04-31/365-91
1
Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2004-3-37 (ilk inceleme)
Karar Sayısı : 04-31/365-91
Karar Tarihi : 3.5.2004
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Mustafa PARLAK
Üyeler :Tuncay SONGÖR, A. Ersan GÖKMEN, R. Müfit
SONBAY, Murat GENCER, Prof. Dr. Zühtü AYTAÇ,
Rıfkı ÜNAL, Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI, Süreyya
ÇAKIN.
B. RAPORTÖRLER: Yaşar TEKDEMİR, Alper KARAKURT
C. ŞİKAYET EDEN : - Kamil ÖZMEN / Ali İhsan KULUP
Tutumlu Sok. No:6/4 B.Esat / Ankara
D. HAKKINDA İNCELEME YAPILANLAR:
- PMSA Philip Morris Sabancı Pazarlama ve Satış A.Ş.
Maya Akar Center, Büyükdere Cad. No:100-102
B Blok Kat:27 Esentepe / İstanbul
- JTI Tütün Ürünleri Pazarlama A.Ş.
Maya Tower Yıldırım Oğuz Göker Cad.
Akatlar / İstanbul
- Tütün, Tütün Mamulleri Tuz ve Alkol İşletmeleri A.Ş.
Atatürk Bulvarı No:27 Unkapanı/Fatih İstanbul
- British American Tobacco Exports B.V.
Büyükdere Cad. Yapı Kredi Plaza C Blok No:15
Levent / İstanbul
E. DOSYA KONUSU: Sigara üreticisi firmaların fiyat artışlarını birlikte
yaparak 4054 sayılı Kanun’u ihlal ettikleri iddiası.
F. İDDİALARIN ÖZETİ: Kurum kayıtlarına 22.3.2004 tarih ve 1448 sayı ile
intikal eden başvuruda özetle; Maliye Bakanı Kemal UNAKITAN’ın talimatı ile
sigara üreticileri PMSA Philip Morris Sabancı Pazarlama ve Satış A.Ş., JTI
Tütün Ürünleri Pazarlama A.Ş. ve Tütün, Tütün Mamulleri Tuz ve Alkol
İşletmeleri A.Ş. (TEKEL)’in sigara fiyatlarına aynı zamanda zam yaparak 4054
sayılı Kanun’a aykırı hareket ettikleri ifade edilmektedir.
G. DOSYA EVRELERİ: Rekabet Kurumu kayıtlarına 22.3.2004 tarih, 1448
sayı ile intikal eden başvuru üzerine hazırlanan 22.4.2004 tarih ve 2004-3-
04-31/365-91
2
37/İİ-04-YT sayılı ilk inceleme raporu 26.4.2004 tarih, REK.0.07.00.00/93
sayılı Başkanlık önergesi ile 04-30 sayılı Kurul toplantısında görüşülmüş ancak
yapılan oylama sonucunda, 4054 sayılı Kanun’un 51. maddesinde öngörülen
karar yeter sayısının oluşmadığı anlaşıldığından, anılan maddenin ikinci
fıkrasında öngörülen yöntemin izlenmesine karar verilmiştir. Söz konusu
dosya, Kurul’un 04-31 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır.
H. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili raporda; şikayet başvurusuna konu
iddialar hakkında, mevcut bulguların ciddi nitelikte bulunması nedeniyle PMSA
Philip Morris Sabancı Pazarlama ve Satış A.Ş., Tütün, Tütün Mamulleri Tuz
ve Alkol İşletmeleri A.Ş., JTI Tütün Ürünleri Pazarlama A.Ş. ile British
American Tobacco Exports B.V. teşebbüsleri hakkında 4054 sayılı Rekabetin
Korunması Hakkında Kanun’un 40/1. maddesi uyarınca önaraştırma
yapılmasının uygun olacağı ifade edilmektedir.
İ. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
I.1. İlgili Pazar
I.1.1. İlgili Ürün Pazarı
Belirli bir ürün ve onunla yüksek ikame edilebilirliği olan diğer ürünlerden
oluşan pazarlar ilgili ürün pazarını oluşturmaktadır. Bir ürünün diğer bir ürünle
aynı pazarda yer alabilmesi için bu ürünlerin tüketici gözünde nitelikleri,
kullanım amaçları ve fiyatları bakımından benzer olmaları gerekmektedir.
Tamamen şark tütünlerinden üretilen ve ülkemizde yaygın olarak tüketilen
şark tipi sigaralara, Tekel ürünlerinden Maltepe, Samsun ve Yeni Harman
örnek olarak verilebilir. Ülkemizde üretilen bir diğer sigara türü olan “Amerikan
Harmanı” ya da “Blended” sigaralar Virginia-Burley ve Şark Tipi tütünlerin
harmanlanmasıyla üretilmektedir.
Amerikan Harmanı sigaralar ile Şark tipi sigaralar arasında halihazırda önemli
farklılıklar olmakla beraber söz konusu dosya bakımından sigara pazarına
ilişkin yapılabilecek alt pazar tanımlamalarının sonucu etkilememesi nedeniyle
ilgili pazar “sigara pazarı” olarak tespit edilmiştir.
I.1.2. İlgili Coğrafi Pazar
Sigara ürünü açısından pazara giriş, arz kaynaklarına ulaşma, üretim,
dağıtım, pazarlama ve satış şartlarının bölgesel bir farklılık göstermediği göz
önüne alınarak ilgili coğrafi pazar “Türkiye Cumhuriyeti sınırları” olarak
belirlenmiştir.
I. 2. Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme
Sigara sektörünün vergilendirilmesinde en önemli kalemi özel tüketim vergisi
oluşturmaktadır. 4760 sayılı Özel Tüketim Vergisi Kanunu’nun 12. maddesi;
“Madde 12- 1. Özel tüketim vergisi, bu Kanuna ekli listelerde yazılı malların
karşılarında gösterilen tutar ve/veya oranlarda alınır.
04-31/365-91
3
2. Bakanlar Kurulu, topluca veya ayrı ayrı olmak üzere;
……………………….
b) (III) sayılı listedeki mallar için belirlenen oranları; yarısına kadar indirmeye,
tütün mamulleri için yarısına, diğer mallar için dört katına kadar artırmaya, bu
oranlara isabet eden vergi tutarlarını dikkate alarak mal cinsleri, özellikleri,
alkol derecesi itibarıyla maktu vergi tutarları belirlemeye, maktu vergi tutarları
ile vergi oranlarını aynı mal için birlikte veya ayrı ayrı uygulatmaya, mal
cinsleri veya özellikleri itibarıyla en çok satılan mamule isabet eden özel
tüketim vergisi miktarının beş katına kadar asgari vergi tutarları belirlemeye,
aynı cins veya özellikteki mallar için nispî ve/veya maktu tutarda
hesaplanacak vergi toplamının asgari vergi tutarından az olmaması şartını
koymaya,……”
şeklindeki hüküm ile söz konusu Kanuna ekli (III) sayılı listede yer alan
mallarda uygulanan özel tüketim vergisi tutarlarını belirleme yetkisini Bakanlar
Kurulu’na vermiştir. Bakanlar Kurulu ise bahse konu kanun ile kendisine
tanınan yetkiye dayanarak 8.1.2003 tarihinde 2003/5141 sayılı Kararı ile
sigaralara yönelik nispi özel tüketim vergisi oranını %55.3 olarak tespit
etmiştir. 27.2.2004 tarih ve 2004/6885 sayılı Bakanlar Kurulu Kararnamesi ise
Maliye Bakanlığı’nın 26.2.2004 tarih ve 8330 sayılı yazısı üzerine %55.3
oranındaki nispi vergi oranına ilave olarak paket başına 25.000 TL. ile 80.000
TL. arasında değişen maktu vergi tutarını getirmiştir1.
26.2.2004 tarihli Bakanlar Kurulu Kararnamesi sonrasında ise basına
yansıyan bilgilere göre Maliye Bakanlığı, Türkiye sigara piyasasında faaliyet
gösteren teşebbüslerden maktu vergi tutarını fiyatlarına yansıtmalarını ve bu
doğrultuda sigara fiyatlarına yaklaşık %12 zam yapmalarını istemiştir. Nitekim
sigara üzerindeki toplam %73.3 seviyesinde olan vergi oranının (özel tüketim
vergisi ve katma değer vergisi), fiyatlarda meydana gelecek %12’lik artışla
beraber bütçeye 750 milyon Dolarlık bir ek kaynak sağlayacağı Maliye
Bakanlığı tarafından öngörülmüştür.
Bu doğrultuda ilk zam Philip Morris tarafından 4.3.2004 tarihinde yaklaşık %6
civarında gerçekleştirilmiştir. 11.3.2004 tarihinde Tekel %11-12 oranlarında
zam yaptıktan sonra 15.3.2004 tarihinde Philip Morris %2.2-5.6 aralığında
değişen ikinci zammını yapmıştır. Piyasadaki diğer aktörler JTI 16.3.2004
tarihinde %8.3-11.6 aralığında, 22.3.2004 tarihinde ise British American
Tobacco %6-11 aralığında zam yapmışlardır.
Türkiye sigara pazarı, Tekel gibi önemli derecede pazar gücüne sahip olan bir
firmanın bulunduğu yoğunlaşmış oligopol pazardır. Piyasadaki tüm firmalar
kendi faaliyetlerini rakiplerinin hareketlerini dikkate alarak düzenlemektedirler.
Pazarın sıkı oligopol özelliği olan şeffaf bir pazar olması dolayısıyla
teşebbüsler başta fiyat hareketleri olmak üzere birbirlerinin hareketlerini
sürekli olarak gözlemlemekte ve herhangi bir teşebbüsün piyasadaki bir
uygulamasından kısa zamanda haberdar olmaktadırlar. Az sayıda firmanın
varlığında karşılıklı bağımlılık ilişkisi ortaya çıkmakta bu durum da fiyat
1 Perakende satış fiyatı 1.600.000 TL’ye kadar olan sigaralara 25.000 TL, 1.600.000-3.050.000 arasında
olan sigaralara 50.000 TL, perakende satış fiyatı 3.050.000 TL’yi geçen sigaralara ise paket başına
80.000 TL maktu vergi getirilmiştir.
04-31/365-91
4
kararlarına etki etmektedir. Bahsedilen piyasa yapısı, az sayıda firma
arasında denge oluşmasına neden olmakta, lider firmanın takip edilmesi ve
izleyicilerden birinin yaptığı zammı diğerinin öğrenip ona uygun davranmasına
yol açmaktadır.
4.3.2004 tarihinde, maktu verginin yalnızca belirli bir kısmının fiyatlara
yansıması sonucunu doğuran %6 oranındaki Philip Morris zammından sonra
piyasadaki özel sektör aktörleri tarafından beklenilen asıl zam 11.3.2004
tarihinde Tekel tarafından Maliye Bakanlığınca dile getirilen nispette
yapılmıştır. Fiyatlandırma kararlarında ticari kaygıların yanında politik
kaygılarla da hareket eden bir pazar lideri olan Tekel’in fiyat stratejileri diğer
firmaların fiyatlarını belirlemelerinde etkili olmaktadır. Tekel’in bu zammından
sonra pazardaki diğer aktörler de vergi artışını fiyatlarına yansıtmışlardır. Bu
yönüyle özel sektör sigara üreticilerinin, Tekel’in zammını bekledikleri açıktır.
Bu açıdan değerlendirildiğinde sigara sektörünün bütününde gözlemlenen
zammın nedeni, kamunun kontrolünde olan ve pazar lideri konumundaki
Tekel tarafından maktu özel tüketim vergisindeki artışın bütünüyle fiyatlara
yansıtılmasıdır.
Diğer taraftan yukarıda bahsedilen türden bir pazar yapısında, vergi
tutarlarındaki bir artışın piyasa aktörleri tarafından fiyatlara yansıtılması
rasyonel kabul edilebilecek bir davranıştır.
Yukarıda yer verilen değerlendirmeler ışığında, Türkiye sigara pazarında
faaliyet gösteren şikayete konu PMSA Philip Morris Sabancı Pazarlama ve
Satış A.Ş., Tütün, Tütün Mamulleri Tuz ve Alkol İşletmeleri A.Ş., JTI Tütün
Ürünleri Pazarlama A.Ş. ile başvuruda belirtilmemesine rağmen iddia konusu
davranışı gerçekleştiren British American Tobacco Exports B.V.
teşebbüslerinin 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un 4.
maddesinin ihlali olarak değerlendirilebilecek bir anlaşma ya da uyumlu eylem
içinde olmadıkları sonucuna ulaşılmıştır.
J. SONUÇ
Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre; PMSA Philip Morris
Sabancı Pazarlama ve Satış A.Ş., JTI Tütün Ürünleri Pazarlama A.Ş., Tütün,
Tütün Mamulleri Tuz ve Alkol İşletmeleri A.Ş. ve British American Tobacco
Exports B.V. ünvanlı firmaların sigara fiyatlarına birlikte yaptıkları zam
uygulamalarına yönelik olarak önaraştırma yapılmasına veya soruşturma
açılmasına yer olmadığına ve şikayetin reddine,
OYÇOKLUĞU ile karar verilmiştir.
04-31/365-91
5
KARŞI OY GEREKÇESİ
(03.05.2004 tarihli ve 04-31/365-91 sayılı Kurul Kararı)
Ön araştırma yapılmasına yer olmadığı yönündeki çoğunluk görüşüne
aşağıdaki gerekçeyle katılmıyorum:
22.04.2004 tarihli ve 2004-3-37/İİ-04-YT sayılı İlk İnceleme
Raporu’nda, Türkiye sigara pazarında faaliyette bulunan teşebbüslerin sigara
fiyatlarına aynı zamanda zam yaptıkları konusunda elde edilen bulguların
ciddi nitelikte görülmesi gerekçesiyle ön araştırma yapılması önerilmiştir.
Teşebbüslerin fiyatlarını birlikte belirlemeleri en temel rekabet
kısıtlamalarından birisidir. Rakip teşebbüslerin koordinasyona yol açaçak
biçimde karşılıklı görüşme ve tartışmalarla aynı zamanda fiyatlarını
belirlemeleri 4054 sayılı Kanun’un 4 üncü maddesine açıkça aykırıdır. İlgili
daire görüşünde de açıkça vurgulandığı gibi, fiyat unsuru sigara sektöründe
daha da fazla bir önem taşımaktadır. Kamunun yönlendirmesiyle dahi olsa,
yasalarda açıkça bir yetki veya istisna tanınmadıkça, fiyatın birlikte
belirlenmesi konusundaki girişimler 4054 sayılı Kanun’a aykırılığı ortadan
kaldırmaz. İlk İnceleme Raporu’nun 7 nci sayfasında atıf yapılan ve Rapor’un
ekinde yer alan 3 No.lu Daire Başkanlığı’nın 04.06.02003 tarihli ve 235 sayılı
görüşünde de; “Sonuç olarak fiyata ilişkin olarak yapılan ve bütün
teşebbüslerin birlikte bulundukları ortamlarda bu ve benzer konuların
görüşülerek belirsizlik ortamının kaldırılmasına yönelik uygulamalar,
rekabetten beklenen faydaların ortaya çıkmama olasılığını gündeme
getirebilecek ve eylem 4054 sayılı Kanun’a aykırılık oluşturmaktadır.”
ifadelerine yer verilmektedir.
Tüm bu verilerin ışığında, konunun ayrıntılı olarak ele alınması
amacıyla, rapor doğrultusunda ön araştırma açılması gerektiği görüşündeyim.
(05.05.2004)
Prof. Dr. Zühtü AYTAÇ
Kurul Üyesi
04-31/365-91
6
(Rekabet Kurulu’nun 03.05.2004 tarih ve 04-31/365-91 sayılı Kararı)
KARŞI OY GEREKÇESİ
Sigara üreticisi firmaların fiyat artışlarını birlikte yaparak 4054 sayılı
Kanun’u ihlal edip etmediğinin tespitine dair ön araştırma yapılmaması veya
soruşturma açılmaması yönündeki Karara aşağıdaki gerekçe ile katılmıyorum.
Rekabet hukuku bağlamında, sigara pazarında faaliyet gösteren
teşebbüslerin fiyatlarına aynı zamanda zam yaptıkları konusunda ilgili Teknik
Daire’nin ilk İnceleme Raporu ve İlgili Dairece Hukuk Müşavirliğine gönderilen
notta görüldüğü üzere, Devletin vergi gelirlerinin artırılması mülahazası ile
dahi olsa, koordinasyon sağlanarak, fiyat ve benzeri konuların rakipler
arasındaki belirsizlik ortamını ortadan kaldırıcı nitelikteki eylemlerine
dönüşmüş olması, konunun incelenmesini gerektirmektedir. Bu bakımdan,
dosya muhtevasındaki ciddi nitelikli bulgulara rağmen ön araştırma veya
soruşturma yapılmaması kararına, geçmiş tarihlerde aynı teşebbüsler için
benzer gerekçeler ile Rekabet Kurumu tarafından soruşturma yapılmış olması
da göz önünde tutularak, katılmak imkanı bulunamamıştır.
Rıfkı ÜNAL
Kurul Üyesi
04-31/365-91
7
Rekabet Kurulu’nun 3 mayıs 2004 tarih ve 04-31/365-91 sayılı Karar’ına
KARŞI OY GEREKÇESİ
Türkiye sigara pazarında faaliyet gösteren teşebbüslerin sigara
fiyatlarına aynı zamanda zam yaptıkları iddiası üzerine yapılan ilk inceleme
neticesinde, mevcut bulguların ciddi bulunması nedeniyle (PMSA) Philip
Morris Sabancı Pazarlama ve Satış A.Ş, (JTI) Japon Tobacco International
Tütün Ürünleri Pazarlama A.Ş ve Tütün Mamülleri Tuz ve Alkol İşletmeleri A.Ş
(TEKEL) ile (BAT) British American Tobacco Exporto B.V ünvanlı teşebbüsler
hakkında 4054 sayılı Kanun’un 40. maddesinin birinci fıkrası uyarınca
önaraştırma yapılması gerektiği raportörlerce ifade edilmiştir.
Ayrıca, görsel ve yazılı medyada adıgeçen teşebbüslerin yetkililerinin
beyanatlarında sigara fiyatlarının birlikte artırılmasının Rekabet Kanunu’na
aykırı olduğu, kaldı ki sigara fiyatlarının artırılmasının satışlarına olumsuz etki
yapacağı konuları belirtilmiştir.
Raportörlerce, mevcut bulguların ciddi bulunması, teşebbüs
yetkililerinin beyanatları gözönüne alındığında, iddia konusuna yönelik olarak
önaraştırma yapılmasına veya soruşturma açılmasına yer olmadığı ve
şikayetin reddi doğrultusundaki çoğunluk kararına, önaraştırma açılmasının ve
konunun daha etraflı irdelenmesinin gerektiği görüşüyle, katılmıyoruz.
A.Ersan GÖKMEN Murat GENCER
Kurul Üyesi Kurul Üyesi
Full & Egal Universal Law Academy