1 REKABET KURUMU
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2002-3-36 (Menfi Tespit/Muafiyet)
Karar Sayısı : 02-45/533-221
Karar Tarihi : 25.7.2002
A- TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Prof. Dr. M. Tamer MÜFTÜOĞLU
Üyeler : İsmet CANTÜRK, Necdet KARACEHENNEM, A. Ersan GÖKMEN,
R. Müfit SONBAY, Kubilay ATASAYAR, Murat GENCER, Mustafa PARLAK,
Rıfkı ÜNAL
B- RAPORTÖRLER: Şahin YAVUZ, Hilmi BOLATOĞLU
C- BAŞVURUDA BULUNAN: Re'sen
D- TARAFLAR: - PMSA Philip Morris Sabancı Pazarlama ve Satış A.Ş.
Maya Akar Center Büyükdere Cad. No:100-102
B Blok Kat:27 80280 Esentepe/İSTANBUL
- Tütün, Tütün Mamulleri, Tuz ve Alkol İşletmeleri
Genel Müdürlüğü (TEKEL)
Atatürk Bulvarı No:27 34277 Unkapanı/İSTANBUL
- Sigara Satış Noktaları
E- DOSYA KONUSU: Sigara sağlayıcısı teşebbüslerin sigara ürünlerinin
sergileneceği raflara ilişkin olarak sigara satış noktaları ile yaptıkları
anlaşmalar.
F- DOSYA EVRELERİ: JTI Tütün Ürünleri Pazarlama A.Ş.'nin 5.4.2002 tarih ve
1584 sayılı başvurusunda, sigara ürünlerinin sergileneceği raf ünitelerine ilişkin
olarak sigara satış noktaları ile yapmış olduğu sözleşmelere muafiyet talep edilmiş
ve bu başvuru üzerine, 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un 5 ve
8. maddeleri uyarınca yapılan inceleme sonucu düzenlenen 17.5.2002 tarih,
2002-3-36/MM-02-Ş.YA sayılı Menfi Tespit/Muafiyet Raporu 24.5.2002 tarih ve
REK.0.07.00.00/25 sayılı Başkanlık önergesi ile 02-32 sayılı Kurul toplantısında
görüşülerek 02-32/368-154 sayılı Kurul Kararı ile PMSA Philip Morris Sabancı
Pazarlama ve Satış A.Ş. ve TEKEL Genel Müdürlüğü’nden benzer nitelikteki
sözleşmelerini Rekabet Kurumu’na bildirmeleri istenmiştir.
Kurum kayıtlarına 21.6.2002 tarih ve 2743 sayı ile intikal eden yazı ekinde
PMSA Philip Morris Sabancı Pazarlama ve Satış A.Ş. tarafından üç tip sözleşme
örneği gönderilmiş, TEKEL Genel Müdürlüğü’nden alınan 18.7.2002 tarih, 12198
sayılı yazıda ilgili kuruluşun bu tipte herhangi bir anlaşması bulunmadığı ifade
edilmiştir. Söz konusu yazılar üzerine, 4054 sayılı Kanun’un 5. ve 8. maddeleri
uyarınca yapılan inceleme sonucu düzenlenen 22.7.2002 tarihli Bilgi Notu,
22.7.2002 tarih ve REK.0.07.00.00/52 sayılı Başkanlık önergesi ile 02-45 sayılı Kurul
toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır.
2 REKABET KURUMU
G- RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili Bilgi Notunda;
- PMSA Philip Morris Sabancı Pazarlama ve Satış A.Ş. (PMSA) tarafından
gönderilen anlaşmaların içerdikleri rekabet kısıtlamaları dolayısıyla 4054 sayılı
Kanun’un 4. maddesine aykırılık teşkil ettikleri,
- anılan sözleşmelerin yasal süresi içinde bildirilmemesi nedeniyle PMSA’nın
4054 sayılı Kanun’un 16. maddesinin (c) bendi gereğince ve aynı şirketin Yönetim
Kurulu üyelerinin de 16. maddenin üçüncü fıkrası gereğince cezalandırılmalarının
gerekli olduğu,
- diğer yandan, söz konusu anlaşmaların yeni akdedilmeye başlanmış olması
nedeniyle henüz ağ etkisi oluşturmadığı ve pazarda halihazırda bir rekabet
kısıtlamasına yol açmadığı göz önüne alınarak önaraştırma ya da soruşturma
açılmasına gerek olmadığı,
- 4054 sayılı Kanun’a uygunluğun sağlanması için,
a) Bakkal ve marketlerle yapılan anlaşmaların 6. maddesinde,
b) Hipermarketlerle yapılan anlaşmaların 8. maddesinde,
c) Restoran, kafe ve bar gibi işletmelerle yapılan anlaşmaların 2. maddesinde
yer alan ve sigara satış noktasının rakip sağlayıcılarla benzer raf ünitesi anlaşmaları
yapmasını ve/veya rakip teşebbüslere ait bu gibi üniteleri bulundurmasını engelleyen
hükümlerin ilgili sözleşmelerden çıkarılmasının gerekli olduğu,
- TEKEL Genel Müdürlüğü hakkında herhangi bir işlem yapılmasına gerek olmadığı,
ifade edilmektedir.
H- İNCELEME ve DEĞERLENDİRME
H.1. İlgili Pazar
Ürün Pazarı: Dosya mevcudu bilgi ve belgeler çerçevesinde ilgili ürün pazarı sigara
satışı pazarı olarak belirlenmiştir.
Coğrafi Pazar: Söz konusu ürünün ülke genelinde dağıtılması dikkate alınarak ilgili
coğrafi pazar, Türkiye Cumhuriyeti sınırları olarak tespit edilmiştir.
H. 2. Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme
Başvuru konusu anlaşmalar, sigara ürünlerinin sergilenmesinde kullanılmak
üzere sigara satış noktasına verilecek raf ünitelerinin kullanım şartlarının
düzenlenmesine ilişkindir. Anılan sözleşmeler, PMSA tarafından ürün dağıtımı
yapılan satış noktalarına ödünç verilen raf ünitelerinin kullanım şartlarını düzenleyen
ortak bir amaç ve kapsama sahip olmaları ayrıca, aynı türde rekabet kısıtlaması
içermeleri nedeniyle bildirim yükümlülüğü açısından tek tip anlaşmalar olarak
değerlendirilmiştir.
Bahse konu sözleşmelerde;
- Bakkal ve marketlerle yapılan anlaşmaların 6. maddesinde “…Satıcı, satış
noktasında sigaraların sergilenmesi için herhangi bir başka raf ünitesi monte
edilmesi hususunda üçüncü kişilerle sözleşme yapamaz, taahhüt altına giremez…”
3 REKABET KURUMU
- Hipermarketlerle yapılan anlaşmaların 8. maddesinde “Alıcı, bu sözleşme
süresince…diğer sigara markalarına ait teşhir malzemelerini mağazalarında
kullanamaz.”
- Restoran, kafe ve bar gibi işletmelerle yapılan anlaşmaların 2. maddesinde
“…İşletmeci, (e) işletmesinde sigaraların teşhiri için herhangi bir başka satış ünitesi
yerleştirilmesi hususunda üçüncü kişilerle sözleşme yapmayacağını, taahhüt altına
girmeyeceğini kabul beyan ve taahhüt eder…”
ifadeleri yer almaktadır.
Her ne kadar, sigara ürünlerinin satımına ilişkin bir münhasırlık söz konusu
değilse de, stant ve raf üniteleri için yapılmış olsa dahi bu tür münhasır
düzenlemeler, 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesindeki yasaklama kapsamına giren
kısıtlamalardır. Dolayısıyla başvuru konusu sözleşmeye mevcut haliyle menfi tespit
verilmesi mümkün değildir.
Hal böyleyken, bu sözleşmelerin yasal süresi içinde Kurum’a bildirilmemesi
4054 sayılı Kanun’un 16. maddesinin (c) bendine göre cezalandırılması gereken bir
fiildir.
Türkiye çapında toplam olarak 170.000 civarındaki sigara satış noktasından
henüz 6.041 adediyle sözleşme yapıldığı için pazara yeni giren ya da girecek
teşebbüslerin pazardaki faaliyetlerini önemli ölçüde zorlaştırıcı bir ağ etkisi
oluşturmadığı, dolayısıyla rekabeti kısıtlayıcı bir etki doğurmadığı göz önüne
alınarak önaraştırma ya da soruşturma açılmasına gerek olmadığı kanaatine
varılmıştır.
İnceleme konusu sözleşmelerle PMSA, nihai satış noktalarında satışa
sunulan ürünlerinin koku, ısı ve nem gibi dış etmenlerden etkilenmesini minimum
düzeye indirmeyi ve bu ürünlerin tüketiciye temiz ve düzenli bir görününüm içinde
sunulmasını sağlamayı amaçlamaktadır. Diğer yandan ilgili teşebbüsün ve
ürünlerinin tüketici gözündeki imajı da gelişecektir.
Ne var ki, bu tür sözleşmelerin münhasıran yapılması olgusu, sigara pazarının
sıkı oligopol yapısının getirdiği etkilerle birleştiğinde pazara yeni giriş yapan
teşebbüslerin ya da daha küçük paylı mevcutların satış noktalarındaki etkinliğini
zedeleyebilecektir. Münhasır stant sözleşmelerine imkan tanındığı takdirde, reklamın
yasak olduğu bu pazarda büyük önem arz eden ürün sergileme çalışmalarında daha
eski ve pazarda nispeten daha güçlü olan teşebbüsler lehine bir durum ortaya
çıkacaktır. Sözleşme sürelerinin uzunluğu da dikkate alındığında pazara yeni girecek
teşebbüsler satış noktalarına kendi stantlarını veya raf ünitelerini koymakta zorluk
çekebileceklerdir. Bu durumda sigara pazarında benzer nitelikteki münhasır
anlaşmaların oluşturduğu ağ etkisi, pazardaki rekabeti olumsuz etkileyecektir.
Reklam yasakları nedeniyle teşebbüslerin elindeki ender imkanlardan biri olan satış
noktası sunumu bu nedenle önemli bir unsurdur.
Sigara satış noktalarının önemli bir bölümünde satış alanının stant sayısının
artmasına imkan vermediği düşünüldüğünde, bu tür münhasır ilişkilerin pazardaki
rekabetin korunması ve gelişmesini olumsuz yönde etkilemeyecek, pazara yeni
girişleri engellemeyecek şekilde düzenlenmesi gerekmektedir. Bu nedenle, sigara
satış noktası işletenlerin, istedikleri sayıda raf ünitesi bulundurma ve ilgili noktada
4 REKABET KURUMU
raf ünitesi bulundurmayan sağlayıcıların da ürünlerini mevcut raf ünitelerinde
sergileme serbestisi bulunmalıdır.
İnceleme konusu sözleşmelerin yukarıdaki paragrafta zikredilen serbestliğe
imkan tanıyacak şekilde düzenlenmesi durumunda, bu sözleşmelere 4054 sayılı
Kanun’un 8. maddesi gereğince menfi tespit verilebilecektir.
Diğer taraftan, bu tür sözleşmeler yapmadığı belirlenen TEKEL Genel
Müdürlüğü hakkında herhangi bir işlem yapılmasına gerek olmadığı sonucuna
ulaşılmıştır.
İ- SONUÇ
Yukarıda yer verilen değerlendirmeler ışığında; PMSA Philip Morris Sabancı
Pazarlama ve Satış A.Ş. ile sigara satış noktaları arasında stant ya da raf
ünitelerinin kullanımı konusunda yapılan sözleşmelere ilişkin olarak;
1. A) PMSA Philip Morris Sabancı Pazarlama ve Satış A.Ş. ile sigara satış noktaları
arasında akdedilen sözleşmelerin, 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesi kapsamında
rekabeti sınırlayıcı nitelikte olması nedeniyle bildirime tabi olduklarına;
B) bu anlaşmalardan;
a) bakkal ve marketlerle yapılan anlaşmaların 6. maddesinde,
b) hipermarketlerle yapılan anlaşmaların 8. maddesinde,
c) restoran, kafe ve bar gibi işletmelerle yapılan anlaşmaların 2. maddesinde,
yer alan ve sigara satış noktasının rakip sağlayıcılarla benzer raf ünitesi anlaşmaları
yapmasını ve/veya rakip teşebbüslere ait bu gibi üniteleri bulundurmasını engelleyen
hükümlerin ilgili sözleşmelerden çıkarılmasına,
C) bu değişikliğin yapılması için kararın tebliğinden itibaren ilgili taraflara 60 gün
süre içerisinde, öngörülen düzeltmelerin yapıldığına dair belgelerin Kurum'a
sunulmasına,
D) aksi takdirde 4054 sayılı Kanun’un 56. maddesi uyarınca sözleşmelerin
geçersiz olacağının, söz konusu düzeltmeler yapılmadan uygulamaya devam
edilmesi halinde haklarında soruşturma açılacağının ve aynı Kanun'un 16. ve
17. maddeleri uyarınca işlem yapılacağının taraflara bildirilmesine,
E) bildirim yükümlülüğünü yerine getirmeyen Philip Morris Sabancı Pazarlama ve
Satış A.Ş.’ye, 4054 sayılı Kanun’un 16. maddesinin (c) bendi uyarınca
1.454.027.000.-TL (2002/1 sayılı Tebliğ ile değişik) idari para cezası verilmesine,
F) adı geçen teşebbüsün yönetim kurulunda söz konusu anlaşmanın uygulandığı
dönemde görev alan Jean Claude KUNZ, Sakıp SABANCI, Mats Reinhold Olov
SJOEBLOM, Turhan TALU, Kürşat Ahmet KOÇDAĞ, Frank S. VORLICEK, Hazım
KANTARCI adlı şahıslara da 4054 sayılı Kanun’un 16. maddesinin üçüncü fıkrası
uyarınca yukarıda öngörülen para cezasının yüzde onu oranında 145.402.700.- TL.
ayrı ayrı para cezası verilmesine,
2. elde edilen bilgiler çerçevesinde TEKEL hakkında herhangi bir işlem yapılmasına
gerek olmadığına,
5 REKABET KURUMU
3. reklam yasağı ile ilgili olarak Tütün, Tütün Mamülleri ve Alkollü İçkiler Piyasası
Düzenleme Kurumu’na Başkanlıkça yazı yazılmasına,
OY ÇOKLUĞU ile karar verilmiştir.
KARŞI OY GEREKÇESİ
4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un 8. maddesi uyarınca,
teşebbüslerin başvurusu üzerine menfi tespit belgesi verilebileceğinden ve Kanun’un
10. maddesi uyarınca, bildirilmemiş anlaşmalara muafiyet hükümleri
uygulanamayacağından Philip Morris Sabancı Pazarlama ve Satış A.Ş. tarafından,
yasaya ve 1997/2 sayılı “Anlaşmaların, Uyumlu Eylemler ve Teşebbüs Birliği
Kararlarının Kanun’un 10. Maddesine Göre Bildiriminin Usul ve Esasları Hakkında
Rekabet Kurulu Tebliği”ne uygun bir bildirim yapılmamış olması (bir bildirimin varlığı
kabul edilse dahi süresinde yapılmamış olması) ve anılan sözleşmelerde Kanun’a
aykırı hükümler bulunduğunun Kurul’ca kabul edilmesi karşısında, rekabet ihlali
içeren anlaşmalarını süresinde bildirmeyen söz konusu teşebbüsler hakkında
Kanun’un 40 vd. maddeleri gereğince soruşturma açılarak sonucuna göre işlem
yapılması gerekirken, anlaşmalarını süresinde bildirenler ile bildirmeyenler arasında
Kanun’un öngördüğü farklı sonuçları ortadan kaldırıcı nitelikte olan Rekabet
Kurulu’nun 25.7.2002 tarih ve 02-45/533-221 sayılı kararına katılmıyoruz.
R. Müfit SONBAY Murat GENCER
Kurul Üyesi Kurul Üyesi
Full & Egal Universal Law Academy