1 REKABET KURUMU
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : D1/1/A.G.-99/2 (Önaraştırma)
Karar Sayısı : 00-35/385-215
Karar Tarihi : 19.09.2000
A- TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Dr. Kemal EROL (İkinci Başkan).
Üyeler : Mehmet Zeki UZUN, Sadık KUTLU, İsmet CANTÜRK,
Nejdet KARACEHENNEM, Mustafa PARLAK, A. Ersan GÖKMEN,
R. Müfit SONBAY, Murat GENCER.
B- RAPORTÖRLER: Hasan Hüseyin ÜNLÜ, Mustafa M. ÖZKARABÜBER
C- ŞİKAYET EDEN: İntes İnşaat San. ve Tic. A.Ş.
Kore Şehitleri Cad., Yzb. Kayaaldoğan Sk., No:5, 80300
Zincirlikuyu/İSTANBUL
D- HAKKINDA ÖNARAŞTIRMA YAPILANLAR
- İskenderun Demir ve Çelik A.Ş.
31319 / İskenderun
- Karabük Demir ve Çelik San. ve Tic. A.Ş.
78170 / Karabük
- İskenderun civarındaki bazı haddehaneler.
E- DOSYA KONUSU: İskenderun Demir Çelik A.Ş. ile Karabük Demir ve Çelik
San. ve Tic. A.Ş. tarafından 4054 sayılı yasanın ihlal edildiği iddiası.
F- İDDİALARIN ÖZETİ: İnşaat sektörünün ana girdisi olan inşaat demiri fiyatlarında,
özellikle son günlerde fiyat artışları gözlendiği, yuvarlak inşaat demiri sektörünün
ana ham maddesi olan kütük imalatının, İskenderun Demir ve Çelik A.Ş. (İsdemir) ve
Karabük Demir ve Çelik Sanayi ve Ticaret A.Ş. (Kardemir) tarafından tekel olarak
yapıldığı ve bu teşebbüslerin ürettikleri ürünlerin piyasada kartel oluşturan bazı
firmalarca ele geçirilerek, inşaat demiri piyasasında keyfi fiyat artışlarının organize
edildiği, piyasa fiyatlarının istenilen seviyede oluşturulduğu iddia edilmektedir.
G- DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 26.03.1999 tarih ve 1026 sayı ile giren
başvuru üzerine hazırlanan 06.09.1999 tarih ve D1/1/A.G.-99/2 sayılı İlk İnceleme
Raporu, 14.09.1999 tarih, 99-42 sayılı Kurul toplantısında görüşülmüş ve 4054 sayılı
Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un 4 ve 6 ncı maddelerinin ihlaline ilişkin bir
soruşturma açılmasına gerek olup olmadığının belirlenmesi amacıyla Kanun’un
40/1'inci maddesi uyarınca 14.09.1999 tarih, 99-42/446-280 sayı ile önaraştırma
yapılmasına karar verilmiştir.
İlgili karar uyarınca düzenlenen 13.09.2000 tarih, D1/2/H.H.Ü.-00/2 sayılı
Önaraştırma Raporu, 15.09.2000 tarih, REK.0.05.00.00/91 sayılı Başkanlık önergesi
ile 00-35 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır.
2 REKABET KURUMU
H- RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: 27 Haziran 1998 tarihinde Adana-Ceyhan'da
meydana gelen deprem sonrası kalıcı konutların yapımı sırasında, inşaat demirinin
yoğun olarak kullanıldığı temel atma dönemi olan Aralık 1998'de, İskenderun Demir
ve Çelik A.Ş. ve Karabük Demir ve Çelik Sanayi ve Ticaret A.Ş. tarafından üretilen
kütüğün önemli bir kısmını satın alan bazı haddehanelerin inşaat demirinde keyfi
fiyat artışı yaptıklarına yönelik iddiaları doğrulayacak veya güçlendirecek herhangi
bir veriye rastlanmadığı, dolayısıyla bir rekabet ihlalinin söz konusu olmadığı, bu
nedenle anılan iddiaya ilişkin soruşturma açılmasına gerek bulunmadığı
düşünülmektedir.
İ- İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
1. İlgili Pazar
a) Ürün Pazarı: Demir çelik ürünleri, temelde uzun ürünler, yassı ürünler ve kaliteli
ürünler olmak üzere, üç gruba ayrılmaktadır. Uzun ürünler, genelde inşaat ve yapı
sektörleri tarafından tüketilirken, yassı ürünler, özellikle otomotiv, beyaz eşya, gemi
yapımı ve ambalaj sektörlerinin girdisi durumundadır. Kaliteli çelik ise uzun ürünlerin
bir alt sınıfı olarak değerlendirilebilmekle birlikte, kalitesi, kullanım amaçları ve
üretim süreci bakımından uzun ve yassı ürünlerden ayrılmaktadır.
Şikayet konusu, uzun demir çelik ürünleri ile ilgili olduğundan yassı demir
çelik ürünlerinin ve kaliteli çeliğin ilgili ürün pazarına dahil olmayacakları açıktır.
Uzun demir çelik ürünleri, demir cevheri veya hurdadan üretilebilmektedir.
Nihai uzun ürünler, sıvı çeliğin çeşitli yöntemlerle kalıplara dökülerek elde edilen
ingot, blum ve kütük ara ürünlerinin haddehane denilen tesislerde haddelenmesi
(işlenmesi) suretiyle üretilmektedir. Nihai uzun demir çelik ürünlerinin başlıcaları;
filamşin (kangal), düz yuvarlak beton çeliği, nervürlü beton çeliği ve ısıl işlem görmüş
(tempkorlu) nervülü beton çeliğidir.
Şikayet konusu, İsdemir ve Kardemir tarafından üretilen kütüğün belli
haddehanelerce satın alınarak, nihai ürün bazında keyfi fiyat artışlarının yapıldığı
şeklindedir. Yani burada söz konusu edilen, entegre (cevherden hareketle demir
çelik üreten) tesis ürünleridir. Ancak, entegre demir çelik tesisi ürünleriyle, elektrik
ark ocaklı tesis ürünleri arasında, belirli standartlara uymak koşuluyla kalite farkı
bulunmamaktadır. Ayrıca, şikayet konusu olayda entegre tesis ürünlerini kullanmayı
zorunlu kılacak bir hususun bulunmadığı da tespit edilmiştir.
Buna göre ilgili ürün pazarını; entegre tesis ya da elektrik ark ocakları
tarafından üretilen demir çelik ürünleri ayırımı yapmaksızın, bir ara ürün olan “demir
çelik kütüğü” ve “nihai uzun demir çelik ürünleri” olarak ele almak yerinde olacaktır.
b) Coğrafi Pazar: Ülkemizdeki demir çelik üreticileri; Marmara Bölgesi (İstanbul),
Ege Bölgesi (İzmir), Batı Karadeniz Bölümü (Karabük-Ereğli) ve Doğu Akdeniz
Bölümü (İskenderun) olmak üzere dört ana bölgede toplanmıştır. Navlun maliyeti
nedeniyle demir çelik üreticileri satışlarının büyük bir kısmını tesislerine yakın olan
bölgelere yapmaktadırlar. Ancak, talep gelmesi veya nakliye maliyeti de
eklendiğinde oluşacak fiyatın uygun olması durumunda, tüm Türkiye'ye satış
yapılabilmektedir. Örneğin, İsdemir satış ve pazarlama faaliyetlerinde aktif bir strateji
izlemeyerek, sadece yurt içi satışlarla ilgili olarak yayınlamış olduğu fiyat listelerini
baz alarak gelen siparişleri değerlendirmesine rağmen, 1998 yılında ağırlıklı olarak
3 REKABET KURUMU
güney, güneydoğu ve doğu bölgelerine olmak üzere, 60 vilayete satış
gerçekleştirmiştir. Kardemir ise ağırlıklı olarak Karadeniz Bölgesi'ne satış yapmakla
birlikte, zaman zaman Marmara Bölgesi ve İç Anadolu Bölgesi'ne de ürün arz
edebilmektedir.
Şikayet konusu, kütük ve nihai uzun ürünlerle ilgili olduğundan ilgili coğrafi
pazar her ikisi için ayrı ayrı tespit edilmelidir.
Karabük civarındaki haddehaneler kütüğün büyük bir bölümünü Kardemir'den,
İskenderun civarındaki haddehaler ise İsdemir'den almaktadır. Bu nedenle, kütükle
ilgili olarak coğrafi pazar, ayrı ayrı olmak üzere Karabük ve İskenderun Yöresi olarak
ele alınmıştır.
Nihai uzun demir çelik ürünlerinde ise, şikayete konu olan nihai ürünlerdeki
"keyfi fiyat artışının" Adana ilinde gerçekleştiği ileri sürüldüğünden, ilgili coğrafi
pazar, Adana il sınırları olarak kabul edilmiştir.
2. Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme
İntes İnşaat Sanayi ve Ticaret A.Ş.'ye ait şikayet, özetle; 27 Haziran 1998'de
Adana-Ceyhan'da meydana gelen deprem sonrası T.C. Başbakanlık Toplu Konut
İdaresi (TOKİ) tarafından kalıcı konutların yapılması için açılan ihale gereği
konutların sekiz ayda bitirilmesinin öngörüldüğü, bunun için de Aralık 1998'de
konutların temelinin atılması gerektiği, inşaat demirinin yoğun olarak kullanıldığı bu
bir aylık sürede, İskenderun Demir ve Çelik A.Ş. (İsdemir) ve Karabük Demir ve Çelik
Sanayi ve Ticaret A.Ş. (Kardemir) tarafından üretilen kütüğü devamlı olarak satın
alan bazı haddehanelerin, inşaat demirinde keyfi fiyat artışları yaptıkları, şeklindedir.
Buna göre, rekabet hukuku açısından iki farklı iddia ortaya çıkmaktadır:
Birincisi İsdemir ve Kardemir tarafından üretilen kütüğün sürekli olarak belli
haddehanelerce satın alındığı, ikincisi ise bu haddehanelerin temel atma dönemi
olan Aralık 1998'de inşaat demiri fiyatlarını aşırı derecede yükseltmeleridir. Söz
konusu iddialar ayrı ayrı ele alınmalıdır.
A. İsdemir ve Kardemir Tarafından Üretilen Kütüğün Sürekli Olarak Belli
Haddehanelerce Satın Alındığı İddiası:
İsdemir yılda ortalama 1,700,000 ton kütük üretmekte, bunun yaklaşık yarısını
kendi bünyesinde haddeleyerek nihai ürüne dönüştürmekte, yarısını ise iç ve dış
piyasalara satmaktadır. Kardemir ise yılda ortalama 700,000 ton kütük üretmekte,
bunun 400,000 tonunu kendi bünyesinde haddeleyerek nihai ürüne dönüştürmekte
300,000 tonunu ise genelde iç piyasalara satmaktadır.
Deprem sonrası kalıcı konutların temelinin atılma aşaması olan ve iddianın
söz konusu edildiği dönem olan Aralık 1998'i de kapsayan 1998 yılının son üç
ayında, İsdemir'in satışını yapmış olduğu kütüğün %34.98'ini ilk üç haddehane,
Kardemir'in satışını yapmış olduğu kütüğün ise %29.73'ünü ilk üç haddehane satın
almıştır. İlk beş haddehanenin toplam kütük satışları içerisinde almış oldukları pay
ise, İsdemir satışlarında %47.60, Kardemir satışlarında ise %43.75'dir.
Karşılaştırma yapmak bakımından Aralık 1998'i takip eden üç aylık (1 Ocak
1999-31 Mart 1999) kütük satış miktarlarının haddehaneler arası dağılımına
bakıldığında, İsdemir satışlarından pay alan ilk üç haddehane toplamının %66.21, ilk
4 REKABET KURUMU
beş haddehane toplamının ise %78.20'ye yükseldiği görülmektedir. Kardemir
satışlarından pay alan ilk üç haddehane toplamı %21.28, ilk beş haddehane toplamı
ise %29.45'e düşmüştür. (Bu dönemde %35.10 ile en büyük kütük alımını
gerçekleştiren teşebbüs, ihraç kaydıyla söz konusu kütüğü alıp dış piyasaya
sattığından, bu haddehanenin almış olduğu kütük dikkate alınmamıştır.)
Yukarıda yer verilen rakamlar, İsdemir ve Kardemir kütüğünün, temel atma
dönemi olan Aralık 1998'de sürekli olarak belli birkaç haddehane tarafından satın
alındığı iddiasını desteklememekte, aksine İsdemir'in yapmış olduğu kütük
satışlarına bakıldığında söz konusu edilen dönemde ilk üç haddehanenin payı
%34.98 iken bu dönemden sonraki üç ayda bu oranın %66.21 olduğu, ilk beş
haddehanenin payının ise %47.60'dan %78.20'ye yükseldiği görülmektedir.
Bu verilerin, iddiayı güçlendirebilmesi için 1998 yılının son üç ayında
yoğunlaşma, daha sonraki dönemde ise tekrar normale geçiş olması beklenirdi.
Oysa burada tersi bir durum söz konusudur.
Ayrıca, şikayet dilekçesinde kütüğün İsdemir ve Kardemir tarafından tekel
olarak üretildiği iddia edilmektedir. Ülkemizde uzun demir çelik ürünleri üretiminde
faaliyet gösteren 18 tesis bulunmaktadır. Bunlardan 16 tanesi hurdadan hareketle
üretim yapan elektrik ark ocaklarıdır. Cevherden üretim yapan entegre tesisler ise
İsdemir ve Kardemir'dir. Bu durumda İsdemir ve Kardemir'in kütükteki tekel durumu
ancak entegre ürünlerde söz konusu olabilir. Bu noktada, entegre demir çelik
tesislerinin ürünleri ile elektrik ark ocaklı tesis ürünleri arasında talebi etkileyecek
düzeyde herhangi bir fark olup olmadığına veya depreme dayanıklı kalıcı konutların
yapılmasını öngören ihale şartnamesinde, entegre tesis demir çelik ürünlerinin
kullanılacağına ilişkin herhangi bir hüküm olup olmadığına bakılmalıdır.
Belirli standartlara uymak kaydıyla entegre tesis ürünleri ile, elektrik ark ocaklı
tesis ürünleri arasında telebi etkileyecek düzeyde fark olmadığına ilgili ürün
pazarının tespit edildiği bölümde yer verilmişti. Nitekim Adana-Ceyhan Depremi
sonrası kalıcı konutların yapımı için açılan ihalede, depreme dayanıklı olarak
yapılması öngörülen binalarda kullanılacak demir çelik ürünlerinin entegre tesis
ürünü olması gibi bir şart getirmemiş, sadece kullanılacak olan demir çelik
ürünlerinin belli standartları taşıması ve belli dayanıklılık testlerinden geçmesi
öngörülmüştür.
Ülkemizde, uzun demir çelik ürünleri elde edilmesine yönelik olarak üretilen
toplam çeliğin yaklaşık %….'si İsdemir ve Kardemir tarafından gerçekleştirilmektedir.
Geriye kalan %80'lik üretim 16 elektrik ark ocaklı tesis tarafından paylaşılmakta ve
tüm elektrik ark ocaklı tesis ürünleri, istenilen standartlara sahip bulunmaktadır.
Bu noktada, İntes'in ve diğer müteahhit firmaların tek uzun demir çelik ürünleri
alım kaynağı İsdemir ve Kardemir'den kütük alarak nihai ürüne dönüştüren
haddehaneler değildir. Bunun yanında elektrik ark ocaklı tesislerden kütük alarak
nihai ürün üreten hadehaneler ile elektrik ark ocaklı tesislerin kendileri ve İsdemir ile
Kardemir de birer alternatif inşaat demiri üreticisi ve satıcısı durumundadırlar.
İsdemir ve Kardemir'in kütük temin ettiği haddehaneler, yurt içi toplam nihai demir
çelik ürünü satışlarından, tahminen %….'lik bir pay almaktadırlar. Ayrıca, en az
İskenderun civarında bulunan haddehanelerin toplam yurt içi satışları kadar da
İsdemir'in kendisi satış yapmakta, bunun dışında bölgede birer elektrik ark ocağı
5 REKABET KURUMU
olan Y… Demir Çelik Sanayi ve Ticaret A.Ş. ile E… Demir Çelik A.Ş. de faaliyet
göstermektedir.
Buna göre, İsdemir ve Kardemir kütüğünün sürekli olarak belli
haddehanelerce satın alındığı iddiasını haklı kılacak ya da destekleyecek bir bilgiye
rastlanmadığından, bu konuda herhangi bir rekabet ihlalinin söz konusu olmadığı
görülmektedir.
B. Aralık 1998'de İnşaat Demiri Fiyatlarının Aşırı Derecede Yükseltildiği İddiası:
İntes'e ait şikayette yer alan iddianın ikinci bölümü, İsdemir ve Kardemir
tarafından üretilen kütüğü ele geçiren belli haddehanelerin inşaat demirinin en çok
kullanıldığı temel atma dönemi olan Aralık 1998'de fiyatlara aşırı şekilde zam
yaptıklarına ilişkindir. Yukarıda yer verilen değerlendirmeden de anlaşılacağı üzere,
haddehaneler tarafından inşaat demirinde keyfi fiyat artışı yapmalarına olanak
sağladığı ifade edilen, İsdemir ve Kardemir tarafından üretilen kütüğün özellikle
Aralık 1998 döneminde, belli haddehanelerce ele geçirildiği iddiası
doğrulanamamıştır.
Teorik olarak, keyfi fiyat artışı yapılabilmesi için bir teşebbüsün hakim
durumda bulunması ya da anlaşma veya uyumlu eylem neticesinde teşebbüsler
arası birlikte davranışın varlığı gerekmektedir. Şikayet dilekçesinde ve yapılan
incelemeler sırasında teşebbüsler arası herhangi bir anlaşma veya uyumlu eyleme
raslanılmamıştır. Ayrıca, haddehanelerin hakim durumda olmaları da söz konusu
değildir. Bu nedenle, bu konu ile ilgili olarak keyfi fiyat uygulamasının teorik açıdan
mümkün olmayacağı söylenebilir.
