Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2008-3-74 (İlk İnceleme)
Karar Sayısı : 08-31/392-131
Karar Tarihi : 1.5.2008
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
10
Başkan : Prof.Dr.Nurettin KALDIRIMCI
Üyeler : Tuncay SONGÖR, M. Sıraç ASLAN, Süreyya ÇAKIN, Mehmet
Akif ERSİN, Dr. Mustafa ATEŞ, İsmail Hakkı KARAKELLE
B. RAPORTÖRLER: Şahin YAVUZ, Hilmi BOLATOĞLU, Ussal ŞAHBAZ
C. ŞİKAYET
EDEN : Re’sen
20
D. HAKKINDA İNCELEME YAPILANLAR:
Pirinç Alım ve Satımı Yapan Teşebbüsler
E. DOSYA KONUSU: Son dönemde pirinç fiyatlarında yaşanan artışın rekabeti
kısıtlayıcı bir uygulamadan kaynaklanıp kaynaklanmadığı.
F. İDDİALARIN ÖZETİ: Son dönemde pirinç başta olmak üzere bazı hububat
ürünlerinde yaşanan olağan dışı fiyat artışlarının spekülatif ve suni olduğu/olabileceği
yönünde basın yayın kuruluşlarında çıkan haber ve yorumlar ile Tarım Bakanı Mehdi
EKER’in konu hakkında 4054 sayılı Kanun çerçevesinde bir incelemenin gerekip 30
gerekmediğine yönelik olarak Başkanlık Makamına yönelttiği soru.
G. DOSYA EVRELERİ: Basın yayın kuruluşlarında çıkan haber ve yorumlar ile Tarım
Bakanı’nın Başkanlık Makamına yönelttiği soru üzerine, 4054 sayılı Rekabetin
Korunması Hakkında Kanun’un 4. maddesi uyarınca yapılan inceleme sonucu
düzenlenen 22.4.2008 tarihli Bilgi Notu 22.4.2008 tarih, REK.0.07.00.00-110/59 sayılı
Başkanlık Önergesi ile Kurul’un 24.4.2008 tarihli toplantısında görüşülmüş ve
konunun ilk inceleme raporuna bağlanmasına 08-30/384-M sayı ile karar verilmiştir.
İlgili karar üzerine hazırlanan 29.4.2008 tarih ve sayılı 2008-3-74/İİ-07-Ş.YA İlk
İnceleme Raporu 30.4.2008 tarih, REK.0.07.00.00-110/60 sayılı Başkanlık Önergesi 40
ile 08-31 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır.
H. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili raporda; pirinç fiyatlarında son dönemde
yaşanan artışla ilgili 4054 sayılı Kanun’un ihlal edilip edilmediğine yönelik bir
önaraştırma ya da soruşturma açılmasına gerek olmadığı kanaatine ulaşıldığı ifade
edilmektedir.
50
08-31/392-131
2
I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
I.1. Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme
Pirincin tarladan toplanılan (işlenmemiş) haline çeltik adı verilmektedir. Çeltik
ilkbaharda ekilmekte ve Ağustos sonu–Eylül başında hasat edilmektedir.
Değirmenciler tarafından yurt içinde üretilen veya ithal edilen çeltiğin “kırılması”
yoluyla kahverengi pirinç, bunun parlatılmasıyla da beyaz pirinç üretilmektedir. Çeltik,
müstahsilden (yetiştirici) değirmenciler tarafından satın alınabildiği gibi, Toprak 60
Mahsulleri Ofisi (TMO) veya tüccar aracılığıyla da değirmencilere ulaşabilmektedir.
Bu işlemin ardından paketlemeciler tarafından perakende satışa hazır hale getirilen
pirinç daha sonra ya toptancı – bakkal ya da hipermarket kanalından tüketiciye
ulaştırılmaktadır.
Şekil 1’de özetlenen bu süreç içinde teşebbüsler üretim zincirinin tek bir halkasında
bulunabildikleri gibi, birkaç halkasında da faaliyet gösterebilmektedir. Örneğin bir
teşebbüs sadece TMO’dan ya da tüccardan çeltik alıp değirmencilik yaparak bunu
paketlemeciye satabildiği gibi, doğrudan müstahsilden altığı çeltiği önce değirmende
pirince çevirip, sonra paketleyip bir hipermarkete de satabilmektedir. 70
Türkiye’nin yıllık pirinç tüketimi 2007 yılı itibarıyla ortalama 550.000 ton dolayındadır.
Yurt içi üretim, ithalat rakamları aşağıdaki tabloda verilmektedir:
Tablo 1. Türkiye Pirinç Üretimi ve İthalatı (Ton)
Yıllar 2004 2005 2006 2007
Üretim 294.000 360.000 417.600 388.800
İthalat 146.088 253.496 217.606 167.490
Toplam 440.088 613.496 635.206 556.290
Kaynak: TZOB
2007 yılında Türkiye pirinç tüketiminin yaklaşık 400 bin tonu yerli üretimden
karşılanmış, 150 bin tonu ise ithal edilmiştir. 1998’den itibaren ithalat yapmayan
TMO’nun çeltik piyasasında son yıllarda önemli bir alıcı olduğunu söylemek mümkün 80
değildir. Örnek vermek gerekirse, 2007 yılında TMO 30 bin tonluk alım yapmıştır.
Dosya mevcudu bilgi ve belgeden, piyasadaki alım-satımın önemli bir bölümünün üç
büyük değirmenci [Akel (Akün)1, Torunlar, Göze] tarafından gerçekleştirildiği,
TMO’dan edinilen bilgilere göre ise bu değirmencilerin pirinç piyasasındaki ticaretin
yaklaşık %70’ini gerçekleştirdiği anlaşılmıştır.
Dünya üzerinde günlük kazancı bir doların altında bulunan 1,1 milyar kişinin yaklaşık
700 milyonu pirinç yetiştiricisi olan Asya ülkelerinde yaşamakta ve günlük gıda
ihtiyaçlarının %40’ından fazlasını pirinçten sağlamaktadır. Tarım teknolojisinde
1960’larda yaşanan iyileşme sonucunda hızla artan üretim nedeniyle uzun bir düşüş 90
eğilimine giren dünya fiyatları, 2001 yılından itibaren tekrar yükseliş eğilimine
geçmiştir.
1 Akel ve Akün’ün aynı ekonomik bütünlük içinde bulunduğu bilgisi teşebbüse ait web adresinde yer almaktadır.
08-31/392-131
3
Şekil 1
Çeltik
Kahverengi
Pirinç
Çeltik: %34 vergi
K.Pirinç: %36 vergi
B.Pirinç: %45 vergi
T Ü K E T İ C İ
Paketlemeciler
Hipermarket
Toptancı
Perakendeci
Beyaz Pirinç
İthalatçı
Çeltik K. Pirinç B. Pirinç
Yerli Üretim İthalat
Değirmenler
08-31/392-131
4
En önemli pirinç ihracatçısı ülkelerden olan Vietnam, Hindistan ve Mısır’ın çeşitli 100
biçimlerde ihracat kısıtlarına gitmesi dünya pirinç arzını da olumsuz etkilediğinden,
2001’de 200 $/ton dolaylarında bulunan pirinç fiyatı 2007 Aralık ayında 362 $/ton,
2008 Mart ayında ise 715 $/ton düzeyine çıkmıştır. İçinde bulunduğumuz dönemde
özellikle Afrika ülkelerinde şiddet ve yağma olaylarına yol açan pirinç krizinin
yaşanmasında tüketimin artması, üretim artış hızının düşmesi, bunlara bağlı olarak
stokların erimesi, dünya pirinç ticaretinin 1/3’ünü teşkil eden Afrika’nın ithalatındaki
hızlı artış, Hindistan ve Çin’deki ekonomik iyileşme sonucu artan talep ve küresel
finansal krizin etkisiyle dolaşımdaki sermayenin emtiaya yönelmesi gibi etmenler rol
oynamıştır. Ülkemizdeki durumun yukarıda bahsedilen küresel gelişmelerden
bağımsız değerlendirilmesi mümkün değildir. 110
Türkiye’de pirinç/çeltik ithali, Tarım Bakanlığı’ndan koruma belgesi alan her teşebbüs
tarafından gerçekleştirilebilmekle beraber, uygulanan gümrük vergileri nedeniyle
(pirinçte %45, kahverengi pirinçte %36, çeltikte %34) iç pazardaki fiyatlar son
döneme kadar dünya fiyatlarının üzerinde oluşmuştur. İthalatımızın yaklaşık %80’i
Mısır’dan yapılmakta, kalanı ABD ve Asya piyasalarından karşılanmaktadır. Son
haftalarda pirinç pazarında yaşanan hareketliliğin başlıca nedenlerinden biri de Nisan
başında Mısır’ın kendi iç talebini karşılayamayacağı endişesiyle pirinç ihracını
durdurması olmuştur. Bunun üzerine yurt içinde radikal biçimde artan fiyatlar dikkate
alınarak TMO vergisiz pirinç ithalatı yapmakla görevlendirilmiştir. 120
Dünyada en büyük ihracatçı konumunda bulunduğu için dünya fiyatlarını etkileyen
Tayland ve yine önemli oyunculardan ABD’de son bir yıl içindeki fiyat düzeyi ile
Türkiye’de aynı dönemdeki fiyat düzeyi aşağıdaki tabloda sunulmuştur:
Tablo 2. Türkiye, Tayland ve ABD Çeltik Fiyatları
Türkiye ABD Tayland
$/ton Aylık Değişim
(%)
FOB $/Ton Aylık Değişim
(%)
FOB $/Ton Aylık Değişim
(%)
2007 Mart 527 420 - 324 -
2007 Nisan 471 -11 415 -1,19 322 -0,61
2007 Mayıs 510 8 412 -0,72 321 -0,31
2007 Haziran 502 -1 412 0 327 1,86
2007 Temmuz 486 -3 407 -1,21 333 1,83
2007 Ağustos 528 9 410 0,73 331 -0,60
2007 Eylül 497 -6 428 4,39 330 -0,30
2007 Ekim 445 -10 461 7,71 336 1,81
2007 Kasım 450 1 480 4,12 358 6,54
2007 Aralık 465 3 511 6,45 380 6,14
2008 Ocak 477 3 533 4,30 397 4,47
2008 Şubat 507 6 580 8,81 484 21,91
2008 Mart 649 28 654 12,75 580 19,83
Kaynak: ABD Tarım Bakanlığı, TÜİK
Tablo 3. Türkiye, Tayland ve ABD Çeltik Fiyatı Artış Oranları (%)
Türkiye ABD Tayland
Son bir yıl 23 56 79
Ekim 2007 – Mart 2008 46 42 73
Ocak 2008 – Mart 2008 36 23 46
130
08-31/392-131
5
Yukarıdaki tablolarda yer alan veriler son üç aylık dönemde yaklaşık %36 düzeyinde
yaşanan fiyat artışının esas itibarıyla dünya fiyatlarındaki artışa paralel bir seyir
izlediğine işaret etmektedir.
Dolayısıyla son haftalarda, çeltik/pirinç fiyatlarında yaşan hareketlerin, dünya
fiyatlarındaki değişiklikler, arz/talep koşulları gibi ekonomik gerekçelerle
açıklanabileceği ortaya çıkmaktadır. Bunun dışında fiyatlarda artışın rekabeti
sınırlayıcı nitelikte bir anlaşmadan kaynaklandığı yönünde bir bulguya
rastlanmamıştır.
140
J. SONUÇ
Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre,
Pirinç fiyatlarında son dönemde yaşanan artışla ilgili olarak 4054 sayılı Kanun’un ihlal
edilip edilmediğine yönelik önaraştırma yapılmasına ya da soruşturma açılmasına
gerek olmadığına OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy