T.C.
İSTANBUL
BÖLGE ADLİYE MAHKEMESİ
14. HUKUK DAİRESİ
DOSYA NO: 2022/790
KARAR NO : 2025/1395
T Ü R K M İ L L E T İ A D I N A
İ S T İ N A F K A R A R I
İNCELENEN KARARIN
MAHKEMESİ: İSTANBUL ANADOLU 4. ASLİYE TİCARET MAHKEMESİ
TARİHİ: 30/11/2021
NUMARASI : 2018/660 E. - 2021/790 K.
DAVANIN KONUSU: Menfi Tespit (Kıymetli Evraktan ve Ticari Satımdan Kaynaklı)
Taraflar arasındaki menfi tespit davasının ilk derece mahkemesince yapılan yargılaması sonunda ilamda yazılı nedenlerle davanın kısmen kabulüne- kısmen reddine dair verilen karara karşı, davacılar vekili tarafından istinaf yoluna başvurulması üzerine Dairemize gönderilmiş olan dava dosyası incelendi, gereği konuşulup düşünüldü.
TARAFLARIN İDDİA VE SAVUNMALARININ ÖZETİ
Davacı vekili, dava dilekçesinde özetle; davalı ile müvekkilleri arasında mal alışverişinden kaynaklı ticari bir ilişki bulunduğunu, müvekkillerine ait ... Bankası Zonguldak Şubesi ... çek no’lu icraya konu çek açısından, davalı tarafça mal teslimi ediminin yerine getirilmediğini, bunun sonucu takibe konu çekin davalı şirket tarafından iade edilmediğini, sonrasında müvekkil şirket yetkilileri tarafından davalı şirketle aralarında olan alışveriş nedeniyle İstanbul Anadolu 6.İcra Dairesi ... E. sayılı dosyası ile davalı şirket hakkında icra takibi başlatıldığını, sonrasında ise davalı şirketin kötü niyetli olarak teslim etmediği malların karşılığında kendisine verilen, ancak iade edilmeyen çeki icraya verdiğini, müvekkilinin İstanbul Anadolu 7.İcra Dairesinin ... Esas sayılı dosyasında davalıya borçlu olmadığını iddia ederek, borçlu olmadığının tespiti ve takibinin iptaline karar verilmesini talep ve dava etmiştir. Davalı vekili, savunmasında özetle; Davanın Asliye Hukuk Mahkemesinde açıldığını, tarafların tacir olduğunu tacirlerin yaptığı tüm işlerin ticari iş olması sebebiyle görev yönünden dosyanın İstanbul Anadolu Ticaret Mahkemesine gönderilmesini talep ettiği, davacı yanın dava dilekçesinde müvekkili ile arasında ticari ilişki kurulacağını ancak müvekkilinin vadettiği ürünleri göndermediğini bunun üzerine müvekkiline ait 45.000 TL değerindeki çek için İstanbul Anadolu 6 İcra Müdürlüğü ... E savılı dosvası takip baslattığını. müvekkili şirketin ise elinde bulunan kendi çekleri ile İstanbul Anadolu 7 İcra Dairesinin ... E. sayılı ile icra takibi başlattığını, davacı yanın kendisine vaadedilen mallar için ödeme yaptığını yahut taraflar arasında cezai şart içeren bir sözleşme bulunduğunu iddia etmediğini, buna karşılık müvekkilinin davacıya teslim edilmeyen mallar için nasıl borçlu olabileceğini anlayamadığını, davacı yanın beyanlarının çelişkilerle dolu olduğunu, tarafların birbirine mal, hizmet yahut para vermediği halde her iki şirketinde birbirinde çeklerinin bulunduğunu borç ve alacak söz konusu olmadığı halde müvekkiline ait çeki icraya koyduklarını beyan ettiğini, müvekkili şirketin yapmış olduğu icra takibine de borcu bulunmadığı gerekçesiyle menfi tespit davasını açtığını, davacıların haksız biçimde müvekkiline ait çeki elinde bulundurduklarını, çekle ilgili kayıp yahut zayii sebebi ile de İstanbul 12.Asliye Ticaret Mahkemesinin 2015/1279 E. sayılı dosyası ile çeki kaybeden tarafından dava açıldığını, İstanbul Anadolu 6 İcra Müdürlüğü ... E sayılı dosyasına konu olan çek için menfi tespit davası açıldığını ve derdest olarak devam ettiğini, müvekkiline ait çekin davacı şirketlerin sahibi ve ortağı ... tarafından icraya konulduğunu, davaya konu çekin kambiyo senedi olduğunu, davacı yanın ticari defterlerine dayanarak aksini ispat etmekteyse de kambiyo senedi karşısında ticari defterlerin tek başına delil niteliği taşımadığını savunarak, davanın usul ve esastan reddine karar verilmesini talep etmiştir.