Ancak, bu durumu somut verilerle ortaya koyabilmek ve kuvvetlendirebilmek
amacıyla, teorik izahlardan öte, fiili uygulamalara da bakmak için söz konusu edilen
Aralık 1998 dönemine ilişkin olarak satış fiyatlarını incelemek yerinde olacaktır.
İsdemir ve Kardemir'in Ekim 1998 - Mart 1999 dönemini kapsayan altı aylık
100x100 kesiti ve 12 m. boyundaki kütük ve 10 mm. üstü düz yuvarlak inşaat demiri
fiyatlarına bakıldığında, 1998 yılının son üç ayında, fiyatlarda herhangi bir değişiklik
olmadığı anlaşılmaktadır. 1999 yılında, İsdemir fiyatlarının Mart ayına kadar yine
aynı olduğu Mart ayında ise hem kütük hem de nihai ürün satış fiyatının arttığı,
Kardemir'in kütük satış fiyatlarının yine Mart ayında arttığı, buna karşılık nihai ürün
fiyatlarının Ocak ve Şubat aylarında önce düştüğü, daha sonra Mart ayında
yükseldiği görülmektedir.
Bu fiyat hareketlerinden, kış ayları olan söz konusu altı aylık dönemde
inşaatların kısmen durması nedeniyle, Kasım 1998'den Mart 1999'a kadar fiyatlarda
yükselme olmadığı, inşaat sezonunun başlaması ile birlikte talepte meydana gelen
canlanma ile, Mart ayında fiyatların normal piyasa şartları içerisinde bir miktar
yükseldiği anlaşılmaktadır.
İddia edildiği üzere, İntes ve diğer müteahhit firmalar İsdemir ve Kardemir'den
inşaat demiri talep etmemiş, ödeme koşullarının uygun olması gerekçesiyle ihtiyaç
duydukları demiri haddehanelerden almışlardır. Ancak, sözü edilen haddehanelerin
en önemli girdisi olan kütüğün en büyük sağlayıcısı İsdemir ve Kardemir'dir. Bu
nedenle, Aralık 1998'de inşaat demirine olan talebin yükselmesi ile fiyatların artması
sonucu, İsdemir ve Kardemir'in kütük satışlarına olan talebi de artıracağından, kütük
6 REKABET KURUMU
satış fiyatlarının da artması beklenirdi. Oysa, sözü edilen dönemde kütük ve nihai
ürün fiyatlarında herhangi bir değişme olmamıştır.
1998 yılının son üç ayında, bazı haddehanelerin nihai ürün satış fiyatlarına
bakıldığında, haddehane fiyatlarının genel olarak kütük üreticisi firmaların nihai ürün
fiyatlarına parelellik gösterdiği görülmektedir. Yani özellikle Aralık ayında, fabrika
çıkış fiyatlarında önemli bir değişme olmamıştır. Sektörün özellikleri gereği fiyatlar
Mart ayına kadar durgun seyretmiş Mart ayında ise artış göstermiştir.
Buna göre, Adana Depremi sonrası, depreme dayanıklı kalıcı konutların
yapılması için açılan ihale neticesinde, binaların temel atma dönemi olan Aralık
1998'de haddehanelerin keyfi fiyat artışı yaptıkları yönündeki iddiaları doğrulayacak
herhangi bir veriye rastlanmadığından, bu yönde bir rekabet ihlalinin söz konusu
olmadığı anlaşılmaktadır.
J- SONUÇ
27 Haziran 1998 tarihinde Adana-Ceyhan'da meydana gelen deprem sonrası
kalıcı konutların yapımı sırasında, inşaat demirinin yoğun olarak kullanıldığı temel
atma dönemi olan Aralık 1998'de, İskenderun Demir ve Çelik A.Ş. ve Karabük Demir
ve Çelik Sanayi ve Ticaret A.Ş. tarafından üretilen kütüğün önemli bir kısmını satın
alan bazı haddehanelerin, inşaat demirinde keyfi fiyat artışı yaptıklarına yönelik
iddiaları doğrulayacak veya güçlendirecek herhangi bir veriye rastlanmadığından
dolayı, bir rekabet ihlalinin söz konusu olmadığına, bu nedenle anılan iddiaya ilişkin
soruşturma açılmasına gerek bulunmadığına,
OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy