği kurulabilmesi için, Tüzük’ün 8. maddesinin birinci fıkrasında
belirtilen kurucu üye sayısının ve o alanda kurulmuş en fazla üyesi olan meslek
birliğinin üye sayısının üçte biri kadar gerçek veya tüzel kişi üyenin sağlanması
zorunludur.
Bu birliklerin amacı, öncelikle eser sahipleri ve eser sahiplerinin hakları ile
bağlantılı hak sahipleri ile FSEK’in 52. maddesine uygun biçimde düzenlenmiş 110
sözleşmelerle eser veya hak sahibinden malî hakları kullanma yetkilerini
devralarak, Kanun’un 10. maddesine göre ilim-edebiyat eserleri üzerindeki hakları
kullanmak, süreli olmayan yayınları çoğaltan ve yayanlar üyelerinin ortak
çıkarlarını korumak ve bu Kanun ile tanınmış hakların idaresini ve takibini,
alınacak ücretlerin tahsilini ve hak sahiplerine dağıtımını sağlamaktır.
FSEK’in 42/A maddesinde bu birliklerin belli başlı yükümlülükleri, üyesi olan hak
sahiplerinin faaliyetlerinden kaynaklanan haklarının idaresini hakkaniyete uygun
koşullarda sağlamak, üyelerinin haklarının idaresine ilişkin faaliyetlerinden elde
ettikleri gelirleri, dağıtım planlarına uygun olarak hak sahiplerine dağıtmak,
sözleşme yapılırken idare ettikleri haklara ilişkin olarak hakkaniyete uygun 120
davranmak, kendi maddî ve/veya manevî menfaatleri bakımından gerekli
gördükleri indirim veya ödeme kolaylıklarını sağlamak ve sözleşme yapılabilmesi
için idaresini sağladıkları haklara ilişkin ücret tarifelerini süresinde belirlemek ve
belirlenen tarifeleri ve bu tarifelerdeki her türlü değişikliği süresinde duyurmak
olarak belirlenmiştir.
Yukarıda sözü edilen hükümler uyarınca seslendirme sanatçıları 24.4.2001
tarihinde mevcut derneklerini meslek birliğine dönüştürmüşlerdir. Birlik üye olarak
seslendirme sanatçıları ve yönetmenlerini kabul etmektedir. Ses-Bir halihazırda
562 üyeyle, Ankara merkezi ve İstanbul şubesiyle faaliyetlerine devam etmektedir.
130
05-52/792-209
4
I.2. Sektörün Yapısı
Raportörlerce önaraştırma sürecinde, seslendirme sanatçıları, seslendirme
yönetmenleri ve stüdyolarıyla yapılan görüşme ve incelemeler sonucunda
seslendirme hizmeti piyasasının işleyişinin aşağıdaki gibi gerçekleştiği
anlaşılmıştır.
- Öncelikle film, dizi film ya da belgesel gibi diğer eserler, sinema filmi ya da
VCD/DVD filminin yapım şirketi ya da televizyon kuruluşunca, tarafların anlaştıkları
ücret üzerinden seslendirilmesi yapılmak üzere seslendirme stüdyolarına
gönderilmektedir,
- Bunu takiben stüdyo, filmin yabancı dilde olması halinde, senaryonun çevirisini 140
yaptırır,
- Seslendirmeyi yapacak sanatçılar stüdyo ya da bağımsız cast ajansları
vasıtasıyla belirlenir (casting),
- Sanatçılarla stüdyo ücret konusunda anlaşırlar,
- Teknisyen ve yönetmenden oluşan teknik kadro sanatçıların seslerini kayda alır,
- Seslerin kaydedildiği bantlar, senkronizasyon ve miksaj için teknisyenlere gelir,
- Seslendirme kaydının son hali film yapım şirketi veya televizyon kuruluşuna
teslim edilir,
- Stüdyo vermiş olduğu seslendirme hizmeti karşılığında yapım şirketi veya
televizyondan tahsil ettiği para içerisinden sanatçılara ödemesini yapar. 150
Bu çerçevede, seslendirme piyasasının işleyişini en basit haliyle aşağıdaki faaliyet
zinciriyle göstermek mümkündür:
Yapılan inceleme ve araştırmaya göre, piyasada halihazırda 700 civarında
seslendirme sanatçısı faaliyet göstermektedir. Seslendirme yapmak veya Ses-
Bir’e üye olmak için eğitim bakımından, konservatuar mezunu olmak tercih
edilmekle birlikte, herhangi bir özel koşul aranmamaktadır. Ses ve diksiyon
bakımından uygun görülenler seslendirme yapabilmektedir. 160
Seslendirme sanatçılarının üçte biri Ankara’da, üçte ikilik bölümü ise İstanbul’da
faaliyet göstermektedir.
İnceleme tarihi itibariyla, Ses-Bir’e üye olan 562 sanatçı bulunmaktadır ancak
bunların yaklaşık 300’ü meslek olarak ya da fiilen bu işi yapmaktadır. Yaklaşık 160
üye olmayan seslendirme sanatçısı bulunmaktadır ve bunların tümü İstanbul’daki
stüdyolara hizmet vermektedir.
Yapım
şirketi veya
televizyon
Seslendirme
stüdyosu
Seslendirme
sanatçısı ve
yönetmeni
05-52/792-209
5
Ankara’daki tüm sanatçılar Birlik’e üyedir. Ankara’da şu anda sadece TRT
stüdyolarında seslendirme yapılmaktadır. TRT, film, dizi, belgesel seslendirmesi
yaptırmaktadır. Diğer bir ifadeyle Ankara’daki tek seslendirme stüdyosu ve
sanatçılar için tek işveren TRT’dir. 170
İstanbul’da faaliyet gösteren yaklaşık 14 stüdyo bulunmaktadır. Bunların bir kısmı
sadece yabancı film-dizi, belgesel, bir kısmı yerli film ve dizi seslendirmesi
yaparken bazıları reklam da dahil tüm hizmetleri vermektedir.
Piyasadaki belli başlı stüdyolar büyüklüklerine göre şöyle sıralanabilir; İMAJ,
SARAN, VİPSAJ, PROMEDYA, AK’LA KARA, ATON, PROMAY, SENKRON,
DORUK, ŞAFAK, ULUSAL, UNİVERSAL ve TOMBULL. Ayrıca TRT ve NTV kendi
stüdyolarında seslendirme yapmaktadır.
Stüdyolarda günde ortalama 5-7 film seslendirilebilmekte ve her bir sanatçı, rolün
büyüklüğüne göre, günde 2 ila 10 rol seslendirebilmektedir.
İstanbul’daki stüdyolar işlerini televizyonlara ya da yapım şirketlerine yapmaktadır. 180
İstanbul piyasasında şu andaki en büyük yerli işveren Digitürk’tür. Digitürk, film ve
belgesel kanallarıyla iş büyüklüğü bakımından stüdyolar için önemli bir işverendir.
Bununla birlikte, piyasanın büyük bölümünü yabancı film stüdyoları için yapılan
sinema filmi ve VCD/DVD filmleri seslendirmesi oluşturmaktadır.
Mevcut stüdyolar arasında kullanılan teknoloji ve buna bağlı olarak işin kalitesi,
hızı da farklılık göstermektedir.
I.3. İlgili Pazar
I.3.1. İlgili Ürün Pazarı 190
Ses-Bir, FSEK uyarınca bağlantılı hak sahiplerinden icracı sanatçı kategorisinde
bulunan seslendirme sanatçılarının mesleki faaliyetlerini düzenleme ve mali
haklarını takip etmekle yükümlü bulunan bir meslek birliğidir. Ses-Bir’in şikayet
konusu eylemleri, birliğe üye olmayan seslendirme sanatçıları ve seslendirme
yönetmenlerinin stüdyolara seslendirme hizmeti vermelerinin engellenmesine
yöneliktir.
Ses-Bir’in eylemleri üye olmayan sanatçılardan hizmet alan bazı stüdyoların
boykot edilmesini de kapsamaktadır. Dolayısıyla eylemlerden seslendirme
stüdyoları da etkilenmektedir.
Bu çerçevede, Ses-Bir’in inceleme konusu eylemlerinin, genel olarak seslendirme 200
hizmeti piyasası olarak tanımlanabilecek ve kapsamında seslendirme sanatçıları
ve yönetmenleri tarafından yürütülen faaliyetlerin bulunduğu bir pazarı etkilediği
anlaşılmaktadır. Seslendirme hizmeti sürekli bir talebi karşılamaktadır ve bu
hizmetin alıcısı olan televizyon kanalları ve stüdyolar açısından başka bir hizmet
ile ikame edilememektedir. Bu sebeple, inceleme konusu iddialar bakımından ilgili
ürün pazarı “seslendirme hizmetleri” pazarı olarak belirlenmiştir.
05-52/792-209
6
I.3.2. İlgili Coğrafi Pazar
Seslendirme hizmetinin verildiği televizyon kuruluşları ve film yapım şirketlerinin 210
faaliyetlerinin tüm Türkiye’yi kapsadığı ve Türkiye sınırları içerisinde rekabetin
farklılaşmasına neden olacak bir durum bulunmaması sebebiyle ilgili coğrafi pazar,
“Türkiye Cumhuriyeti sınırları” olarak tespit edilmiştir.
I.4. Yapılan Tespitler
Dosya mevcudu bilgilerden, seslendirme sanatçılarıyla stüdyolar arasındaki ilişki
yakın bir geçmişe kadar bireysel sözlü anlaşmalara dayalı olarak yürütüldüğü,
anlaşmaların genellikle TRT’nin belirlediği ücret tarifesine göre, belirli indirimler
uygulanmak suretiyle yapıldığı, ancak son yıllarda özellikle özel stüdyolarda iyice
düşen ücretler sebebiyle Birlik’in kanuni yetkisine dayanarak taban ücret tarifesi 220
yayımlamaya karar verdiği anlaşılmaktadır.
Raportörlerce yapılan incelemelerde şikayet konusu olayların aşağıdaki gibi
geliştiği görülmektedir:
- Ses-Bir’in birlik üyesi olmayan sanatçı ve bazı stüdyoları boykot etmesiyle
sonuçlanan olaylar zincirinin ilk halkası Ses-Bir’in 2005 yılı için belirlediği ücret
tarifesinin ve diğer çalışma şartlarının stüdyo ve televizyonlara gönderilmesi ile
başlamıştır.
- Ses-Bir’in 31.1.2005 tarihinde Afife Jale Kültür Merkezi’nde yapılan genel kurul
toplantısında alınan yeni ücret tarifesini kabul etmeyen bazı stüdyoların boykot
edilmesi yönündeki kararlar üzerine, birlik üyesi 11 sanatçı karara katılmamaları 230
sebebiyle 3.2.2005 tarihinde istifa dilekçelerini vermişlerdir. Ses-Bir istifaları aynı
günkü yönetim kurulu toplantısında görüşmüş ve 7.2.2005 tarihinde kabul kararını
taraflara iletmiştir. İstifalar 4.2.2005’te, taraflara bildirilmeden önce, birliğin internet
sitesinden kamuoyuna duyurulmuştur. İstifa eden kişiler Birlik’e istifalarının geri
alınması için dilekçe göndermişler; buna karşın Birlik Haysiyet Divanı başvuruları
kabul etmemiştir.
- Bu süreci takiben Birlik internet sitesinde yayımladığı bir duyuruda, “15 Ocak
2005’ten itibaren Ses-Bir üyesi olmayan kişilerle aynı stüdyoya girilmeyecek, aynı
film ve dizide konuşulmayacaktır” ifadesine yer vermiştir.
- Birlik tarafından kamuoyuna duyurulan bu kararın uygulandığı, Ak’la Kara 240
stüdyosuna gönderilen bir yazı ile teyid edilmektedir. Ak’la Kara isimli şirketin ücret
tarifesini kabul etmesine karşın istifacılarla çalışmaya devam ettiğinin tespit
edilmesi üzerine şirkete Nisan ayında gönderilen bu yazıda aşağıdaki ifadelere yer
verilmiştir :
“4 Şubat ve 9 Şubat 2005 tarihli Ses-Bir’e göndermiş olduğunuz fakslarınızda Ses-
Bir’in belirlediği taban ücretleri kabul ettiğinizi beyan etmiştiniz. Stüdyonuz Akla
Kara’da Ses-Bir üyesi olmayanlarla kayıt aldığınız tespit edilmiştir. Bu da Ses-Bir
05-52/792-209
7
üyelerinin Ses-Bir üyesi olmayanlarla aynı stüdyoda kanal dahi olsa kayda
girmeme ilkesine ters düştüğünden şirketiniz tarafından bu durum düzeltilene
kadar Ses-Bir üyelerinin şirketinizle çalışmayacağını üzülerek bildiririz.” 250
I.5. Hukuki Değerlendirme
Önaraştırma kapsamında, Ses-Bir’in istifa eden 11 kişi başta olmak üzere Birlik’e
üye olmayan sanatçılarla çalışmaya devam eden stüdyolarda kayda girilmemesi
yönündeki kararının ve bu karara ilişkin uygulamalarının, üye olmayanlarla
çalışmaya devan eden ve bu nedenle boykota uğrayan stüdyoların faaliyetlerini
zorlaştırmak suretiyle 4054 sayılı Kanun’un 6. maddesi kapsamında ihlale yol açıp
açmadığı incelenmiştir.
Bu çerçevede öncelikle, Ses-Bir’in seslendirme hizmetleri pazarında hakim
durumda olduğunun tespiti gereklidir. Daha önce belirtildiği üzere, Ses-Bir’e üye 260
olan 562 sanatçı bulunmaktadır. Bunun dışında pazarda, yaklaşık 160 üye
olmayan seslendirme sanatçısı bulunmaktadır. Açıkça görüleceği üzere, Ses-Bir
pazarda faaliyet gösteren ve her biri birer teşebbüs niteliğinde olan seslendirme
hizmeti veren kişilerin yaklaşık %78’ini bünyesinde barındırmaktadır. Seslendirme
hizmetleri alanında, ikinci bir meslek birliği de bulunmamaktadır. Bu koşullar
altında, bu pazarda seslendirme hizmeti talep eden kuruluşlar karşısında en büyük
tedarikçi olarak Ses-Bir’in hakim durumda bulunduğu kabul edilmiştir.
Hizmeti talep edenler ya özel stüdyolar ya da yayın kuruluşlarıdır. Bu kuruluşlar,
ya dublaj yapım pazarında ya da tv yayıncılığı pazarında faaliyet göstermektedir.
Ses-Bir’in yukarıda anlatılan karar ve eylemlerinin, hakim durumun kötüye 270
kullanılması olarak kabul edilebilmesi için, Ses-Bir tarafından arzın kısılması ya da
başka bir deyişle hizmet vermenin reddedilmesi sonucu bu pazarlarda faaliyet
gösteren kuruluşların faaliyetlerinin kısıtlanıyor veya engelleniyor olması
gerekmektedir.
Yapılan incelemeler, üye olmayan sanatçılarla çalışmaya devam eden Ak’la Kara
ve Saran stüdyolarının, Ses-Bir üyesi olmayan yaklaşık 160 kişi ile faaliyetlerine
devam edebildiğini ve pazarlarındaki yerlerini muhafaza edebildiğini göstermiştir.
Ses-Bir’in eylemlerinin kötüye kullanma olarak nitelendirilebilmesi, başka yerlerden
yeterli temin imkanı bulunmaması şartına bağlıdır. Oysa, Ses-Bir bünyesi dışındaki
alternatif temin kaynakları, bu stüdyoların faaliyetlerini sürdürülebilmesi için yeterli 280
olmaktadır. Yapılan görüşmelerde de boykota tabi kalan stüdyolar, birlik üyesi
olmayan sanatçılarla faaliyetlerine devam edebildiklerini açıkça ifade etmişlerdir.
Sadece Ses-Bir’in inceleme konusu eylemlerinden ötürü piyasa dışına çıkmış olan
bir stüdyoya rastlanmamıştır.
Bu açıklamalar çerçevesinde, Ses-Bir hakkında 4054 sayılı Kanun’un 6. maddesi
kapsamında soruşturma açılmasına gerek bulunmadığı kanaatine ulaşılmıştır.
05-52/792-209
8
J. SONUÇ 290
Düzenlenen rapora, toplanan delillere ve incelenen dosya kapsamına göre;
Seslendirme Sanatçıları Meslek Birliği’nin eylemlerinin bazı seslendirme
stüdyolarının faaliyetlerini zorlaştırdığı iddiasına ilişkin olarak adı geçen meslek
birliği hakkında 4054 sayılı Kanun’un 6. maddesi kapsamında soruşturma
açılmasına gerek bulunmadığına OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy