Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2012-4-230 (Önaraştırma)
Karar Sayısı : 12-53/1497-524
Karar Tarihi : 01.11.2012
D. HAKKINDA İNCELEME
YAPILAN : - İstanbul Deniz Otobüsleri A.Ş.
Kennedy Cad. Yenikapı Hızlı Feribot İskelesi Fatih/İstanbul
- Turyol S.S.Turizm ve Yolcu Deniz Taşıyıcılar Kooperatifi
Necatibey Cad. Akçe Sok. Ali Yazıcı İşhanı No:1/3 Karaköy/İstanbul
(1) E. DOSYA KONUSU: - İstanbul Deniz Otobüsleri A.Ş.’nin tekel konumunu kullanarak
aşırı fiyat uyguladığı ve müşteriler arasında ayrımcılık yaptığı iddiası,
- İstanbul Deniz Otobüsleri A.Ş. ile Turyol S.S. Turizm ve Yolcu Deniz Taşıyıcılar
Kooperatifinin aralarında pazar paylaşımı anlaşması yaptıkları iddiası.
(2) F. İDDİALARIN ÖZETİ: Başvurularda, İstanbul Deniz Otobüsleri A.Ş. (İDO)’nin tekel
konumunu kullanarak aşırı fiyat uyguladığı ve öncelikli geçiş hakkı, koltuk seçimi için ilave
ücret talep etme gibi uygulamalar ile müşteriler arasında ayrımcılık yaptığı, böylelikle, tekel
konumunda olan İDO’nun hakim durumunu kötüye kullandığı belirtilmiştir. Ayrıca gişe, internet
gibi farklı satış kanallarına göre bilet fiyatlarının farklılaştığı ifade edilmiştir.
(3) Belirtilen hususa ek olarak, Kuruma yapılan bazı başvurularda İDO’nun geçen yıllarda kar
etmekte olan Kabataş-Çınarcık hattını kapattığı, bunun sebebinin ise İDO ile Turyol
S.S.Turizm ve Yolcu Deniz Taşıyıcılar Kooperatifi (Turyol) arasında yapılmış olan pazar
paylaşımı anlaşması olduğu ileri sürülmüştür.
(4) G. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 04.06.2012 ve 09.07.2012 tarihleri arasında giren
başvurular üzerine hazırlanan 09.07.2012 tarih ve 2011-4-230/İİ sayılı, 11.07.2012 tarih ve
2012-4-237/İİ sayılı ilk inceleme raporları 18.07.2012 tarihli Kurul toplantısında görüşülmüş
olup, önaraştırma yapılmasına karar verilmiştir. Söz konusu karar uyarınca düzenlenen
09.10.2012 tarih ve 2012-4-230/ÖA sayılı Önaraştırma Raporu görüşülerek karara
bağlanmıştır.
(5) H. RAPORTÖR GÖRÜŞÜ: İlgili raporda, başvuru konusu iddiaya ilişkin soruşturma
açılmasına gerek bulunmadığı ifade edilmiştir.
12-53/1497-524
3/7
I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
I.1. İlgili Pazar
(6) Mevcut dosya kapsamında şikayet konusu incelenirken, hakim durum tespitine ihtiyaç
duyulmaksızın kötüye kullanmanın varlığı araştırılarak sonuca ulaşılmıştır. Bu nedenle, “İlgili
Pazarın Tanımlanmasına İlişkin Kılavuz”un 20. maddesi doğrultusunda pazar tanımı
yapılmamıştır.
I.2. Yapılan Tespitler ve Değerlendirme
I.2.1. Bölge Paylaşımı İddialarına İlişkin Değerlendirme
(7) Dosya kapsamında incelenen iddialardan ilki, Kabataş-Çınarcık hattında yapılmakta olan İDO
deniz otobüsü seferlerinin kaldırıldığı, Çınarcık’a gitmek isteyen yolcuların Yenikapı veya
Bostancı kalkışlı hatları kullanmak yahut Kabataş iskelesinden kalkan konforsuz ve güvenlik
sorunu bulunan Turyol araçlarına binmek zorunda bırakıldıkları, söz konusu uygulamanın İDO
ve Turyol arasındaki bir anlaşmadan kaynaklandığı hususlarına ilişkindir.
(8) Önaraştırma kapsamında İDO ve Turyol’da raportörlerce yapılan yerinde incelemelerde adı
geçen teşebbüsler arasında 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun (4054 sayılı
Kanun)’un 4. maddesi ile yasaklanmış pazar paylaşımı anlaşması yapıldığına dair herhangi
bir tespit yapılmamıştır. Ayrıca, İDO’da yapılan yerinde incelemede tespit edilen iç
yazışmalarda;
- Yeni başlayan İDOBUS (deniz otobüsü ve otobüsü içeren kombine taşımacılık yöntemi)
projesi sebebiyle taşıtların bir bölümünün söz konusu projeye aktarıldığı ve bu sebeple diğer
hatlarda filo yetersizliğinin ortaya çıktığı,
-Kabataş-Çınarcık hattında doluluk oranlarının düşük, hattan elde edilen gelirin ise maliyetin
altında olduğu,
- Bahsi geçen hattaki seferlerin tarifeden çıkarılması sonrasında gerek tüketicilerden gerekse
belediye başkanlığından şikayetler alındığı, söz konusu başvurular ve talepler üzerine İDO
yönetiminin konuya ilişkin yeniden değerlendirme yaptığı,
- Ancak hattın zarar etmesi ve filo yetersizliği sebebiyle seferlerin yeniden başlatılamadığı
hususlarına ilişkin ifadelerin yer aldığı tespit edilmiştir.
(9) Söz konusu iç yazışmalara paralel olarak, Kabataş-Çınarcık hattının kaldırıldığı tarih ve
kaldırılma gerekçesine ilişkin bilgi taleplerine cevaben İDO tarafından gönderilen yazıda da,
Kabataş-Bursa hattında başlatılan İDOBUS projesi için 5 adet deniz otobüsüne ihtiyaç
duyulduğu, söz konusu araçların iç hatlardan transfer edilemediği ve Kabataş-Çınarcık
hattında sefer yapan deniz otobüslerinin bu hatta kullanılmaya başlandığı, söz konusu ihtiyacı
karşılamak üzere İDO tarafından alternatif seferlerin (Bostancı-Yenikapı-Çınarcık-Esenköy)
de yapıldığı dikkate alınarak Kabataş-Çınarcık hattının tarifeden çıkarıldığı belirtilmiştir.
(10) Yukarıdaki bilgilere ek olarak, Kabataş-Çınarcık hattının faaliyette olduğu döneme ilişkin gelir-
gider dengesi bilgileri incelendiğinde, talebin maksimum seviyeye ulaştığı Temmuz ve
Ağustos ayları haricinde İDO’nun belirtilen hatta zarar ettiği ve iki ayda elde edilen kârın diğer
aylarda katlanılan zararı, teşebbüs yetkilileri tarafından verilen bilgilere paralel şekilde,
karşılamadığı görülmektedir.
(11) Dosya konusu şikayet başvurusunda, İDO tarafından Kabataş-Çınarcık hattının kaldırılması
sebebiyle yolcuların Çınarcık varışlı güzergah için Turyol’un Kabataş İskelesi’nden kalkan
hatlarını kullanmak zorunda bırakıldığının ileri sürülmesi sebebiyle, Turyol’dan da faaliyet
gösterdiği hatlara ilişkin bilgi talep edilmiştir. Bu kapsamda şirket yetkilileri ile yapılan
görüşmelerde, Turyol’un faaliyete başladığı tarihten itibaren Kabataş İskelesi kalkışlı yahut
varışlı herhangi bir sefer yapmadığı öğrenilmiştir. Benzer şekilde Turyol’un faaliyet gösterdiği
hatlara ilişkin teşebbüsten elde edilen tarifelerde de Turyol’un Çınarcık kalkışlı/varışlı
12-53/1497-524
4/7
seferlerinin Çınarcık-Kadıköy-Eminönü, Eminönü-Çınarcık ve Kadıköy-Çınarcık hatlarında
gerçekleştiği anlaşılmıştır.
(12) Yukarıda yer verilen bilgiler bir arada değerlendirildiğinde, İDO’nun Kabataş-Çınarcık
seferlerine son verme gerekçesinin teşebbüsün kendi maliyet yapısı ve stratejisinden
kaynaklanan ekonomik ve rasyonel gerekçelere dayandığı, ayrıca Çınarcık seferlerini
bütünüyle kaldırmadığı ve alternatif olarak Bostancı-Yenikapı-Çınarcık-Esenköy hattında
faaliyet göstermeye devam ettiği anlaşılmaktadır. Kabataş-Çınarcık hattında, başvurunun
yapıldığı tarih dahil olmak üzere herhangi bir dönemde Turyol’un faaliyetinin bulunmadığı
dikkate alındığında, söz konusu hattaki İDO seferlerinin hattın Turyol’a bırakılması amacıyla
sonlandırıldığı iddialarının da gerçeği yansıtmadığı anlaşılmaktadır. Son olarak bahsi geçen
teşebbüslerde yapılan yerinde incelemelerde Turyol ve İDO arasında bölge paylaşımı
anlaşması yapıldığına dair herhangi bir iletişim delili de tespit edilememiştir. Bu itibarla söz
konusu iddiaların yerinde olmadığı kanısına varılmıştır.
I.2.2. Ayrımcılık İddialarına İlişkin Değerlendirme
(13) Önaraştırma kapsamında incelenen ikinci iddia, İDO’nun dinamik fiyat sisteminin koltuk seçimi
ve öncelikli geçiş uygulamalarının 4054 sayılı Kanun’un 6. maddesi kapsamında müşteriler
arasında ayrımcılığa yol açtığı iddiasıdır. Teşebbüs yetkilileri tarafından verilen bilgilere göre;
İDO talep yapısına göre fiyatlama yapabilmek amacıyla aracı bir firma kanalıyla yolculara
yönelik anket çalışmaları yapmış, söz konusu çalışma sonrasında her hattın farklı yolcu profili
olduğu ve bu yolcuların konfor, koltuk, ücret ya da değişiklik ve iade konusunda farklı
beklentileri olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Tüm bu beklentilere cevap verebilmek ve erken bilet
alımlarında yolculara avantaj sunabilmek adına, İDO tarafından farklı fiyat ve bilet kurallarına
(tam esnek, yarı esnek, kısıtlı) sahip olan segmentasyon (Business, Eco Plus, Economy ve
En Eco) yapısına geçilerek, kabin bazında satış yapılmaya başlanmıştır. Söz konusu
sistemde Economy sınıflarında seyahat eden yolculara ücretli olarak ((…..) TL) koltuk seçimi
imkanı tanınmıştır. Benzer şekilde İDO tarafından yaptırılan saha çalışmaları sonrasında acil
ulaşım ihtiyacı olan yolcuların gişede beklemeden geçiş yapma talebinin mevcut olduğu tespit
edildiğinden, pilot bölge olarak belirlenen Eskihisar-Topçular hattında belirli tipteki araçlar için
ücretli ((…..) TL) olarak öncelikli geçiş imkanı tanınmıştır. Bununla birlikte, uygulanan sistemin
talepte beklenen artışı yaratmaması ve yolculardan gelen şikayetler sebebiyle İDO, dinamik
fiyat uygulamasına son vererek 20.07.2012 tarihinde sabit fiyat uygulamasına geçmiş,
25.06.2012 tarihinde koltuk seçimi, 09.08.2012 tarihinde ise öncelikli geçiş uygulamasına son
verilmiştir.
(14) 4054 sayılı Kanun’un 6. maddesinin ikinci fıkrasının (b) bendinde; “Eşit durumdaki alıcılara
aynı ve eşit hak, yükümlülük ve edimler için farklı şartlar ileri sürülerek, doğrudan veya dolaylı
olarak ayrımcılık yapılması” hakim durumun kötüye kullanılması halleri arasında
düzenlenmiştir. Öte yandan, dosya konusu olayda İDO, tüketici taleplerindeki farklılıkları
dikkate alarak öncelikli geçiş hakkı tanınması yahut yolculuk yapılacak kabin ve koltuğun
seçilmesi imkanı sağlanması gibi ilave hizmetler sunmaya başlamış, söz konusu hizmetleri
ise farklı seviyelerde fiyatlandırmıştır. Dolayısıyla belirtilen uygulama eşit konumdaki
tüketicilere aynı haklar için farklı şartlar ileri sürülmesi değil, farklı sınıftaki hizmetler için fiyat
farklılaştırması yapılması sonucunu doğurmaktadır. Ayrıca belirtilen pazarlama stratejisinin,
ticaret hayatının olağan akışına uygun olduğu anlaşılmaktadır. Nitekim aynı uygulama
demiryolu ve havayolu taşımacılığında da yaygın şekilde görülmekte, bilet satışının
gerçekleştiği an ile uçuş tarih ve saati arasındaki zaman farkına ve koltuk sınıfına göre
havayolu şirketleri tarafından fiyat farklılaştırması yapılmaktadır.
(15) Belirtilen hususlara ek olarak, İDO’nun uygulamış olduğu dinamik fiyat sisteminin ayrımcılığa
yol açtığı iddiası 31.05.2012 tarih ve 12-29/854-254 sayılı Kurul kararında değerlendirilmiş ve
12-53/1497-524
5/7
şikayetin reddine karar verilmiştir. Bu itibarla aynı hususta yeniden karar alınmasına yer
olmadığı sonucuna varılmıştır.
I.2.3. Aşırı Fiyat İddialarına İlişkin Değerlendirme
(16) Dosyaya esas teşkil eden başvuru dilekçelerinde ileri sürülen diğer bir iddia, İDO’nun dinamik
fiyat sistemi döneminde ve sonrasında sabit fiyat döneminde aşırı fiyat uyguladığı yönündedir.
(17) 4054 sayılı Kanun’un “Hakim Durumun Kötüye Kullanılması” başlıklı 6. maddesinin ihlalinden
bahsedebilmek için incelemeye konu teşebbüsün hakim durumda olması ve bu teşebbüsün
incelemeye konu davranışının kötüye kullanma niteliği taşıması bir arada aranmaktadır.
Dosya kapsamında öncelikle, İDO’nun eylemlerinin aşırı fiyat kavramı altında rekabet ihlali
oluşturup oluşturmadığı incelenmiştir.
(18) Bu çerçevede, Haziran 2012 tarihine kadarki dönemde İDO tarafından uygulanan fiyat
politikalarının 31.05.2012 tarih ve 12-29/854-254 sayılı Kurul kararında değerlendirilmiş
olması sebebiyle, bu önaraştırmada Haziran 2012 ile mevcut önaraştırma raporunun
hazırlandığı tarih arasındaki dönem dikkate alınmıştır.
I.2.3.1. İDO’nun Dış Hat Seferlerindeki Maliyet ve Kârlılık Yapısı
(19) Aşırı fiyatın rekabet ihlali olarak kabul edilebilmesi için hakim durumdaki firmanın fiyatının
sürekli bir biçimde ve önemli ölçüde rekabetçi fiyatın üzerinde olması halinin gerçekleşmesi
beklenir. Bu durum pazar gücüne dayanarak aşırı fiyat uygulayan bir firmanın kârlılığının
yüksek olması gibi bir kabulü de beraberinde getirmektedir. İDO’nun özelleştirildiği tarih ile
yukarıda sözü edilen önaraştırmaya ilişkin Kurul kararının alındığı 31.05.2012 tarihi
arasındaki dönem için İDO’nun kârlılık durumu ve fiyat politikaları bahse konu önaraştırmada
analiz edilmiş, işaret edilen dönemde aşırı fiyat uygulamasının söz konusu olmadığı
sonucuna ulaşılmıştır.
(20) Öte yandan, mezkur önaraştırmanın tamamlandığı tarihten dinamik fiyat uygulamasının sona
erdiği tarihe kadar, ardından sabit fiyat sistemine geçildiği tarihten mevcut önaraştırmanın
yapıldığı tarihe kadar geçerli olan dönemlere ait aylık ayrıntılı gelir ve gider kalemleri
incelenmiş olup, İDO’nun deniz otobüsü seferlerinde elde ettiği yolcu gelirinin toplam giderleri
karşılamakla birlikte, karlılık oranının Bostancı-Yenikapı-Marmara-Avşa hattı haricinde %(…..)
düzeyini aşmadığı görülmüştür.
(21) Ayrıca, İDO’nun hızlı feribot seferlerinde (…..) Bu kapsamdaki hatlar içerisinde (…..) hattı
%(…..) kârlılık oranıyla, incelenen dönemde hızlı feribot hatları içerisinde en kârlı hat
olmuştur.
(22) İDO’nun tek dış hat arabalı vapur seferi olan (…..) hattındaki verilere bakıldığında ise, diğer
hatların aksine kârlılığın tüm inceleme döneminde yüksek sayılabilecek bir düzeyde olduğu
görülmektedir. Buna göre, anılan hatta işletilen arabalı vapur seferlerinin inceleme dönemi
içerisindeki ortalama kârlılığı %(…..) üzerinde gerçekleşmiştir.
(23) Bu noktada belirtilmesi gereken en temel husus söz konusu kârlılık oranlarının fiyat
değişiminden kaynaklanmadığıdır. Nitekim dosya mevcudu bilgilere göre, kârlılık oranının
%(…..) üzerinde olduğu (…..),(…..) ve (…..) hatlarında önceki önaraştırma kapsamında
yapılan inceleme sonrasında, bir başka deyişle Nisan 2012 itibarıyla herhangi bir fiyat artışı
gerçekleştirilmemiştir. Hatta 09 Temmuz-16 Ağustos 2012 tarihleri arasında (…..) hattında
%(…..) indirim uygulanmıştır. Bu bilgiler çerçevesinde, söz konusu hatlardaki kârlılık artışının
(…..)nedeniyle oluştuğu değerlendirilmektedir. (…..) Diğer iki hat için de benzer nitelikteki
dalgalanmalar söz konusudur. (…..)
(24) Ayrıca, önceki önaraştırma kapsamında mezkur hatta ilişkin olarak aşırı fiyatlama yoluyla
kötüye kullanmanın gerçekleştirildiğine yönelik herhangi bir tespit bulunmadığı da dikkate
alındığında, bu tespitin yapıldığı dönem ile aynı seviyedeki fiyatların geçerli olduğu sonraki
12-53/1497-524
6/7
dönem için de aşırı fiyatlama yoluyla kötüye kullanmanın gerçekleştirildiğine yönelik herhangi
bir tespitte bulunmanın mümkün olmadığı neticesine varılmıştır.
(25) Bu çerçevede, dosyada bulunan tüm hatlara ilişkin veriler bir bütün olarak
değerlendirildiğinde, incelenen hiçbir hattaki kârlılık durumu aşırı fiyatlama şüphesi doğuracak
nitelikte görülmemiştir. Nitekim ortalama kârlılık oranları dikkate alındığında %(…..) oranının
üzerinde kârlılığın gerçekleştiği tek hat olan (…..) hattında, Nisan 2012 itibarıyla herhangi bir
fiyat artışı yapılmamıştır. (…..) Belirtilen değerlendirmeye ilişkin diğer bir gösterge, söz
konusu hattaki birim kârlılık oranının (…..)1 olarak hesaplanmış olmasıdır.
(26) Yukarıda yer verilen hususlar, inceleme dönemi içerisinde İDO tarafından aşırı fiyatlama
uygulaması suretiyle kötüye kullanmanın vuku bulmadığını ortaya koyar niteliktedir. Bununla
birlikte, değerlendirmenin doğruluğunu belirleyebilmek için, kârlılık oranı kritik kabul
edilebilecek seviyede bulunan ve inceleme dönemi içerisinde fiyat değişiminin
gerçekleştirildiği tek hat olan (…..) hattına yönelik olarak fiyat kıyaslaması yapılmıştır.
I.2.3.2. Fiyat Kıyaslaması
(27) Aşırı fiyatlamanın tespitinde kullanılan ekonomik değer testinin aşamalarından biri fiyat
kıyaslamasıdır. Fiyat kıyaslaması, teşebbüsün kendi fiyatlarıyla yapılabileceği gibi, diğer
teşebbüslerin fiyatlarıyla da yapılabilmektedir.
(28) Dosya mevcudu bilgilere göre, Nisan 2012 sonrasında (…..) hattındaki fiyatlar, şikayet
dilekçelerinde iddia edildiğinin aksine düşmüştür. Bu bilgi ışığında, inceleme döneminde en
yüksek kârlılığa sahip olan hat için dahi aşırı fiyatlama yapıldığı yönündeki iddiaların kabul
edilmesi mümkün değildir.
(29) Fiyat kıyaslaması sonucunda inceleme dönemindeki fiyatın negatif yönde hareket ettiği tespit
edildiğinden analizin bundan sonraki kısmını oluşturan fiyat-maliyet analizine ihtiyaç
bulunmadığı düşünülmektedir. Bununla birlikte aşağıda, değerlendirmenin daha da açıklayıcı
olması amacıyla Pendik-Yalova hattına ilişkin fiyat-maliyet kıyaslamasına yer verilmiştir.
I.2.3.3. Fiyat-Maliyet Kıyaslaması
(30) Aşırı fiyatın tespitine yönelik olarak geliştirilen ekonomik değer testinin diğer bir aşaması
incelemeye konu teşebbüsün ilgili mal ya da hizmeti üretmek için katlandığı maliyetler ile bu
mal ya da hizmetin satışında uyguladığı fiyatların karşılaştırılmasını içeren fiyat-maliyet
kıyaslamasıdır.
(31) İnceleme dönemi verileri baz alınarak yapılan çalışmada, (…..) hattındaki giderler yolcu-araç
taşıması bakımından ayrıştırılamamış, birim başı araç ve yolcu maliyetinin eşit olduğu
varsayımı ile tüm giderler toplam yolcu ve araç sayısına bölünerek birim başı maliyet
hesaplanmıştır. Buna göre, (…..) TL ortalama yolcu fiyatına karşılık (…..) TL birim maliyet
ortaya çıkmaktadır. Bu durumda fiyatın, maliyetin %(…..) oranında üstünde olduğu sonucuna
ulaşılmaktadır.
(32) (…..) güzergahında karayolu taşımacılığı imkanı da bulunmakla birlikte, karayolunun 75
dakika olan gidiş süresi ve (…..) TL olan fiyatı ile İDO’nun 45 dakika süren ve ortalama (…..)
TL olan hızlı feribot seferi ikame değildir. (…..) Nitekim (…..) hattından hizmet alan müşteri
sayıları incelendiğinde 2011 yılında toplam (…..) yolcu hizmet alırken inceleme dönemini
kapsayan (Nisan-Ağustos 2012) 5 aylık dönemde (…..) yolcunun bu hattı kullandığı
görülmektedir. (…..) Bu nedenlerle (…..) hattındaki maliyetinin üstüne uygulanan yaklaşık
%(…..) oranındaki bir kâr marjının sömürücü bir kötüye kullanmaya örnek teşkil edecek
boyutta olamayacağı kanaatine varılmıştır.
1 Birim başı kâr (…..) TL, birim başı maliyet ise (…..) TL olarak hesaplanmıştır.
12-53/1497-524
7/7
J. SONUÇ
(33) Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre,
1- Dosya konusu iddialara yönelik olarak 4054 sayılı Kanun’un 41. maddesi uyarınca
şikayetin reddi ile soruşturma açılmamasına,
2- Bununla birlikte, Kanun'un 27 (g) maddesi uyarınca ilgili mercilere Rekabet Kurulu görüşü
bildirilmesine
OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy