Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2011-4-348 (Önaraştırma)
Karar Sayısı : 12-29/854-254
Karar Tarihi : 31.05.2012
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI
Üyeler : Prof. Dr. Metin TOPRAK, Doç. Dr. Mustafa ATEŞ,
İsmail Hakkı KARAKELLE, Doç. Dr. Cevdet İlhan GÜNAY,
Dr. Murat ÇETİNKAYA, Reşit GÜRPINAR
B. RAPORTÖRLER : Canan İÇEL, Zeynep ŞENGÖREN
C. BAŞVURANLAR : - Erdinç ÜNAL
Merkez Mah. No:49 D.3 Avcılar/İstanbul
- Cahit DÜZCAN
Valide-i Atik Mah. Kartalbaba Cad. No: 30/5 Üsküdar/İstanbul
- Elif İdil KARACA
Fatih Cad. Şefika Sok. No:1/9 Yalova
- Kemal VAROL
Harem İskele Cad. Selimiye Üsküdar/İstanbul
- Tarkan YÜCEDAĞ
Bahçelievler M. Stadyum Cad. No:33 Yalova
- Serdar ACAR
Yalova Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yalova
- Ömer Halim BERBEROĞLU
Camçeşme Mah. Barbaros Cad. No: 6 Pendik/İstanbul
- Ertan Kubilay İLERİ
Mehmet Akif Ersoy Mah. Mithatpaşa Cad. No:11/4
Çiftlikköy/Yalova
- Muhammet BALCI
Atatlar M. Kübra Sok. No:2/5 Kartal /İstanbul
- İlknur MENEKŞE
Bağdat Cad. No:370/7 Maltepe/İstanbul
- Ahmet AKYOL
Camçeşme Mah. Barbaros Cad. No:6/B Pendik /İstanbul
- Fatih AKYOL
Kartal/İSTANBUL
- Hasan AKBAY
Bahariye Cad. Adliye Palas Apt. No: 72/10 Kadıköy/ İstanbul
- Turgut İNAN
Cumhuriyet Mah. Yalı Cad. No:4 Koru Çınarcık/Yalova
12-29/854-254
2/7
- Hüseyin DAMA
Paşakent Mah. 1050 No:2/10 Bandırma/Balıkesir
- Hakan GÜR
Uludağ Üniversitesi Tıp Fakültesi Spor Hekimliği Bursa
- Olcay AKBULUT
Ertuğrul Mah. 508 Sok. Denizkent Sit. E 16 Nilüfer/Bursa
- T.C. Gümrük ve Ticaret Bakanlığı Tüketicinin Korunması ve
Piyasa Gözetimi Genel Müdürlüğü
Eskişehir Yolu 9. km TOBB Binası C blok No: 252 Ankara
- Tüketiciler Birliği Derneği
Turgut Özal (Millet) Cad. Emeksaray Apt. No:22 K: 5 Aksaray
Fatih/İSTANBUL
- Yasemin KÜÇÜK
Bağdat Cad. Erenköy Mah. 348/5 A Blok Kadıköy/İstanbul
- Gizlilik talebi bulunan 8 başvuru
D. HAKKINDA İNCELEME
YAPILAN : İstanbul Deniz Otobüsleri A.Ş.
Kennedy Cad. Yenikapı Hızlı Feribot İskelesi Fatih/İstanbul
(1) E. DOSYA KONUSU: İstanbul Deniz Otobüsleri A.Ş.’nin dinamik fiyatlandırma
uygulaması ile hakim durumunu kötüye kullanarak aşırı fiyatlama yaptığı ve farklı
satış kanallarına farklı fiyatlar uyguladığı iddiası.
(2) F. İDDİALARIN ÖZETİ: İstanbul Deniz Otobüsleri A.Ş. (İDO)’nin, özelleştirme sonrasında
dinamik fiyat uygulamasına geçtiği ve bilet fiyatlarının eski fiyatlara göre yaklaşık %50
oranında arttığı belirtilmiş ve İDO’nun tekel konumunda olması sebebiyle tüketicilerin başka
bir alternatifinin olmadığı, böylelikle İDO’nun aşırı fiyatlama yaparak hakim durumunu
kötüye kullandığı iddia edilmiştir. Ayrıca, farklı satış kanallarına göre bilet fiyatlarının
farklılaştığı belirtilmiştir.
(3) G. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 12.12.2011-10.05.2012 tarihleri arasında giren
başvurular üzerine hazırlanan, 12.01.2012 tarih ve 2011-4-348/İİ-12-425.B.A sayı,
06.03.2012 tarih ve 2012-4-80/İİ sayılı İlk İnceleme Raporları’nın görüşülmesi sonucunda
önaraştırma yapılmasına karar verilmiştir. Söz konusu karar uyarınca düzenlenen,
24.05.2012 tarih ve 2011-4-348/ÖA sayılı Önaraştırma Raporu görüşülerek karara
bağlanmıştır.
(4) H. RAPORTÖR GÖRÜŞÜ: İlgili raporda; İDO’nun 4054 sayılı Rekabetin Korunması
Hakkında Kanun’u ihlal eder nitelikte uygulamalarda bulunduğu yönünde bir bulguya
ulaşılamadığı, bu nedenle anılan teşebbüs hakkında 4054 sayılı Kanun’un 41. maddesi
uyarınca soruşturma açılmasına gerek bulunmadığı ve şikâyetin reddedilmesinin uygun
olacağı ifade edilmiştir.
I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
I.1. İlgili Pazar
(5) Mevcut dosya kapsamında şikayet konusu incelenirken, hakim durum tespitine ihtiyaç
duyulmaksızın kötüye kullanmanın varlığı incelenerek sonuca ulaşılmıştır. Bu nedenle,
“İlgili Pazarın Tanımlanmasına İlişkin Kılavuz”un 20. maddesinde yer alan “Ancak inceleme
12-29/854-254
3/7
konusu işlem, gerek ürün gerekse de coğrafi açıdan olası alternatif pazar tanımları
çerçevesinde rekabet açısından endişeler yaratmıyor ya da alternatif tüm tanımlar
açısından rekabeti bozucu bir etki söz konusu oluyorsa pazar tanımı yapılmayabilir” ifadesi
doğrultusunda pazar tanımı yapılmamıştır.
I.2. Yapılan Tespitler ve Değerlendirme
(6) Başvuru konusu 4054 sayılı Kanun’un “Hakim Durumun Kötüye Kullanılması” başlıklı 6.
maddesi kapsamında incelenmiştir.
Esasen bir eylemin hâkim durumun kötüye kullanılması olarak değerlendirilebilmesi için
teşebbüsün hâkim durumda bulunması ve eyleminin kötüye kullanma niteliğinde olması
gerekmektedir. Sözü edilen iki kriterden herhangi birisinin bulunmaması durumunda 4054
sayılı Kanun’un 6. maddesinin ihlalinden bahsedilemez. Dosya konusu bilgiler
çerçevesinde uygulamanın kötüye kullanma niteliğinde olup olmadığı incelenmiştir.
(7) Dosya konusu iddia İDO’nun yüksek fiyat uyguladığına ilişkindir. Hakim durumdaki
teşebbüslerin bu tip tek taraflı davranışları rekabet hukukunda “aşırı fiyatlama” başlığı
altında değerlendirilmektedir.
I.2.1. İDO’dan Gelen Yazılı Açıklamalar
İDO’dan alınan konuya ilişkin bilgilere aşağıda yer verilmiştir:
(8) İDO tarafından dinamik fiyatlandırma sistemine ilk olarak 01.07.2011 tarihinde Yenikapı-
Bandırma seferi ile başlanmış, diğer hatlarda kademeli olarak geçilmiştir. Esnek
fiyatlandırma olarak da adlandırılan bu sistem ile erken rezervasyon yapılması halinde ve
talebin az olduğu zaman aralığında daha düşük fiyatlar üzerinden bilet alımı
yapılabilmekte, talebin yoğun olduğu ve geç rezervasyon yapılan seferlerde ise fiyatlar
daha yüksek olmaktadır. Bilet fiyatlarının belirlenmesinde, sunulan koltuk kapasitesinde
kalan koltuk sayısı ile seyahat süresinden ne kadar önce rezervasyon işleminin yapıldığı
kriterlerine bakılmaktadır. Her bir feribot iş seyahati, ekonomi, promosyon gibi çeşitli ücret
sınıflarına tahsis edilmekte, her bir sınıftaki koltuk sayısı önceden belirlenmekte, seyahatin
satışa sunulduğu ilk günden itibaren satılan koltuk sayısı ile o yolculuk için öngörülen talep
kıyaslanarak biletler farklı ücret seviyelerinden satılmakta ve ilk satılan biletler her zaman
daha sonra satılanlara göre daha düşük fiyattan alıcı bulmaktadır. Bu sistem havayolu,
demiryolu gibi diğer ulaşım tercihlerinde de kullanılmaktadır.
(9) Esnek fiyatlandırma sistemine geçişteki amaç, talep değişkenliğini azaltarak kapasite
kullanımını optimize etmektir.
(10) Farklı satış kanallarından farklı fiyata bilet satılmasının nedeni ise, çağrı merkezi işletimi
nedeniyle 3. şahıslarla ticari bir sözleşme vasıtasıyla aracılık hizmeti alınması; gişeler
üzerinden yapılan satışlar için de personel istihdam edilmesi olup, tüm bunlardan
kaynaklanan maliyetler bilet fiyatlarına makul ölçüde yansıtılmaktadır. İnternet üzerinden
yapılan satışlarda bu tür maliyetlere katlanılmadığı için, biletler en düşük fiyata internetten
alınabilmektedir. Öte yandan, internet satış fiyatı üzerinden 1 TL fark ile gişelerden, 2 TL
fark ile de çağrı merkezinden bilet satın alınabilir.
I.2.2. İDO Dış Hat Seferlerindeki Maliyet ve Karlılık Yapısı
(11) Esasen, aşırı fiyatın rekabet ihlali olarak kabul edilebilmesi için hakim durumdaki firmanın
fiyatının sürekli bir biçimde ve önemli ölçüde rekabetçi fiyatın üzerinde olması gerekir. Bu
durum pazar gücüne dayanarak aşırı fiyat uygulayan bir firmanın karlılığının yüksek olması
gibi bir kabulü de beraberinde getirmektedir. Bundan yola çıkarak öncelikle özelleştirmenin
12-29/854-254
4/7
gerçekleştiği tarihten bugüne kadar aylık ayrıntılı gelir ve gider kalemleri, ardından 2011 ve
2012 yılı Ocak-Mart dönemi karlılık oranları her bir hat bazında karşılaştırılmıştır. Dosya
mevcudu bilgilere göre, İDO’nun deniz otobüsü seferlerinde (…..). İDO’nun söz konusu
hatlardaki özelleştirme ve özelleştirme sonrası karlılık oranları karşılaştırıldığında ise şu
görünüm karşımıza çıkmaktadır: (…..),(…..) ile (…..) hatlarında özelleştirme öncesi ve
özelleştirme sonrası karlılık seviyesi negatif seviyelerde seyretmiş, (…..) hattında ise
özelleştirme öncesinde artı olan karlılık seviyesi eksili rakamlara gerilemiştir. Yine
özelleştirme öncesinde zarar eden (…..) hattında ise 2012 yılı Ocak ve Şubat aylarında
pozitif karlılık rakamları yakalanmış, ancak aynı yılın Mart ayına gelindiğinde yeniden zarar
edilmiştir.
(12) Öte yandan, hızlı feribot hatlarında (…..) hattı dışında yolcu gelirleri toplam giderleri
karşılamaktadır. (…..) ise 2011 yılının Temmuz ve Ağustos aylarında yüksek olan kar
miktarı ortadan kalkmış sonraki aylarda (Ekim hariç) hat zarar etmeye başlamıştır.
Özelleştirmeden bu yana karlılık oranlarına bakıldığında ise (…..) dışındaki hatların karlı
olduğu; ancak karlılık oranlarının 2011 yılı Temmuz ayından sonra gerilediği belirlenmiştir.
(13) Özelleştirme öncesi ve sonrası üç aylık dönemler karşılaştırıldığında da (…..) hattı dışında
karlılık oranlarının düştüğü anlaşılmaktadır. (…..) hattı özelleştirme öncesi de zarar etmekle
birlikte özelleştirme sonrasında daha az zarar eder hale gelmiştir.
(14) Ayrıca, 2011 ve 2012 yılı Mart ayı karlılık oranları kıyaslandığında, yalnızca (…..) hattında
fark edilir bir artışın yaşandığı, (…..) hattında değişmediği, (…..) hattında ciddi bir düşüşün
gerçekleştiği, (…..) hattında ise zararların önemli ölçüde azaldığı belirlenmiştir.
(15) Diğer taraftan, İDO’nun (…..) hattındaki verilere göre, diğer hatların aksine karlılık
yüksektir. Özelleştirme öncesi dönemle (Ocak-Mart) karşılaştırıldığında ise Ocak ve Mart
ayları için karlılık oranlarının bir önceki yıla göre yaklaşık iki katına kadar çıktığı, ancak
Şubat ayındaki oranların benzer seyrettiği anlaşılmaktadır.
(16) Netice itibarıyla, İDO dış hatlarda yalnızca (…..) hattında kar elde edebilmektedir. (…..).
I.2.3. Fiyat Kıyaslaması
(17) Aşırı fiyatlamanın tespitinde kullanılan fiyat kıyaslaması, teşebbüsün kendi fiyatları
arasında yapılabileceği gibi, diğer teşebbüslerin fiyatlarıyla da yapılabilmektedir. Kuruma
intikal eden şikayetler, daha çok İDO’nun özelleştirme sonrası uyguladığı dinamik
fiyatlandırma sistemi ile fiyatların fahiş oranda arttığı yönünde olduğundan; Yenikapı-Bursa,
Yenikapı-Yalova, Pendik-Yalova hatlarındaki fiyat artışları incelenmiştir. Yine dinamik
fiyatlandırma uygulanmadığı halde, başvuru konusu olan Eskihisar-Topçular hattı için de
özelleştirme öncesi ve sonrası fiyat değişimi dikkate alınmıştır.
(18) Pendik-Yalova hattı haricinde, genel olarak hatlardaki fiyat artış oranlarının %30’un altında
kaldığı görülmektedir. Ancak, bu hatlarda Mart 2012 dönemindeki giderlerde; bir önceki
yılın aynı ayı ile karşılaştırıldığında Eskihisar-Topçular hattında %(…..), Yenikapı-Yalova
hattında %(…..), Pendik-Yalova hattında %(…..), Yenikapı-Bursa hattında %(…..) ve
Yenikapı-Bandırma hattında %(…..) oranında maliyetten kaynaklanan artışların yaşandığı
görülmektedir. Nitekim İDO yetkilileri de pek çok kez, giderlerinde gerçekleşen artışa dikkat
çekmişlerdir. Bu nedenle, bir önceki yıla göre %(…..) aralığında gider artışları yaşandığı
dikkate alındığında %30 oranındaki fiyat artışının makul olduğu açıktır. Bu çerçevede,
yalnızca %60 oranında artan Pendik-Yalova hattındaki yolcu fiyatları için fiyat-maliyet
analizi yapılmıştır. Diğer tüm hatlardaki fiyat artış oranları %30’un altında kaldığı için fiyat-
maliyet analizine gerek olmadığı neticesine varılmıştır.
12-29/854-254
5/7
I.2.4. Fiyat-Maliyet Kıyaslaması
(19) Dosya kapsamında Pendik-Yalova hattındaki yolcu fiyatları ve yolcu başına düşen maliyet
bilgileri incelenmiştir: Şubat 2012 verileri baz alınarak yapılan çalışmada, (…..). Buna göre,
12 TL ortalama yolcu fiyatına karşılık (…..) TL gibi bir birim maliyet ortaya çıkmaktadır. Bu
durumda fiyat, maliyetten %(…..) oranında daha fazladır. (…..).
(20) Pendik-Yalova güzergahında karayolu taşımacılığı imkanı da bulunmakla birlikte,
karayolunun 75 dakika olan gidiş süresi ve 15 TL olan fiyatı ile İDO’nun 45 dakika süren ve
ortalama 12 TL olan hızlı feribot seferinin birbirinin ikamesi olmadığı açıktır. Bu durumda
ilgili hatta İDO fiili bir tekel ya da pazar gücü yüksek bir teşebbüs olmakla birlikte,
teşebbüsün diğer dış hatlarında zarar ediyor olması veya karlılık ile fiyat artış oranının
düşük olması göz önünde bulundurulduğunda, yalnızca Pendik-Yalova hattındaki
maliyetinin üstüne uyguladığı yaklaşık %(…..) oranındaki bir kar marjının sömürücü bir
kötüye kullanmaya örnek teşkil edecek boyutta olamayacağı değerlendirilmektedir.
(21) Ayrıca bu hattın toplam gelir-gider dengesine bakıldığında da benzer bir sonuca ulaşmak
mümkündür. Pendik-Yalova hattında özelleştirmenin henüz yapılmadığı bir önceki yılın
aynı döneminde de karlılık oranlarının %(…..) seviyesinde olduğu belirlenmiştir. Buradan,
ilgili hatta bir önceki yıla göre yolcu gelirlerinde artış yaşanmakla birlikte, toplam giderlerin
de arttığı anlaşılmaktadır. Bu çerçevede, Pendik-Yalova hattında 2012 yılı Mart ayında
gerçekleşen %(…..) oranındaki karlılığın aşırı olarak kabul edilmemesi gerektiği sonucuna
varılmıştır.
(22) Netice itibarıyla, incelenen (…..) hatlarında karlılıkların negatif seyrettiği, (…..) için ise iki
dönem arasındaki karlılık artışların yüksek olmadığı ve fiyat artışlarının gider artışlarına
paralel gerçekleştiği anlaşılmış ve aşırı fiyat iddialarının gerçeği yansıtmadığı sonucuna
ulaşılmıştır.
(23) Son olarak, İDO’nun nihai tüketicilere farklı satış kanallarındaki farklı fiyat uygulaması ile
kendisi için maliyet avantajı sağlayan kanallara yönlendirmeye çalıştığı ve bu avantajı o
satış kanalından yapılacak bilet fiyatlarına yansıtarak tüketicilere de aktardığı belirlenmiştir.
İDO’nun bu davranışının dışlayıcı veya sömürücü nitelikte olmadığı ve dinamik
fiyatlandırmaya karşı getirilen aşırı fiyat iddiaları çerçevesinde de değerlendirilemeyeceği
kanaatine varılmıştır.
J. SONUÇ
Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre; dosya konusu iddialara yönelik
olarak 4054 sayılı Kanun’un 41. maddesi uyarınca şikayetlerin reddi ile soruşturma
açılmamasına Kurul Üyesi İsmail Hakkı KARAKELLE’nin farklı gerekçesi ve OYBİRLİĞİ ile
karar verilmiştir.
12-29/854-254
6/7
FARKLI GEREKÇE
(31.05.2012 tarih, 12-29/854-254 Sayılı Kurul Kararı)
Kurul’un 31.05.2012 tarih, 12-29/854-254 Sayılı Kurul Kararı’na aşağıda açıklanan farklı
gerekçeyle iştirak edilmiştir.
İstanbul Deniz otobüsleri sanayi ve ticaret A.Ş’nin(İDO) özelleştirilmesi sürecinde; İstanbul
Büyükşehir Belediyesi tarafından 1998/4 Sayılı tebliğ uyarınca talep edilen Rekabet Kurulu
Görüşü 16.12.2010 tarihli 10-78/1601-M sayılı kararla adı geçen Belediye’ye gönderilmiştir.
Söz konusu Görüşte;
- “İstanbul Deniz Otobüsleri Sanayi ve Ticaret A.Ş.’deki İstanbul Büyükşehir
Belediyesi, İstanbul Büyükşehir Belediyesi Bağlı Kuruluşları ve İştiraklerine ait
hisselerin tamamının blok satış yöntemiyle özelleştirilmesinde sakınca
bulunmadığı,
- Ancak Marmara Denizi’nin kuzeyi ve güneyi arasında feribot taşımacılığı
pazarında yer alan hatlardan,
-Eskihisar-Topçular hattı ile Pendik- Yalova hattının
-Yenikapı- Bursa hattı ile Yenikapı-Bandırma veya Yenikapı-Yalova hattının
birlikte satışının rekabetçi endişeler yaratabileceği” belirtilmiştir.
Dosya konusu şikâyetlerden de anlaşılacağı üzere, Belediye İDO’nun özelleştirmesinde
Rekabet Kurulu Görüşünde yer verilen rekabetçi endişeleri paylaşmamış ve özelleştirmeye
konu edilen bütün hatları aynı Görüşte “…hisselerin tamamının blok satış yöntemiyle
özelleştirilmesinde sakınca bulunmadığı” şeklinde ifadeye dayanarak bir teşebbüse (bir
ortak girişime) devretmiştir.
Yine dosya konusu şikâyetlerden idarenin bu tercihi yaparken, Kurul Görüşünde belirtilen
hatlara yönelik olarak fiyat regülâsyonu anlamında bir önlem almadığı anlaşılmaktadır.
Oysa 24.05.2012 tarihli 2011-4-348/ÖA sayılı Önaraştırma Raporunda da (S.30) belirtildiği
üzere, örneğin Pendik Yalova hattında İDO fiili tekel ya da Pazar gücü yüksek bir teşebbüs
konumundadır. Bu ve benzeri hatların özel işletmecilere devri halinde, bu hatları kullanan
tüketicilerin muhtemel mağduriyetlerinin önüne geçmek için fiyat regülâsyonuna ihtiyaç
bulunmaktadır. Çünkü, adeta doğal tekel konumunda olan bu hatların işletmecileri
rekabetçi fiyatın çok üstünde fiyat uygulamaları halinde pazara yeni giriş tehdidi ile karşı
karşıya kalmayacakları gibi, karayolu da bu hatlara gerçek bir alternatif oluşturamayacaktır.
Nitekim, dosya konusu şikâyetlerden ve Önaraştırma raporundan, henüz bir soruşturmayı
gerektirecek seviyeye ulaşmamakla birlikte, fiyatların bazı hatlarda hızlı bir yükseliş
eğiliminde olduğu anlaşılmaktadır. Örneğin, Önaraştırma Raporunda(S.28) yer alan,
İDO’nun gönderdiği bilgilere dayanılarak hazırlanan, tablolardan Pendik-Yalova hattında
özelleştirme öncesi (…..) TL olan yolcu fiyatının özelleştirme sonrası (…..) TL.’ye, (…..)
olan araç fiyatının ise (…..) TL’ye çıktığı görülmektedir.
Pazarın çok daha rekabetçi olan iç hatlar bölümüne UKOME’nin fiyat regülasyonu ile
müdahale etmesi karşısında, dış hatlarda özellikle doğal tekel benzeri özellikler gösteren
Pendik- Yalova hattı gibi hatlarda fiyat regülasyonunun olmaması anlaşılamamıştır. Konuya
12-29/854-254
7/7
ilişkin bir mevzuat eksikliği varsa, bunun ilgili idare (Belediye ve/veya Ulaştırma Bakanlığı)
tarafından süratle giderilmesi beklenir.
Sonuç olarak, söz konusu karara, 4054 Sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanunun
27/9. maddesi uyarınca; başta Pendik- Yalova hattı olmak üzere pazar dinamiklerinin aşırı
fiyatlamayı engelleyemeyeceği anlaşılan hatlarda fiyat regülasyonu yapılmasını öneren
Rekabet Kurul’u görüşünün ilgili mercilere bildirilmesi gerektiği gerekçesiyle iştirak
edilmiştir.
İsmail Hakkı KARAKELLE
Kurul Üyesi
Full & Egal Universal Law Academy