Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2003-3-101 (Muafiyet)
Karar Sayısı : 05-36/482-113
Karar Tarihi : 26.5.2005
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
10
Başkan : Mustafa PARLAK
Üyeler : Tucay SONGÖR, Prof. Dr. Zühtü AYTAÇ, Rıfkı ÜNAL, Prof.
Dr. Nurettin KALDIRIMCI, M. Sıraç ASLAN, Süreyya
ÇAKIN, Mehmet Akif ERSİN.
B. RAPORTÖRLER: Burak BÜYÜKKUŞOĞLU, Bedia Sanem ŞİMŞEK
C. BİLDİRİMDE
BULUNAN : Shell Petrol A.Ş.
Temsilcisi: Av. Dilaver ERYİĞİT ve Barbaros TORUN 20
Kocayol Caddesi İbrahimağa Sokak No: 7 Bostancı
İstanbul
D. TARAFLAR : Shell Petrol A.Ş.
Kocayol Caddesi İbrahimağa Sokak No: 7 Bostancı İstanbul
Orhon Kollektif Şirketi
Yeni Londra Asfaltı No: 58 Merter İstanbul
E. DOSYA KONUSU: Shell Petrol A.Ş.’nin akaryakıt istasyonu market 30
işletmecileri ile imzalamayı amaçladığı hizmet sözleşmelerine muafiyet
tanınması talebi.
F. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 25.7.2003 tarih, 3504 sayı ile giren ve
en son 10.9.2003 tarih, 4368 sayı ile eksiklikleri tamamlanan bildirim üzerine,
4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un 5. ve 8. maddeleri ile
1997/2 sayılı Anlaşmaların, Uyumlu Eylemler ve Teşebbüs Birliği Kararlarının
Kanun’un 10. Maddesine Göre Bildirimin Usul ve Esasları Hakkında Rekabet
Kurulu Tebliği’nin ilgili hükümleri kapsamında yapılan inceleme sonucu
düzenlenen 3.11.2003 tarih ve 2003-3-101/MM-03-BB sayılı Muafiyet Ön 40
İnceleme Raporu 10.11.2003 tarih ve REK.0.07.00.00/155 sayılı Başkanlık
Önergesi ile 03-73 sayılı Kurul toplantısında görüşülmüş, 13.11.2003 tarih ve 03-
73/884-Mİ sayılı Kurul Kararı ile, bildirime konu sözleşmenin akdedilmiş
olmaması nedeniyle, dosya konusunun Kurul gündeminde incelemeye
alınmasına karar verilmiştir. Son olarak Kurum kayıtlarına 13.4.2005 tarih, 2355
sayı ile giren yazı üzerine hazırlanan 5.5.2005 tarihli Bilgi Notu, 24.5.2005 tarih
05-36/482-113
2
ve REK.0.07.00.00/91 sayılı Başkanlık Önergesi ile 05-36 sayılı Kurul
toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır.
G. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili Bilgi Notu’nda; Shell Petrol A.Ş.’nin 50
merkezi satın alma sistemi kapsamında Orhon Kollektif Şirketi ile 8.4.2005
tarihinde imzaladığı “Market Ürünleri Tedarik Organizasyonu Hizmet
Sözleşmesi”nin 4054 sayılı Kanun’un 5. maddesinde yer alan koşulları sağladığı
ve sözleşmenin imza tarihi olan 8.4.2005’den itibaren beş yıl süreyle bireysel
muafiyetten yararlanabileceği, Shell Petrol A.Ş. ile diğer akaryakıt istasyonu
market işletmecileri arasında bu beş sene içerisinde imzalanabilecek
sözleşmelerin de hiç bir değişiklik yapmaksızın aynı olması şartıyla
imzalandıkları tarihten başlamak suretiyle beş yıldan arta kalan sürede
muafiyetten yararlanabileceği ifade edilmektedir.
60
H. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
H.1. İlgili Pazar
H.1.1. İlgili Ürün Pazarı
1997/1 sayılı Rekabet Kurulu'ndan İzin Alınması Gereken Birleşme ve
Devralmalar Hakkında Tebliğ’in 4. maddesine göre, belirli bir ürün ve onunla
yüksek ikame edilebilirliği olan diğer ürünlerden oluşan pazarlar ilgili ürün
pazarını oluşturmaktadır. Bir ürünün diğer bir ürünle aynı pazarda yer alabilmesi 70
için bu ürünlerin tüketici gözünde nitelikleri, kullanım amaçları ve fiyatları
bakımından benzer olmaları gerekmektedir.
İncelemenin konusu olan akaryakıt istasyonlarına ait marketlerde ağırlıklı olarak
tütün ve paketli gıda mamulleri, alkollü-alkolsüz içecekler, oto bakım,
telekominaskon, kişisel bakım ürünleri, oyuncak ve hediyelik eşyalar
satılmaktadır. Söz konusu ürünler dikkate alındığında anılan marketlerin büyük
süpermarketlerle benzer bir ürün gamına sahip olduğu görülmektedir. Ancak
perakende pazarı semt pazarlarından el tezgahlarına, bakkallardan,
hipermarketlere kadar oldukça geniş bir yelpazeyi barındırmakta olup, söz 80
konusu satış noktaları birbirlerine göre farklı tüketici tercihleri ve tüketim
alışkanlıklarına hitap edebilmektedir. Diğer yandan satılan belli ürünlerin benzer
olmaları nedeniyle yukarıda yer verilen satış birimleri bir ölçüde birbirleriyle ikame
edilebilmektedir.
Ülkemizde yeni bir anlayış olarak ortaya çıkan ve daha da geliştirilmeye çalışan
akaryakıt istasyonlarındaki market işletmeciliğinde Shell Petrol A.Ş., büyük
perakendeci kuruluşların yapmış olduğu gibi toplu alımlarla pazarlık gücünü
kullanmak suretiyle ürünleri düşük fiyatla satın almayı, ayrıca belli ürünlerde
zaman zaman yaptığı promosyon ve kampanyalar vasıtasıyla da tüketicilerin 90
ilgisini çekmeye çalışmayı amaçlamaktadır. Dolayısıyla kurulacak olan sistemin
olgunlaşması ve zincire daha çok marketin katılacak olması sonunda artan alım
05-36/482-113
3
ve pazarlık gücü ile birlikte, anılan marketlerin diğer perakendecilerle belli sınırlar
dahilinde ikame olabilecektir.
Diğer yandan akaryakıt istasyonlarının marketlerinde yapılan alışverişle diğer
perakendecilerden (özellikle hipermarket, süpermarket, vb.) yapılan alışverişler
arasında bazı temel farklılıklar söz konusudur. Öncelikle diğer perakendecilerde
yapılan alışverişler bilinçli ve planlı bir şekilde, diğer bir anlatımla alışveriş
yapmak amacıyla gidilen bir yerde yapılan alışveriş niteliğini taşımaktadır. Ancak 100
akaryakıt istasyonu alışverişlerinde benzer bir yaklaşım söz konusu olmamakta,
asıl amacı akaryakıt satın almak olan müşteri markete girdiği zaman gözüne
çarpan veya kasanın civarında olan bazı ürünleri ya da o an ihtiyaç duyduğu bir
veya birkaç ürünü satın almaktadır. Tüketici bu alışverişi, ürünlerin fiyatlarını
fazla kıyaslamadan ve marketten hızlı bir şekilde ayrılma niyeti taşıyarak
yapmaktadır. Ayrıca akaryakıt istasyonları marketlerinin 24 saat süresince açık
olması bu noktaları diğer perakendecilerden ayırabilecek gerekçelerdendir.
Ancak benzer şekilde bakkaların da artık günümüzde yalnızca bir iki parça ürün
satın alınan ve kapsamlı olarak alışveriş yapılmayan yerler olduğu bu açıdan
incelendiğinde bu noktaların da hipermarketlerden ayrıldığı dikkate alınmalıdır. 110
Yukarıda sayılan unsurlar gözönünde bulundurulduğunda akaryakıt istasyonuna
ait marketlerin, bu noktaların büyük perakendecilerle olan (yukarıda yer verilen)
kısmi ikamesine kıyasla, bakkallarla daha fazla rekabet içerisinde olduğu
söylenebilecektir.
Ancak belirtilmesi gereken bir başka husus, perakende pazarına ilişkin olarak
yapılan incelemelerde ikame unsuru açısından kesin sınırların çizilmesinin
getirdiği zorluktur. Nitekim perakende ürünlerin satıldığı bütün noktalar bir
dereceye kadar birbirleriyle rakip olabilmektedir. Özellike satın alınan ürüne göre 120
söz konusu rekabetin derecesinin arttığını söylemek mümkündür. Bu çerçevede
Kurul tarafından sektöre yönelik olarak alınan kararlarda da benzer bir yaklaşım
sergilenmiş, perakende pazarı bir bütün olarak ele alınmış ve nokta bazında bir
ayrım tercih edilmemiştir. Spar Gıda Sanayi ve Ticaret A.Ş. hisselerinin Fiba
Grubu’nca1, Karabatak Gıda Market Tic. Ltd. Şti’nin % 90 hissesinin Fiba Holding
A.Ş. tarafından2 ve yine Endi Tüketim Malları Tic. ve San. A.Ş.’nin %95
hissesinin Fiba Holding A.Ş. tarafından3 devralınması işlemlerinde ilgili ürün
pazarı gıda ağırlıklı perakende satış pazarı olarak tespit edilmiştir.
Mevcut dosya açısından, Shell akaryakıt istasyonlarına ait marketlerde ciro 130
bazında en çok satılan ürünlerin 2002 yılına ilişkin dökümü aşağıdaki gibidir:
1 04.04.2000 tarih ve 00-13/126-61 sayılı Kurul kararı.
2 10.02.2000 tarih ve 00-6/52-24 sayılı Kurul kararı.
3 30.11.1999 tarih ve 99-55/583-370 sayılı Kurul kararı
05-36/482-113
4
Tablo1: Ürün Gruplarının Toplam Ciro İçindeki Payı
Ürün Grupları Alınan Pay (%)
Sigara ve tütün mamülleri (……)
Alkolsüz İçecekler (……)
Alkollü İçecekler (……)
İletişim Ürünleri (Telefon kartı vb.) (……)
Çikolata ve Şekerleme (……)
Otomativ Bakım Ürünleri (……)
Dergi ve Kitaplar (……)
Café (……)
Yukarıda yer verilen tablodan da görüldüğü gibi akaryakıt istasyonlarına ait
marketlerde satılan ürünlerin önemli bir kısmını gıda dışı mamüller 140
oluşturmaktadır. Dolayısıyla ilgili ürün pazarının bu noktada gıda ağırlıklı
perakende pazarı olarak belirlenmesi mümkün değildir. Ancak yukarıda yapılan
açıklamalardan hareketle başvuru konusu marketlerle diğer perakende noktaları
arasındaki ikame derecesi göz önünde bulundurularak ilgili ürün pazarı “belli bir
ürüne tahsis edilmemiş perakende pazarı” olarak tespit edilmiştir.
H.1.2. İlgili Coğrafi Pazar
1997/1 sayılı Tebliğ'in 4. maddesine göre, coğrafi pazar değerlendirilmesi
yapılırken, özellikle ilgili mal ve hizmetlerin özellikleri ile tüketici tercihleri 150
bakımından giriş engellerinin, ilgili bölge ile komşu bölgeler arasında
teşebbüslerin pazar payları veya mal ve hizmetlerin fiyatları bakımından hissedilir
bir farklılığın varlığı gibi unsurlar dikkate alınır.
Mevcut dosya itibarıyla Shell Petrol A.Ş., istasyonları dahilinde belli bir ciro
hedefine ulaşmış her market işletmecisi ile anlaşma imzalamak niyetinde olup bu
noktada herhangi bir coğrafi ayrıma gitmemektedir. Ayrıca pazardaki rekabet
koşulları açısından coğrafi olarak farklılıklar görülmemesinden hareketle ilgili
coğrafi pazar “Türkiye Cumhuriyeti sınırları” olarak belirlenmiştir.
160
H.2. Taraflar
H.2.1. Shell Petrol A.Ş.
Ülkemizde 1923 yılından itibaren faaliyet gösteren Shell Petrol A.Ş.; akaryakıt,
madeni yağ ve uçak yakıtı satışı alanlarında faaliyet göstermektedir. Türkiye’de
586 adet akaryakıt istasyonuna sahip olan teşebbüs bu istasyonlardan 20
adedini kendisi işletmektedir. Firmanın 2002 yılına ait cirosu (…………..) TL olup
teşebbüse ait ortaklık ve yönetim kurulu yapısı aşağıda sunulmaktadır.
170
05-36/482-113
5
Tablo 2: Shell Petrol A.Ş. Ortaklık Yapısı
HİSSEDAR HİSSE ORANI (%)
The Shell Petroluem Company Limited (………)
A. Canan EDİBOĞLU (………)
Lütfi AVCI (………)
Alpay YÜKSEL (………)
Ahmet ERDEM (………)
TOPLAM 100.0
Shell Petrol A.Ş.'nin yönetim kurulu üyeleri; A. Canan Ediboğlu(Başkan), Alpay
Yüksel, Ahmet Erdem'den oluşmaktadır.
H.2.2. Akaryakıt İstasyonu Market İşletmecileri
İşbu dosya kapsamında yapılan incelemeler açısından, anlaşmanın diğer 180
tarafında Shell Petrol A.Ş. ile bayilik usülu çalışan ve söz konusu tedarik
zincirinde yer almak isteyen akaryakıt istasyonlarından Orhon Kollektif Şirketi yer
almaktadır. Adı geçen teşebbüs, İsmet Orhon ve Ragıp Orhon isimli şahısların
ortaklığıyla kurulmuştur.
H.3.Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme
Bildirime konu olan “Market Ürünleri Tedarik Organizasyonu Hizmet
Sözleşmesi”ne (Sözleşme) ilişkin öncelikle belirtilmesi gereken husus, Shell
Petrol A.Ş.’nin Kurum kayıtlarına 25.7.2003 tarih ve 3504 sayı ile intikal eden 190
bildiriminde yer alan sözleşmenin o tarihte hiçbir akaryakıt istasyonu market
işletmesi ile imzalanmamış, dolayısıyla bir taslak metinden ibaret olduğudur.
Kurul’un 13.11.2003 tarih ve 03-73 sayılı toplantısında bu husus görüşülerek,
taslak halindeki anlaşmalara bireysel muafiyet tanınamayacağından ve bireysel
muafiyetin ancak tarafları belirli anlaşmalara uygulanabileceğinden hareketle
dosya konusu işlem incelemeye alınmıştır. Kurum kayıtlarına 13.4.2005 tarih ve
2355 sayı ile giren yazıda ise Shell Petrol A.Ş. ile Orhon Kollektif Şirketi arasında
8.4.2005 tarihinde imzalanan sözleşme sunulmuştur. Bunun sonucu olarak,
anılan imzalı sözleşme incelemeye esas olarak alınmıştır.
200
H.3.1. Merkezi Satın Alma Sisteminin Yapısı
Shell Petrol A.Ş. tarafından kurulması planlanan merkezi satın alma sistemi
doğası itibarıyla Türkiye’de bir ilk olma niteliği taşımaktadır. Bu sistemle birlikte
Shell Petrol A.Ş., işletmeciler adına sağlayıcılarla pazarlık yapacak ve onlar
adına mal satın alacak, ayrıca raf ve market görünümüne ilişkin düzenlemeler,
faturalama ve sipariş, muhasebe ve stok izleme gibi konularda bayilere hizmetler
sunacaktır.
(……………………………………….) 210
05-36/482-113
6
İşletmeci, ürünlerin satın alınması ve teşhiri ile ilgili düzenlemelere riayet etmenin
yanı sıra, bu sisteme katılması sonucunda elde ettiği kazançların karşılığı olarak
sözleşmeyle belirlenecek yıllık tutarı Shell Petrol A.Ş.’ye ödemeyi de taahhüt
etmektedir.
H.3.2. Hukuki Değerlendirme
Yukarıda açıklandığı üzere, bildirime konu olan “Market Ürünleri Tedarik
Organizasyonu Hizmet Sözleşmesi” Shell Petrol A.Ş. ile işletmeci arasında
imzalanması öngörülen bir sözleşme olup, işletmecinin, ürünlerin satın alınma 220
koşullarının belirlenmesi, bu ürünlerin marketlerde teşhiri ve market alanlarını
verimli ve kazancı artırıcı yönde kullanmaya yönelik faaliyetlerin yürütülmesi gibi
hususlarda Shell Petrol A.Ş.’yi yetkilendirmesi amacını gütmektedir. Bu itibarla,
Shell Petrol A.Ş. ile işletmeci arasında bir hizmet sözleşmesi akdedilmektedir. İki
yıllık süre ile imzalanması öngörülen sözleşmenin Rekabet Hukuku açısından
incelenmesini gerekli kılan yanlarından ilki belirlenen ürün grupları içerisinde yer
alan ürünlerin münhasıran Shell Petrol A.Ş.’nin organize ettiği sistem aracılığıyla
alınmasının zorunlu koşulmasıdır. Ayrıca ikinci bir unsur da marketlerin bir alım
organizasyonu içinde bulunmasının bu teşebbüslerin alım fiyatlarının aynı olması
sonucunu doğurması, bir diğer deyişle teşebbüslerin alım pazarında rakip 230
olmaktan kaçınmaları ve bu durumun ürünlerin satışı aşamasında birlikteliğe ya
da fiyat paralelliğine dönüşmesi riskinin doğabilecek olmasıdır.
H.3.2.1. 2002/2 Sayılı Dikey Anlaşmalara İlişkin Grup Muafiyeti Tebliğ
Açısından
2002/2 sayılı Tebliğ üretim veya dağıtım zincirinin farklı seviyelerinde faaliyet
gösteren iki ya da daha fazla teşebbüs arasında belirli mal veya hizmetlerin alımı,
satımı veya yeniden satımı amacıyla yapılan anlaşmaları kapsamaktadır. Dosya
konusu sözleşme bu açıdan incelendiğinde, sözleşme taraflarının bir üretim veya 240
dağıtım zincirinin farklı seviyelerinde faaliyet gösterdiğini söylemek mümkün
değildir. Kurulması amaçlanan sistem ile sözleşmeye konu olan ürün ve/veya
hizmetlerin alımı, satımı, yeniden satışı söz konusu olmamakta; sözleşme, Shell
Petrol A.Ş.’nin, Orhon Kollektif Şirketi (işletmeci) “adına” sağlayıcılarla anlaşma
ve pazarlık yapması hususunu düzenlemekten ve bununla aynı doğrultuda,
işletmeciye hizmet sunmaktan öteye gitmemektedir. Diğer bir deyişle, ürünlerin
sağlayıcılardan tüketiciye ulaşmasına kadar geçen süreçte Shell Petrol A.Ş.
üretim veya dağıtım zincirinin farklı seviyesinde yeni bir kademe olarak yer
almamakta, sağlayıcılarla anlaşmalar düzenleme aşamasında işletmecinin yerini
almaktadır. Sonuç olarak başvuruya konu sözleşmenin 2002/2 sayılı Tebliğ 250
bağlamında değerlendirilmesinin mümkün olmadığı kanaatine varılmıştır.
H.3.2.2. Acentelik İlişkisi Açısından
Shell Petrol A.Ş.’nin işletmeci adına sağlayıcılarla pazarlık yapması ve işletmeci
adına sağlayıcılardan ürün satın alması, ancak ürünlerin mülkiyetini üzerine
05-36/482-113
7
geçirmemesi söz konusu ilişkinin Rekabet Hukuku bağlamında bir acentelik
ilişkisi olma olasılığını ortaya çıkarmaktadır. 2002/2 sayılı Dikey Anlaşmalara
İlişkin Grup Muafiyeti Tebliğinin Açıklanmasına Dair Kılavuz’da acentelik, Türk
Ticaret Kanunu’na atıfta bulunularak “Ticari mümessil, ticari vekil, satış memuru 260
veya müstahdem gibi tabi bir sıfatı olmaksızın bir mukaveleye dayanarak
muayyen bir yer veya bölge içinde daimi bir surette ticari bir işletmeyi ilgilendiren
akitlere aracılık etmeyi veya bunları o işletme adına yapmayı meslek edinen
kimse” olarak tanımlanmaktadır. Bu çerçevede bir sözleşmenin Rekabet Hukuku
bağlamında acentelik sözleşmesi olarak nitelenmesi durumunda işlemin 4054
sayılı Kanun’un 4. maddesinin dışında kaldığı kabul edilmektedir.
Ancak bir teşebbüs adına ürün/hizmet satan/satın alan ve adı acentelik olan her
ilişkinin Rekabet Hukuku bağlamında acentelik ilişkisi olarak nitelenmesi mümkün
değildir. Bu noktada acentenin müvekkili adına işlemleri yaparken ticari veya 270
finansal risk alıp almaması önem arz etmektedir. Müvekkilin ticari/finansal riskler
üstlenmesi veya önemli maliyet veya yatırım kalemlerine katlanması durumunda
işlem 4. madde kapsamında değerlendirilebilecektir. Dolayısıyla bu işlem
itibarıyla Shell Petrol A.Ş.’nin herhangi bir risk alıp almadığı veya önemli bir
yatırım/maliyet kalemine katlanıp katlanmadığı işlemin acentelik olarak
nitelenmesinde belirleyici olacaktır.
Bu çerçevede 2002/2 sayılı Dikey Anlaşmalara İlişkin Grup Muafiyeti Tebliğinin
Açıklanmasına Dair Kılavuz’da taşıma masrafları da dahil olmak üzere mal veya
hizmetlerin alım veya satımına ilişkin masraflara acentenin katkıda bulunmaması 280
gerektiği ifade edilmiştir. Dosya mevcudu bilgi ve belgelerden, halihazırda Shell
Petrol A.Ş. tarafından işletilen marketlere ürün sevkiyatının sağlayıcılar
tarafından yapıldığı ve sisteme diğer işletmeciler dahil edildiği zaman yine
ürünlerin markete teslim edilmesinin gerektiği; bununla birlikte bazı sağlayıcıların
ürünlerin markete teslim edilmesini tercih etmemeleri durumunda ürünlerin
sevkiyatlarının kendilerince yapılacağı, ancak bunun küçük bir olasılık olarak
görüldüğü anlaşılmıştır.
Diğer yandan Shell Petrol A.Ş., tanzim-teşhir takımı olarak nitelenen ekipleri
aracılığıyla marketleri denetleyecek ve marketlerde raf ve görünüm düzenlemesi 290
yapacaktır. Bu ekiplerin teşebbüsün kendi eğitim birimi tarafından eğitildiği ve
bunların bir maliyet karşılığında yapıldığı anlaşılmaktadır. Ayrıca ekiplerin
marketleri ziyaret etmesinin de yine belli bir maliyet unsuru oluşturacağı açıktır.
Nitekim bu yatırımlar pazara özgü veya ilişkiye özgü yatırımlar niteliğindedir.
Bilindiği gibi acentenin pazara özgü yatırımlar yapması anlaşmanın Kanun’un 4.
maddesi bağlamında değerlendirilmesi sonucunu doğurabilmektedir. Ayrıca yine
her market tarafından belirlenecek olan bir market elemanının Shell Petrol A.Ş.
tarafında eğitilecek olması da teşebbüse maliyet ve yükümlülük doğuran unsurlar
arasındadır.
300
Yukarıda belirtilen hususların yanı sıra söz konusu başvurunun Rekabet Hukuku
çerçevesinde acentelik olarak değerlendirilmesinin önüdeki engel Shell Petrol
05-36/482-113
8
A.Ş.’nin alacağı finansal risk unsurudur. Teşebbüs, işletmecinin mal alımlarında
sağlayıcılara karşı olan borçlarını yerine getirmeme durumunda doğacak borçları
üstlenmeyi kabul etmektedir. Bir diğer anlatımla işletmecinin mal alımlarından
kaynaklanan borçlarını yerine getirmemesi durumunda bu borçlar, Shell Petrol
A.Ş. tarafından ödenecektir. Dosya kapsamındaki incelemelerde, sağlayacıların
üçüncü kişiler adına alım yaparken Shell Petrol A.Ş.’den güvence istemelerinin
doğal olduğu, teşebbüsün de bunu göz önüde bulundurarak teminat mektubu
dahil olmak üzere bir takım güvenceleri hazırladıkları, söz konusu durumun ise 310
Shell Petrol A.Ş. adına bir risk unsuru olduğu tespit edilmiştir. Dolayısıyla
marketlerin borçlarını ödememeleri durumunda bunun Shell Petrol A.Ş.
tarafından karşılanması olasılığı bulunmaktadır.
Sonuç olarak, Shell Petrol A.Ş.’nin üstlendiği ödememe riskinin yanı sıra
marketlerin göstereceği elemanlara ve kendi tanzim-teşhir ekibine pazara ilişkin
olarak yapacağı eğitimlerin, önemli yatırım ve risk unsurları olması nedeniyle
sözleşme, Rekabet Hukuku çerçevesinde acentelik ilişkisi niteliğinde değildir.
H.3.2.3. Bireysel Muafiyet Açısından 320
Başvuru konusu sözleşmenin Dikey Anlaşmalar ve acentelik kapsamında
değerlendirilememesi sonucunda başvuru, teşebbüs yetkililerinin talebi
doğrultusunda bireysel muafiyet açısından incelenmiştir.
Sözleşmede, ürünlerin münhasır olarak Shell Petrol A.Ş.aracılığı ile alınmasını
zorunlu kılan 3. maddesine yer verilmekte olup söz konusu madde aşağıdaki
şekilde düzenlenmiştir (SPAŞ, Shell Petrol A.Ş.’yi temsil etmektedir):
(………………………………….) 330
Yukarıda aktarılan sözleşme hükmü, kurulması amaçlanan merkezi satın alma
sisteminin özünü ifade etmekle kalmamakta, özellikle son fıkrası itibarıyla Shell
Petrol A.Ş.’nin bu sistemdeki yerini de açıklıkla ortaya koymaktadır. Bu
çerçevede merkezi satın alma sistemine dahil olan işletmecilerin anlaşmayla
belirlenecek ürünleri münhasıran Shell Petrol A.Ş. aracılığı ile satın alma
zorunluluğu üreticilerin Shell Petrol A.Ş. dışında o ürün grubunda başka
sağlayıcılarla çalışmasını engellemektedir. Ayrıca yapılan incelemelerde, ticari
şartların uygun olması durumunda sağlayıcılar ile münhasırlık içeren anlaşmalar
düzenlenebileceği de tespit edilmiştir. Dosya konusu bilgi ve belgelerden söz 340
konusu ticari şartlar ile ürün grubunun merkezi satın alma sistemi ile elde
edilmesi amaçlanan ciro içindeki payı ve toplu alımın getireceği avantajlar
yanında tüketici tercihlerinin de kastedildiği anlaşılmıştır. Dolayısıyla, merkezi
satın alma sisteminin gerek ilgili pazardaki rekabet şartlarına gerekse tüketici
yararına etkilerinin incelenmesi gerekmiştir.
Bildirim Formu’nda anlaşmanın amacı, “(……………………………………)
kârlılığından yararlanarak ana dağıtıcı firmalar arasında rekabet oluşturmak,
05-36/482-113
9
sözleşmeli marketler için gelir ve pozitif avantajlar sağlamak ve tüketiciye piyasa
koşullarından daha avantajlı ürün sunmak” olarak açıklanmıştır. Esas itibarıyla 350
da, merkezi satın alma sisteminin doğuracağı faydaları, birbirleri ile ilintili olmakla
birlikte, işletmeciler ve tüketiciler için ayrı ayrı incelemek mümkündür.
Öncelikle işletmeci açısından değerlendirildiği takdirde ana iştigal alanı akaryakıt
dağıtımı olan Shell Petrol A.Ş.’nin, merkezi satın alma sistemi vasıtasıyla,
halihazırda ciddi bir potansiyel arz eden perakende satışlarından (akaryakıt
istasyonundaki marketler) önemli oranlarda gelir sağlayacabilecektir. Benzer
şekilde, işletmecinin hasılat ve kâr marjlarına da bir artış getirmesi öngörülen
sistemin en önemli faydası (……………………) kendisini gösterecektir. Nitekim
(………………………………………………). 360
Genel anlamda perakende sektörünün yapısal değişimleri göz önüne alındığında
söz konusu alım gücü, pazarda tüketici tercihlerine yön veren en önemli
değişkenlerden biri durumundadır. Nitekim, büyük ölçekli perakendecilerin (zincir
marketler, hipermarketler ve süpermarketler gibi) özellikle bakkallar gibi küçük
perakendeciler karşısında avantajlı bir konuma gelmelerinde, sağlayıcılar
karşısında sahip oldukları alım gücü ve bu sayede ürünleri görece düşük fiyattan
satın alıp görece düşük fiyattan satmaları büyük rol oynamaktadır. Her ne kadar
akaryakıt istasyonu marketleri geleneksel perakendecilik tanımı içinde bazı
farklılıkları bünyesinde barındırsa da merkezi alım sistemi, sağlayıcılar karşısına 370
hiper ve süpermarketlerin sahip olduğu alım gücüne benzer bir güçle çıkılması
anlamına gelebilecektir.
(…………………………….) yanında işletmeciler, merkezi alım sistemine dahil
olmakla ürünleri nihai müşterilere sunma aşamasında da faydalar elde
edebileceklerdir. (………………………………) Bu tür promosyonlar geniş çaplı
olabileceği gibi belirli bir bölgeyi kapsar nitelikte de olabilecektir.
Merkezi alım sistemi, akaryakıt istasyonu marketlerinin içsel işleyişlerine ilişkin
faydalar da sağlayabilecektir. Shell Petrol A.Ş. sistemle birlikte kurulması 380
öngörülen tanzim-teşhir ekipleri ile işletmecilere ürünlerin market içinde
konumlandırılmasına ilişkin hizmetler vermeyi taahhüt etmektedir.
(………………………………………). Bütün bu unsurlar ise marketin daha etkin
bir şekilde işletilmesi sonucunu doğuracaktır.
4054 sayılı Kanun’un 5. maddesinde muafiyet hükümleri düzenlenmekte olup, bu
maddenin bendlerinde öngörülen dört koşulun yerine getirilmesi durumunda
teşebbüsler arası anlaşma, uyumlu eylem ve kararların Kanun’un 4. maddesinin
uygulanmasından muaf tutulabileceği belirtilmektedir. Anılan dört koşuldan
ilkinde malların üretim veya dağıtımı ile hizmetlerin sunulmasında yeni gelişme 390
ve iyileşmelerin ya da ekonomik ve teknik gelişmenin sağlanması şart
koşulmaktadır. Yukarıda yer verilen faydalar, bu bendin aradığı koşulları
sağlamaktadır.
05-36/482-113
10
Shell Petrol A.Ş. tarafından esasları belirlenen merkezi alım sisteminin tüketici
açısından en önemli faydası, ürünlerin fiyatları vasıtasıyla doğacaktır.
(……………………………………) nihai fiyatlara yansıyacak ve tüketicilerin daha
uygun fiyatlarla alım yapabilmesi anlamına gelecektir. Her ne kadar akaryakıt
istasyonları marketleri sınırlı bir tüketici kitlesine hitap ediyor ve ancak belirli ürün
gruplarının tüketimi üzerine yoğunlaşıyor olsa da, kolay erişilebilirlik özelliğinden 400
dolayı fiyatların yüksek seyredebildiği bu tip perakendeci formatında merkezi alım
sisteminin özellikle fiyatlarda iyileşme sonucunu doğuracağı göz önünde
bulundurulmuştur.
Fiyatlarda oluşacak etkinin yanı sıra sistemin, tüketiciler açısından ürünlerin
çeşitliliği ve sunumu açısından da faydalar getireceği öngörülmektedir. Nitekim,
ürün çeşitliliğinin belirlenmesinde ve yeknesak ürün portföyü oluşturulmasında
tüketicilerin akaryakıt istasyonu marketlerinden beklentileri göz önünde
bulundurulacaktır. Buna ek olarak, Shell Petrol A.Ş.’nin işletmecilere sunacağı
hizmetler (……………………………………) da kapsamaktadır. 410
4054 sayılı Kanun’un 5. Maddesinin (b) bendinde bir anlaşmaya muafiyet
verilebilmesinin koşulu olarak tüketicinin bundan yarar sağlaması koşulunu
aramaktadır. Bu bağlamda yukarıda yapılan açıklamalardan tüketicinin bu
anlaşmadan başta daha düşük ürün fiyatları olmak üzere bazı açılardan fayda
sağlayacağı görülmekte olup, Kanun’un aradığı şartın yerine getirildiği tespit
edilmiştir.
Teşebbüslerce yapılan anlaşmalara muafiyet tanınabilmesi için yukarıda yer
verilen (a) ve (b) bendlerine ilave olarak 4054 sayılı Kanun’un 5. maddesinin (c) 420
ve (d) bendlerinde, ilgili piyasanın önemli bir bölümünde rekabetin ortadan
kalkmaması ayrıca rekabetin (a) ve (b) bentlerindeki amaçların elde edilmesi için
zorunlu olandan fazla sınırlanmaması koşulunun arandığı belirtilmektedir.
Yukarıda yer verildiği üzere, perakende pazarı ülkemizde rekabetçi bir pazardır.
Her ne kadar büyük hipermarket zincirleri pazar paylarını artırsalar da, pazarın
yoğunlaşmış bir pazar olduğunu iddia etmek oldukça güçtür. Nitekim ülkemizdeki
en büyük beş zincir marketin pazar payı henüz %5’i geçmiş değildir. Ancak
süpermarket ve hipermerketlerin yaygınlaşması ile birlikte geleneksel
perakendeciler olarak nitelenebilecek olan bakkallar ticari açıdan zor durumda
kalmış ve ekmek, gazete gibi gündelik ihtiyaçların karşılandığı birimler haline 430
dönüşmüşlerdir. Bakkalların anılan rekabette zor duruma düşme gerekçelerinin
başında ise zincir marketlerin yaptıkları toplu alım sayesinde daha ucuza mal
temin edebilmeleri ve uyguladıkları modern perakendecilik anlayışı olmuştur.
Tüketicilerin ise bu noktada tercihi anılan birimlere doğru kaymıştır. Modern
perakendeciliğin ülkemizde yeni denilecek bir dönemde ortaya çıkması ve henüz
gelişme aşamasının çok başında olması nedeniyle, bu noktalar arasında ihmal
edilemeyecek düzeyde bir rekabet yaşandığı ve bu rekabet ortamından da
tüketicilerin fayda sağladığı gözlemlenmektedir. Dolayısıyla rekabetçi özellikler
taşıyan bir pazarda dosya konusu sözleşme nedeniyle rekabetin ortadan kalkma
olasılığı bu aşamada söz konusu değildir. 440
05-36/482-113
11
Diğer yandan ürünlerin tek bir fiyattan satın alınacak olunması, teşebbüslerin
aralarındaki koordinasyonu artırabileceği hatta bunun ürünlerin tek bir fiyattan
satılma riskini gündeme getirebileceği öne sürülebilir. Öncelikle belirtilmelidir ki
ürünlerin tek bir fiyattan satın alınacak olması pazardaki rekabet koşullarını
olumsuz yönde etkilemeyecektir. Üstelik küçük perakandecilerin büyük zincir
marketlerin rekabetinden korunmasının en sağlıklı yollarından biri bu tür toplu
alım organizasyonlarıdır. Bu tür organizasyonlar rekabetin yoğun olarak
yaşandığı pazarlarda rekabetin kısıtlanmasından çok rekabeti artıcı bir unsur
olarak ortaya çıkabilmektedir. Ayrıca alım fiyatının aynı olması nedeniyle 450
ürünlerin satış fiyatı da aynı olsa dahi bu yapının rekabetçi pazarlarda fazla önem
arz etmeyeceği, üstelik bunun rasyonel bir firma davranışı olmayacağı açıktır. Bu
açıklamalardan hareketle Kanun’un 5. maddesinin (c) ve (d) bendlerinin aradığı
şartların sağlandığı görülmektedir.
Belirtilmesi gereken bir başka husus söz konusu toplu alım organizasyonundan
Shell Petrol A.Ş.’nin sağlayacağı faydadır. Shell Petrol A.Ş.’nin yapmış olduğu
sözleşme çerçevesinde işletmecilerden alacağı ücretin yanı sıra Shell markasının
tüketici gözündeki imajı açısından kurulması öngörülen bu yapının oldukça
faydası bulunmaktadır. 460
Yukarıdaki unsurlar bir bütün olarak ele alındığında, Shell Petrol A.Ş.’nin Orhon
Kollektif Şirketi ile 8.4.2005 tarihinde imzalamış olduğu “Market Ürünleri Tedarik
Organizasyonu Hizmet Sözleşmesi”nin Shell Petrol A.Ş, tüketiciler ve işletmeci
açısından faydalar sağladığı üstelik ilgili ürün pazarındaki rekabeti kısıtlamadığı
dikkate alındığında başvuru konusu sözleşmenin imza tarihinden itibaren beş yıl
süreyle bireysel muafiyetten yararlanabileceği sonucuna ulaşılmıştır.
İ. SONUÇ
470
Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre,
1- Shell Petrol A.Ş.’nin Orhon Kollektif Şirketi ile imzaladığı “Market Ürünleri
Tedarik Organizasyonu Hizmet Sözleşmesi”nin 4054 sayılı Rekabetin
Korunması Hakkında Kanun’un 5. maddesinde yer alan koşulları
sağladığına; dolayısıyla sözleşmeye imza tarihi olan 8.4.2005’den itibaren
beş yıl süreyle bireysel muafiyet tanınmasına OYBİRLİĞİ ile,
2- Shell Petrol A.Ş. ile diğer akaryakıt istasyonu market işletmecileri arasında
imzalanacak sözleşmelerin Kurul’a ayrıca bildirilmesine OYÇOKLUĞU ile 480
karar verilmiştir.
05-36/482-113
12
(26.05.2005 tarihli 05-36/482-113 sayılı Kurul Kararı’na)
KARŞI OY GEREKÇESİ
1- Shell Petrol A.Ş.’nin Orhan Kollektif Şti. ile imzaladığı “Market Ürünleri
Tedarik Organizasyonu Hizmet Sözleşmesi”nin 4054 sayılı Kanun’un
5. maddesinde yer alan koşulları sağlamasından dolayı sözleşmeye
imza tarihi olan 08.04.2005’den itibaren beş yıl süreyle bireysel
muafiyet tanınmasına dair kararın 1 numaralı bendine katılmakla
birlikte;
2- Kararın 2 numaralı bendinde hüküm altına alınan neticeye aşağıdaki
nedenle katılmıyoruz.
Sözleşmeye taraf olabilecek akaryakıt istasyonu market işletmelerinin sayıca
çokluğu gözönüne alındığında, bu işletmeler ile imzalanacak şekil ve içerik
yönünden özdeş olan her bir sözleşmenin ayrı ayrı değerlendirilmesinin pratik bir
güçlük taşıyacağı açıkca ortadadır.
Bu nedenle sözleşmelerin şekil ve içerik olarak aynı olması nedeniyle tip
sözleşme olarak kabul edilebileceği, dolayısıyla imzalı bir sözleşme ile yapılan
başvuru neticesinde diğer bayilerle imzalanan sözleşmeleride kapsayacak
şekilde bir bireysel muafiyet verilebilmelidir. Burada önemli olan sonradan
imzalanan sözleşmelerin, ilk sözleşmenin imzalandığı tarihten itibaren
muafiyetten yararlanması daha tercih edilen bir yol olmalıdır.
Yukarıda açıkladığımız nedenden dolayı, “Shell Petrol A.Ş. ile diğer
akaryakıt istasyonu market işletmecileri arasında bu beş sene içerisinde
imzalanabilecek sözleşmelerinde hiçbir değişiklik yapmaksızın aynı olması
şartıyla imzalandıkları tarihten başlamak suretiyle beş yıldan kalan sürede
muafiyetten yararlanabileceği” kanaatında olduğumuzdan,
Kararın 2 numaralı bendindeki çoğunluk görüşüne katılmıyoruz.
Tuncay SONGÖR Rıfkı ÜNAL
İkinci Başkan Kurul Üyesi
Full & Egal Universal Law Academy