İLK DERECE MAHKEMESİ KARARININ ÖZETİ
İlk Derece Mahkemesince yapılan yargılama sonucunda; "... Dava taraflar arasındaki mal alışverişi için davalıya verildiği ancak davalının malları teslim etmediği iddiasına konu olan ... Bankası Zonguldak Şubesi ... seri numaralı 35.000 TL bedelli çekin davalı tarafından İstanbul Anadolu 7. İcra Müdürlüğü’nün ... Esas sayılı dosyası ile takip başlattığı ancak davacı şirketlerin davalıya borçlarının bulunmadığı iddiası ile açtıkları menfi tespit davasına ilişkindir.Davalı ... ‘nin 2015 yılı yevmiye defteri incelenmesinde, dava konusu olan 30.11.2015 keşide tarihli, ... seri no.lu, 35.000,00 TL bedelli çekin davalının ticari defterlerinde 27.10.2015 tarihinde ... yevmiye numarası ile kayıtlı olduğu tespit edilmiştir. Davacı şirketlerin ticari kayıtlarında dava konusu çeke ilişkin bir kayda rastlanılmamıştır. Çek ödeme vasıtası olup mevcut bir borcun ödenmesi için keşide edildiğine dair karinenin ve ticari hayatta asıl olanın peşin alışveriş olup mal tesliminin ve bedel ödemesinin aynı anda gerçekleştiğine ilişkin karinenin aksinin bunu iddia eden tarafça ispatı gerektiğinden davacı vekilinin dava dilekçesinde beyan ettiği “Müvekkilleri ile davalı firma arasında mal alışverişinden kaynaklı ticari bir ilişki bulunduğu, davalı tarafından malların teslim edilmediği” iddiasını somut bir delile (sipariş formu, fatura sözleşme vb.) belgelendiremediği bu yönüyle taraflar arasındaki mal alış verişi hususunun ispata muhtaç kaldığı,ispat külfeti davacıda olup, dosyada alınan bilirkişi raporları ve dosya kapsamında davacının iddiasını kanıtlamaya yeterli olmadığı değerlendirilmiş ancak İstanbul Anadolu 7. İcra Müdürlüğü’nün ... Esas sayılı takip dosyasında talep edilen 105.00 TL çek komisyonu ile 3.500,00 TL çek tazminatının toplamı olan 3.605,00 TL'yi ise süresinde çek muhatap bankaya ibraz edilmediğinden çekin kambiyo senedi vasfını yitirmesinden dolayı talep edemeyeceği değerlendirildiğinden Davanın kısmen kabülü ile, davacıların İstanbul Anadolu 7.İcra Dairesinin ... esas sayılı icra dosyasından, 105,00 TL çek komisyonu ile 3.500,00 TL çek tazminatı olmak üzere toplam 3.605,00 TL borçlu olmadığının tespitine, fazlaya ilişkin talebin reddine dair..." gerekçesiyle davanın kısmen kabulü ile davacıların İstanbul Anadolu 7.İcra Dairesinin ... esas sayılı icra dosyasından, 105,00 TL çek komisyonu ile 3.500,00 TL çek tazminatı olmak üzere toplam 3.605,00 TL borçlu olmadığının tespitine, fazlaya ilişkin talebin reddine, karar verilmiştir.
Bu karara karşı, davacılar vekilince istinaf başvurusunda bulunulmuştur.
İLERİ SÜRÜLEN İSTİNAF SEBEPLERİ
Davacılar vekili, istinaf başvuru dilekçesinde özetle;
Kararın usul ve yasaya aykırı olduğunu, sadece davalının ticari defterlerinde çekin kayıtlı olmasının müvekkilinin ticari defterlerinde kayıtlı olmamasına dayanılarak hüküm kurulmasının usul ve yasaya aykırı olduğunu, her iki tarafın tüzel kişi olduğunu, tüzel kişilerin tacir olması nedeniyle aralarında diyaloğun sebepleri, nedenleri ve dayanak konusu işlemlerin açık ve net olarak belirlenmesi ve kayda geçmesi gerektiğini, davalının ticari defterlerinde çek kaydı olduğu halde neye ilişkin olduğuna dair herhangi bir karşılığı olmadığını, davalı tarafından müvekkiline kesilmiş bir fatura ve mal siparişine veya kestiğine ilişkin irsaliyenin bulunmadığını, müvekkilinin almadığı bir malı ispatlamasının imkansız olduğunu, davalının çekin nedeni olarak herhangi bir şey beyan etmediğini, davalı vergi kayıtlarının celp edilmediğini, celp edilmesi durumunda herhangi bir ticari ilişkinin olmadığının açıkça ortaya çıkacağını, müvekkilinin fatura ve sipariş formu ile ispatlaması yönündeki kanaatin kabulünün imkansız olduğunu, davalı kayıtlarında müvekkiline bu çeke karşı ne verildiğine ilişkin veya hangi hukuki ilişkiye ilişkin aldıklarını ve bulunduklarını belgelemek zorunda olduğunu, müvekkilinin kayıtlarında malı gelmediği ve çekin kendilerine iade edileceğinin söylenmesi nedeni ile defterlere geçmemesi olduğunu, deliller dikkate alınarak söz konusu takibin ve çekin iptali gerektiğinin açık olduğunu iddia ederek, kararın kaldırılmasına ve davanın kabulüne karar verilmesini talep etmiştir.
İNCELEME VE GEREKÇE
Dava, ticari satım kapsamında verilen çeke dayalı takibe karşı İİK'nın 72/3. maddesi gereğince açılan menfi tespit davasıdır. İlk derece mahkemesince yapılan yargılama sonucunda davanın kısmen kabulüne karar verilmiş; bu karara karşı, davacılar vekilince, yasal süresi içinde istinaf başvurusunda bulunulmuştur.İstinaf incelemesi, HMK'nın 355. maddesi uyarınca, ileri sürülmüş olan istinaf nedenleriyle ve kamu düzeni yönüyle sınırlı olarak yapılmıştır.Taraflarlar arasında ticari ilişkinin mevcudiyeti konusunda herhangi bir uyuşmazlık mevcut değildir. Uyuşmazlık, davacıların takip konusu çekten dolayı borçlu olup olmadıkları, mahkemece yapılan inceleme ve yapılan yargılamanın eksik ve yerinde olup olmadığına ilişkindir. Dosya kapsamından, davacı şirketlerden ... ... Ltd Şirketine ait ... i Bankası Şubesindeki çek hesabından diğer davacı ... ... Ltd Şirketi emrine 30.11.2015 tarihinde 35.000,00 TL bedelli çek keşide edildiği, söz konusu çekin ciro yolu ile davalı şirkete geçtiği, dava dışı davacı şirket yetkilisi olduğu anlaşılan ... tarafından dava dışı çekin kaybedildiği iddiası ile İstanbul 12. Asliye Ticaret Mahkemesinin 2015/1279 Esas sayılı dosyası ile çek iptali davasını açtığı, adı geçen gerçek kişi hakkında ayrıca iş bu dosyadaki davalı şirket tarafından İstanbul 6. Asliye Ticaret Mahkemesinin 2016/268 Esas sayılı dosyasında menfi tespit davasının açılmış olduğu, söz konusu davaya esas çekin 45.000,00 TL değerindeki çek olduğu, davalı şirket tarafından ise dava konusu 35.000,00 TL tutarındaki çek bedeli ve ferileri olmak üzere toplam 40.381,25 TL alacağın tahsili amacı ile İstanbul Anadolu 7. İcra Müdürlüğünün ... Esas sayılı dosyasında 09.06.2015 tarihinde ilamsız icra takibi başlattığı, davalı şirketin başlatmış olduğu icra takibi sonucunda davacı şirketler tarafından iş bu menfi tespit davasını açılmış olduğu anlaşılmıştır. Davacılar davalı tarafın avans olarak verilen çek karşılığında mal tesliminde bulunmadığını, çekin iade edilmediğini iddia etmişlerdir. Tarafların delillerini ibrazı ve ilgili delillerin dosya içerisine celbi sonrasında bilirkişi raporları alınmıştır. 12.03.2021 tarihli talimat bilirkişi raporunda; davacı şirketlerin ticari ve defter ve kayıtları üzerinde yapılan inceleme sonucunda davacı şirketlerden ... ... Ltd Şirketinin muhasebe kayıtlarını 10 günlük kayıt nizama uygun olarak yaptığı, defterlerin HMK 222 maddesi gereğince delil niteliğine haiz olduğu, davacı şirketlerin davalı şirkete verdiğini öne sürdüğü, çekin sonrasında davalı şirkete ciro edildiği göz önüne alınarak öncelikle çekin ticari defter kayıtlarında var olup olmadığının tespiti gerektiğini, şirkete ait verilen çekler hesabının alt detayında ilgili çekin olup olmadığına bakıldığı ve çekin kayıtlı olmadığı, diğer davacı ..... Ltd Şirketinin defter kayıtlarında tek düzen hesap planı uygun şekilde alınan çekler hesabının alt detayında bulunup bulunmadığına bakıldığı, iki adet çek kaydının kayıt edilmiş olduğunun tespit edildiği, bunun üzerine ... Ltd Şirketinin kebir defter kayıtlarından hareketle tablo oluşturulduğu, oluşturulan tabloda alınan çekler hesabının altına detay oluşturulmadığı görülmekle birlikte açıklama kısmında da çek sıra numarasının belirtilmemiş olduğu, 30.11.2015 keşide tarihli çekin alınan çekler hesabının alt detayları olmadığı için çekin kimden alındığı ile ilgili kesin tespit yapmanın mümkün görünmediği, ...... Ltd şirketi ile ilişkilendirilebilecek bir ciro kaydının bulunmadığı, davacı ... Şirketinin davalı şirkete 01.01.2015 tarihinde açılış blançosundan gelen 2.000,00 TL borcunun var olduğu bu borcun 31.12.2015 tarihinde ödendiğinin görüldüğü, sonuç olarak kontrol ve inceleme sonucunda davalı şirket adına davacılardan ... Ltd kayıtlarında bir bakiyenin görülmediği, diğer bir ifade ile borç görülmediği, davacı ... ... Ltd Şirketi kayıtlarında ise davalı hesabının detayında cari kaydın oluşturulduğu, bakiye yürütüldüğü, 31.12.2015 tarihinde kapatıldığı, davacı şirketlerin defter kayıtlarından davalı şirkete herhangi bir borcu olmadığı kanaatine varıldığı belirtilmiştir. Davacılar vekili rapora beyan dilekçesinde; aleyhe hususları kabul etmediklerini, müvekkilinin defterlerinde yapılan inceleme ve diğer kayıtların incelenmesi sonucunda davalıya herhangi bir borcunun olmadığının tespit edildiğini belirterek, talepleri gibi karar verilmesini istemiştir. Davalı şirkete ait ticari defter ve kayıtları üzerinde yapılan inceleme sonucunda düzenlenen 04.11.2021 tarihli bilirkişi raporunda; dava konusu çekin davalının ticari defterlerinde 27.10.2015 tarihinde kayıtlı olduğunun tespit edildiği, davalı defterlerinin açılış ve kapanış tasdiklerinin süresinde olduğu, 2015 yılı yevmiye defter kayıtlarına göre davacı ... Şirketinin cari hesabının tespit edildiği, yapılan kaydın hatalı olduğu, mükerrer alacak kaydı yapıldığı, takip konusu çekin lehtarı tarafından davalı şirkete ciro edildiği, arka yüzünün fotokopisinde başkaca cirantaların bulunmadığı, bankaya ibrazına dair kaşenin ibarenin yer almadığı, sonuç olarak taraflar arasındaki mal alış verişi için davalıya verildiği ancak davalının malları teslim etmediği iddiasına konu olan çekin davalı tarafından başlatılan icra takibine karşı davacıların menfi tespit davası açmış oldukları, davalı ile davacılar arasında cari hesap ilişkisinin bulunmadığı, davalının 2015 dönemine ait alınan çekler ve ödeme emirleri hesabının incelenmesinde çekin davalı şirketin defterlerinde kayıtlı olduğu, davacı ... Ltd Şirketinin alacaklı gözüktüğü, sonuç olarak davacı şirketlerin davalıya ciro edilerek çekin hangi amaçla verildiğinin dosyada bulunan belge ve bilgiler ışığında tespit edilemediği, davacıların mal alış verişinden kaynaklı ticari ilişki bulunduğu, davalı tarafından malların teslim edildiği iddiasının somut bir delille belgelendirilemediği, mal alış iddiasının ispata muhtaç olduğu, davalı defterinde takip konusu çekin alınan çekler hesabına kaydedildiği, takip konusu çekin süresinde muhatap bankaya ibraz edilmediğinden kambiyo senedi vasfını yitirmiş olması nedeniyle takipte talep edilen 105,00 TL çek komisyonu ile 3.500,00 TL çek tazminatının talep edilemeyeceğinin değerlendirildiği belirtilmiştir. Davalı vekili rapora karşı beyan dilekçesinde; müvekkili ile davacılar arasında hiçbir zaman ticari bir ilişki olmadığını, bilirkişi raporundan açıkça görüldüğünü, müvekkilinin dava dışı gerçek kişi adına 20.12.2015 keşide tarihli 45.000,00 TL tutarında hatır çeki düzenlediğini, dava dışı gerçek kişinin müvekkili zararına hareket ederek tedavül amaçlı olmamasına rağmen çeki davacılardan Ulus şirket yetkilisi ...'e ciro ettiğini, ...'in söz konusu çekin hatır çeki olduğunu bilmesine rağmen kötü niyetli olarak icra takibi açtığını, davacılardan Ulus Şirketinin yetkilisi tarafından kötü niyetle gerçekleştirilmiş olan icra takibinin telafisi olarak dava konusu çeki müvekkili şirket lehine düzenlediğini, müvekkili tarafından çekin icra takibine konulduğunu, müvekkilinin mal teslimi vadetmesi üzerine çek verildiği belirtmelerinin dahi gerçek dışı olduğunun açıkça ortada olduğunu, mallara dair dosyada herhangi bir sözleşme veya sipariş belgesinin bulunmadığını belirterek ,davanın reddine karar verilmesini talep etmiştir.Mahkemece, bilirkişi raporundaki tespite göre takibe konu edilen çekin bankaya ibraz edilmemiş olması nedeniyle çek komisyonu ve çek tazminatından davacıların sorumlu olmayacağının kabulü ile davanın kısmen kabulüne dair hüküm tesis edilmiştir. HMK'nın 190. maddesinde, ispat yükünün, kanunda özel bir düzenleme bulunmadıkça iddia edilen vakıaya bağlanan hukuki sonuçtan kendi lehine hak çıkaran tarafa ait olduğu, TMK'nın 6. maddesinde ise, taraflardan her birinin hakkını dayandırdığı olguların varlığını ispatla yükümlü olduğu belirtilmiştir.Menfi tespit davasında ispat yükü kural olarak davalı alacaklıya düşer. Davacı borçluların davalının varlığını iddia ettiği hukuki ilişkiyi sadece inkâr etmekle yetinmekte ise bu ilişkinin hiç doğmadığını ileri sürmekte ise ispat yükü davalıya düşer fakat menfi tespit davasını açan davacı borçlunun davalının varlığını iddia ettiği hukuki ilişkinin hiç doğmadığını iddia etmeyip bilakis bu ilişkinin doğduğunu bildirerek başka bir nedenle hukuki ilişkinin geçersiz olduğunu ve son bulduğunu ileri sürmekte ise bu iddiayı ispat yükü davacıya düşer. Somut olayda olduğu üzere alacaklının dayandığı çekin karşılıksız olduğunu ispat yükü davacı borçlulara düşecektir. Davacılar, takip konusu çekin davalıya teslim edeceği mal karşılığı avans olarak verildiğini ancak malların teslim edilmediğini ve çekten dolayı borçlu olmadıklarını iddia etmişlerdir. Çek, hukuki mahiyeti itibariyle bir ödeme aracıdır. Poliçenin bir kredi vasıtası olmasına karşı çek, nakit para yerine ödeme amacıyla kullanılır. Kambiyo senetleri temel hukuki ilişkiden bağımsız bir nitelik taşır ve soyut bir borç ikrarı içerir. Diğer taraftan peşin satışta mal ve bedel aynı anda ödenir. TBK'nın 207. maddesine göre asıl olan peşin satıştır. Bir başka anlatımla alıcı ve satıcının yüklendiği edimler aynı anda ifa edilmektedir. Somut olayda olduğu üzere menfi tespit davasında davaya konu çekin bedelsizliğini ileri süren davacı olan borçlular bu iddiasını ispat ile mükelleftir.Taraflar arasında yazılı şekilde düzenlenmiş bir satım sözleşmesi bulunmamaktadır. TBK'nın 207. maddesinde, satış sözleşmesinde tarafların edimlerini, aksine sözleşme veya adet bulunmadıkça aynı anda ifa etmesi gerektiği düzenlenmiştir. Menfi tespit davasındaki bu iddianın ileri sürülüş şekline göre ispat yükü davacılardadır. Davacılar, çeki avans olarak verdiğini ve muaccel bir borç için vermediğini kanıtlamalıdır. Çek yazılı belge olup, satım sözleşmesinde tarafların edimlerini aynı anda ifa etmesi gerektiğine ilişkin karineye göre davalının savunmasını ispatladığı kabul edilmelidir. Davalının savunması, talil niteliğinde olmayıp, satım sözleşmesine ilişkin TBK'nın 207.maddesinde düzenlenen yasal karineye uygundur. Tekstil sektöründe avans çeki verilmesinin teamül haline geldiği kanıtlanmamıştır.Çek bir ödeme aracı olup kural olarak muaccel bir borcun tasfiyesi için verilir. Bu hususun aksi ancak kesin delillerle ispat edilmelidir. Davacıların, avans çeki iddiasının yasal ve kesin delillerle kanıtlanmadığı, yasadaki çeke ilişkin düzenlemeler dikkate alındığında, çek hamilinin her durumda mal veya hizmet teslimini kanıtlama yükü altında bırakılmasının, çeke ilişkin düzenlemelere aykırı olduğu açıktır. Bu tür bir kabul tarzı çekin ve çeke ilişkin düzenlemelerin anlamsız kalması sonucunu doğuracaktır. Mahkemece her iki tarafın ticari defter ve kayıtları üzerinde yapılan inceleme ve alınan bilirkişi raporları neticesinde taraflar arasındaki çeke dayanan herhangi bir ticari ilişkinin tespiti mümkün olmamıştır. İspat külfeti davacılar üzerinde olduğundan istinaf nedenleri yerinde görülmemiştir. Davanın niteliği ve davacıların iddiaları kapsamında mahkemenin eksik incelemesinden söz edilemeyecektir. Açıklanan bu gerekçelerle, HMK'nın 353/1.b.1 maddesi uyarınca dosya üzerinden yapılan istinaf incelemesi sonucunda, ilk derece mahkemesinin istinafa konu kararı usul ve yasaya uygun olup davacılar vekilinin istinaf sebepleri yerinde görülmediğinden, davacılar vekilinin istinaf başvurusunun esastan reddine dair aşağıdaki hüküm verilmiştir.
HÜKÜM Yukarıda açıklanan gerekçelerle;
1-HMK'nın 353/1.b.1 maddesi uyarınca, davacılar vekilinin istinaf başvurusunun esastan reddine, 2-Davacılar tarafından yatırılan istinaf başvuru ve peşin karar harçlarının Hazineye gelir kaydına, bakiye 534,70 TL istinaf nispi karar harcının davacılardan tahsiline, Hazineye gelir kaydına,3-Davacılar tarafından yapılan kanun yolu giderlerinin kendi üzerinde bırakılmasına,4-Gerekçeli kararın Dairemiz Yazı İşleri Müdürlüğünce taraf vekillerine tebliğine dair;HMK'nın 353/1.b.1 maddesi uyarınca dosya üzerinden yapılan istinaf incelemesi sonucunda, 12.09.2025 tarihinde, oy birliğiyle ve temyizi kabil olmak üzere karar verildi.
KANUN YOLU: HMK'nın 361. maddesi uyarınca, iş bu gerekçeli kararın taraf vekillerine tebliğ tarihlerinden itibaren iki haftalık süreler içinde temyiz yolu açıktır.