İstanbul ekmek pazarında faaliyet gösteren teşebbüs birliklerinin 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun'u ihlal ettikleri iddiası - Karar Sayı 99-49/536-337(a)

1 REKABET KURUMU



REKABET KURULU KARARI

Dosya No : D1/1/ÜG-98/1
Karar No : 99-49/536-337 (a)
Karar Tarihi : 27.10.1999
Toplantıya Katılan Üyeler
Başkan: Prof. Dr. M. Tamer MÜFTÜOĞLU.
Üyeler: Dr. Kemal EROL (İkinci Başkan), Mehmet Zeki UZUN, Sadık KUTLU,
İsmet CANTÜRK, Nejdet KARACEHENNEM, Mustafa PARLAK, A. Ersan GÖKMEN,
R. Müfit SONBAY, Kubilay ATASAYAR, Murat GENCER.
Soruşturma Heyeti:
Soruşturma Heyeti Başkanı: Aydın EMRE, Rekabet Kurulu Üyesi,
(02.03.1998-04.03.1999)
Nejdet KARACEHENNEM, Rekabet Kurulu Üyesi,
(23.03.1999-28.10.1999)
Raportörler: K.Ümit GÜNGÖR, Süleyman CENGİZ, Özge İÇÖZ, Mehmet YANIK

Taraflar:
- Şikayette Bulunan: Re’sen
- Hakkında Soruşturma Yapılan :
1. Avcılar Un ve Unlu Mamuller Üretim ve Pazarlama Kooperatifi
Reşitpaşa Cad. Aslı Apt. No:51/4 Avcılar-İSTANBUL
2. Bahçelievler Un ve Unlu Mamuller Üretim ve Pazarlama Kooperatifi
Siyavuşpaşa Mah. Akasya Sk. No:1 Bahçelievler-İSTANBUL
3. Bağcılar Un ve Unlu Mamuller Üretim ve Pazarlama Kooperatifi
Bağcılar Cad. Çelik İşhanı No:41 Kat:3 Bağcılar-İSTANBUL
4. Beyoğlu Un ve Unlu Mamuller Üretim ve Pazarlama Kooperatifi
Mutfakkapı Cad. No:43/1 Kasımpaşa-İSTANBUL
5. Büyükçekmece Un ve Unlu Mamuller Üretim ve Pazarlama Kooperatifi
Belediye Çarşısı Migros Üstü No:63 Büyükçekmece-İSTANBUL
6. Esenbağ Un ve Unlu Mamuller Üretim ve Pazarlama Kooperatifi
Davutpaşa Cad. Erdoğanlar İşhanı No:1/4 Esenler-İSTANBUL
7. Güngören Un ve Unlu Mamuller Üretim ve Pazarlama Kooperatifi
Gaziosmanpaşa Cad. No:31/2 Güngören-İSTANBUL
8. Maltepe Fırıncılar Temin ve Tevzii Kooperatifi
Atatürk Cad. No:82-C Kat:5 Maltepe-İSTANBUL
9. Sultanbeyli Un ve Unlu Mamuller Üretim ve Pazarlama Kooperatifi
Fatih Cad. No:33 Aksu İş Merkezi Kat:2 Sultanbeyli-İSTANBUL
10. Şişli Un ve Unlu Mamuller Üretim ve Pazarlama Kooperatifi
Kocamansur Sk.Arzu Apt. No:76/2 Şişli-İSTANBUL
2 REKABET KURUMU
11. Ümraniye Un ve Unlu Mamuller Üretim ve Pazarlama Kooperatifi
Alemdağ Cad. Yeşil Sk. Hacıoğlu İşhanı Kat:3/5-6 Ümraniye-İSTANBUL
12. Samandıra Un Ve Unlu Mamuller Üretim Ve Pazarlama Kooperatifi
Osmangazi Cad. Caner Apt. No:5 Samandıra-İSTANBUL
13. Gaziosmanpaşa Un Ve Unlu Mamuller Üretim Ve Pazarlama Kooperatifi
Poligon Cad. No:18/2 Gaziosmanpaşa-İSTANBUL
14. Atışalanı Un Ve Unlu Mamuller Üretim Ve Pazarlama Kooperatifi
Turgutreis Mah. Çengel Cad. Yaman İşhanı No:2 Kat:3 Daire:3 Atışalanı-
İSTANBUL
15. Kadıköy Un ve Unlu Mamuller Üretim ve Pazarlama Kooperatifi
Kayışdağı Cad. No:65/4 Kadıköy-İSTANBUL
16. Alibeyköy Fırıncılar Tüketim Kooperatifi
Cengiz Topel Cad. Köprülü Sk. No:27 Alibeyköy-İSTANBUL
17. Beşiktaş Un ve Unlu Mamuller Üretim ve Pazarlama Kooperatifi
Köyiçi Cad. Güzel Çarşı Kat:3 No:61 Beşiktaş-İSTANBUL
18. Beykoz Un ve Unlu Mamuller Üretim ve Pazarlama Kooperatifi
Fevzipaşa Cad. No:116/3 Beykoz-İSTANBUL
19. Üsküdar Un ve Unlu Mamuller Üretim ve Pazarlama Kooperatifi
Selamialiefendi Cad. Aydın Han No:34/3 Üsküdar-İSTANBUL
20. Kartal Un ve Unlu Mamuller Üretim ve Pazarlama Kooperatifi
Hükümet Cad. Dr. Şerafettin Apt. A Blok Kat:1 Kartal-İSTANBUL
21. Eminönü Un ve Unlu Mamuller Üretim ve Pazarlama Kooperatifi
Nişanca Türeli Cad.No:117 Kumkapı-İSTANBUL
22. Sarıyer Un ve Unlu Mamuller Üretim ve Pazarlama Kooperatifi
Sardunya Sk. No:16 Sarıyer-İSTANBUL
23. Fatih Un ve Unlu Mamuller Üretim ve Pazarlama Kooperatifi
Kocamustafapaşa Durağı Can Apt. Kat:2 Aksaray İSTANBUL
24. İstanbul Fırıncı Esnafı Derneği
Karslı Ahmet Cad. No:80/4 Küçükbakkalköy-İSTANBUL
25. Pendik Fırıncılar Derneği
Hatboyu Cad. Atasavun Apt. No:20 Pendik-İSTANBUL
26. Adalar Ekmekçilik Ltd. Şti.
Adalar Ekmekçilik Sanayi Limited Şirketi Büyükada-İSTANBUL
27. Tuzla Fırıncılar Yardımlaşma ve Dayanışma Derneği
İçmeler Mah. Karanfil Sk. No:10 Kat:2 Tuzla-İSTANBUL
28. Zeytinburnu Un ve Unlu Mamuller Üretim ve Pazarlama Kooperatifi
58. Bulvar Cad. No:4/5 Zeytinburnu-İSTANBUL
29. İstanbul Fırıncılar Odası
Merkez Mah. Eyüp Yolu Cad. Park Han No:14 Kat:4 Gaziosmanpaşa İSTANBUL
30. Bakırköy Un ve Unlu Mamuller Üretim ve Pazarlama Kooperatifi
31. Esenyurt Un ve Unlu Mamuller Üretim ve Pazarlama Kooperatifi
32. Çatalca Un ve Unlu Mamuller Üretim ve Pazarlama Kooperatifi
33. Balat Un ve Unlu Mamuller Üretim ve Pazarlama Kooperatifi
34. Bayrampaşa Un ve Unlu Mamuller Üretim ve Pazarlama Kooperatifi
35. Eyüp Un ve Unlu Mamuller Üretim ve Pazarlama Kooperatifi
36. Gültepe Un ve Unlu Mamuller Üretim ve Pazarlama Kooperatifi
37. İkitelli Un ve Unlu Mamuller Üretim ve Pazarlama Kooperatifi
3 REKABET KURUMU
38. Kağıthane Un ve Unlu Mamuller Üretim ve Pazarlama Kooperatifi
39. Kocasinan Un ve Unlu Mamuller Üretim ve Pazarlama Kooperatifi
40. Küçükçekmece Un ve Unlu Mamuller Üretim ve Pazarlama Kooperatifi

Dosya Konusu : İstanbul ekmek pazarında faaliyet gösteren teşebbüs
birliklerinin 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’u ihlal ettikleri
iddiası.

Dosya Evreleri: 08.12.1997 tarihli Rekabet Kurumu Başkanlığı önergesinde özetle;
İstanbul ili ekmek piyasasında daha önce Sanayi ve Ticaret Bakanlığı tarafından
yapılan bir incelemede, 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un,
İstanbul Fırıncılar Odası ve anılan ilde kurulu bulunan Un ve Unlu Mamuller Üretim
ve Pazarlama Kooperatifleri tarafından ihlal edildiğinin tespit edildiği ve önergenin
hazırlandığı tarihlerde basında çıkan haberlerin, rekabete aykırı uygulamaların
devam ettiği kanısını güçlendirdiği belirtilerek, 4054 sayılı Kanunun 40/1’inci
maddesi uyarınca, bir önaraştırma yapılmasının uygun olacağının düşünüldüğü
belirtilmiştir.
 Rekabet Kurulu, anılan Başkanlık önergesi doğrultusunda 10.12.1997 tarih
ve 42 sayılı toplantısında önaraştırma yapılması kararını, 17.02.1998 tarih ve
D1/2/ÜG-98/1 sayılı Önaraştırma Raporu üzerine de 02.03.1998 tarih ve 97/321-32
sayılı soruşturma açılması kararını vermiştir.
 Konuyla ilgili soruşturma devam ederken, Kurul, 24.07.1998 tarih ve
76/589-107 sayılı kararında, 26.07.1998 tarihinde İstanbul Fırıncılar Odası’nın almış
olduğu ekmek çıkarmama kararı sebebiyle Oda ve bu kararlara uyan İstanbul ekmek
piyasasında faaliyet gösteren teşebbüsler hakkında, 4054 Sayılı Rekabetin
Korunması Hakkında Kanun’u ihlal ettikleri gerekçesiyle soruşturma açılmasına ve
Kurul’un 02.03.1998 tarih ve 55/398-47 sayılı kararı ile açılmış olan önceki
soruşturma konusu ile gösterdiği benzerlik ve delillerin toplanmasındaki kolaylık
sebebiyle her iki soruşturmanın birleştirilerek yürütülmesine karar vermiştir.
 Rekabet Kurulu'nun aldığı soruşturma kararları üzerine taraflardan 17'si ilk
yazılı savunmasını göndermiştir.
 Kurul’un 20.08.1998 tarih ve 80 sayılı kararı ile 4054 sayılı Kanun’un 42/2.
maddesi uyarınca soruşturmanın süresi 6 ay uzatılmıştır.
 4054 sayılı Kanun’un 14, 15 ve 44’üncü maddeleri gereğince yerinde
yapılan incelemeler neticesinde, Soruşturma Heyeti’nce hazırlanan 15.01.1999 tarih
ve SR/99-1 sayılı Soruşturma Raporu ve tüm ekleri, Kanun’un 45’inci maddesinin
birinci fıkrası gereğince taraflara tebliğ edilmiştir.
 4054 sayılı Kanun’un 45’inci maddesinde belirtilen otuz günlük yasal süresi
içinde, haklarında ceza talep edilen taraflardan 10'u yazılı savunmalarını
Kurumumuza intikal ettirmişlerdir.
 Soruşturma Heyeti 09.07.1999 tarihli Ek Yazılı Görüş’ünü hazırlamıştır.
 Taraflardan 9’u Ek Yazılı Görüş’e karşı savunmalarını göndermişlerdir.
 Rekabet Kurulu’nun 24.08.1999 tarih ve 99-39 sayılı toplantısında
13.10.1999 tarihinde sözlü savunma toplantısı yapılmasına karar verilmiştir.
 Sözlü savunma toplantısını takiben, Rekabet Kurulu, 27.10.1999 tarih ve
99-49 sayılı toplantısında, nihai kararını açıklamıştır.

4 REKABET KURUMU
Soruşturma Heyetinin Görüşü: Haklarında soruşturma başlatılan Bakırköy,
Esenyurt, Çatalca, Balat, Bayrampaşa, Eyüp, Gültepe, İkitelli, Kağıthane, Kocasinan,
Küçükçekmece Un ve Unlu Mamuller Üretim ve Pazarlama Kooperatiflerinin merkezi
olarak görülen adreslerde ve bu kooperatiflerin faal olması muhtemel bölgelerde
yapılan araştırmalar sonucunda, bu unvanları taşıyan teşebbüs birliklerinin
bulunmadığı, bu nedenle haklarında açılan soruşturmaya son verilmesi gerektiği;

Haklarında soruşturma başlatılan Zeytinburnu, Beşiktaş, Beykoz, Üsküdar,
Kartal, Eminönü, Sarıyer, Fatih Un ve Unlu Mamuller Üretim ve Pazarlama
Kooperatifleri, Alibeyköy Fırıncılar Tüketim Kooperatifi, İstanbul Fırıncı Esnafı
Derneği, Pendik Fırıncılar Derneği, Adalar Ekmekçilik Ltd. Şti. ve Tuzla Fırıncılar
Yardımlaşma ve Dayanışma Derneği’nin 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında
Kanun’u ihlal ettiklerini ispatlayan herhangi bir delil veya tespit bulunmadığından bu
teşebbüs birlikleri hakkında cezai yaptırıma gidilmemesi gerektiği;

İlgili pazarda ekmek üretimini durdurmak suretiyle rekabeti engellemek
gerekçesiyle hakkında soruşturma başlatılan İstanbul Fırıncılar Odası’nın 4054 sayılı
Kanun’u ihlal ettiğini ispatlayan herhangi bir tespit bulunmadığından Oda hakkında
herhangi bir cezai işlem yapılmasının mümkün olmadığı;

Haklarında soruşturma başlatılan Avcılar, Bahçelievler, Bağcılar, Beyoğlu,
Büyükçekmece, Esenbağ, Güngören, Sultanbeyli, Şişli, Ümraniye, Samandıra,
Gaziosmanpaşa, Atışalanı, Kadıköy Un ve Unlu Mamuller Üretim ve Pazarlama
Kooperatifleri ile Maltepe Fırıncılar Temin ve Tevzii Kooperatifi’nin, 4054 sayılı
Kanun’un 4’üncü maddesini ihlal ettikleri, bu nedenle Kanun’un 16’ncı maddesinin
ikinci fıkrası hükmü gereğince para cezası ile cezalandırılmaları gerektiği;

Söz konusu ceza hükmünün uygulanmasında; 4054 sayılı Kanun’un 16’ncı
maddesinin, “Kurul para cezasına karar verirken kastın varlığı, kusurun ağırlığı, ceza
uygulanan teşebbüs ve teşebbüslerin pazar içindeki gücü ve muhtemel zararın
ağırlığı gibi unsurları dikkate alır.” şeklindeki dördüncü fıkrası çerçevesinde, ilgili
pazarda faaliyet gösteren teşebbüslerin küçük ölçekli olması ve dolayısıyla teşebbüs
birliklerinin mali açıdan çok güçlü olmamaları, pazarın yapısı nedeniyle
teşebbüslerde rekabet kültürünün henüz yerleşmemiş olması ve Kanun’a aykırılığın
bir kasıttan çok pazardaki dayanışma geleneğinden kaynaklanması, ruhsatsız
fırınların yasal olmayan şekillerde elde ettikleri maliyet avantajlarının yarattığı haksız
rekabet koşulları gibi hususların dikkate alınmasının yerinde olacağı;

hususlarından ibarettir.

DEĞERLENDİRME

A. İLGİLİ PAZAR

Coğrafi pazar; ekmeğin kolay bayatlaması nedeniyle yerleşim birimleri
arasında kolayca taşınamadığı, buna karşılık İstanbul ili sınırları içindeki ilçeler
arasında ekmek ticareti yapılabildiği dikkate alınarak İstanbul ili sınırları,
5 REKABET KURUMU

Ürün pazarı ise, temel gıda maddesi olan ekmeğin diğer gıda maddeleri ile
ikame edilemediği gözönünde bulundurularak ekmek pazarı,

olarak kabul edilmiştir.

B. GENEL OLARAK İSTANBUL EKMEK PİYASASI

Yaklaşık 10 milyon nüfusuyla dünyanın en büyük şehirlerinden olan
İstanbul’da ruhsatlı ve ruhsatsız yaklaşık 3.000 ekmek fabrikası faaliyet
göstermektedir. İyi bir enerji sağlayıcı ve doyurucu olmasının yanı sıra aynı
nitelikteki diğer besin maddelerine göre çok daha ucuz olması nedeniyle ülkemizde
talep esnekliği düşük olan ekmek, günlük ortalama 10.000.000 adet satış miktarı ve
yüzmilyarlarca liraya ulaşan cirosu ile İstanbul’da önemli bir pazar oluşturmaktadır.

Böylesine büyük bir pazarda faaliyet gösterebilmek için 4-5 milyar TL
civarında bir sermayenin yeterli olması ise, pazarın çekiciliğini arttırmaktadır. Bunun
sonucunda yüzlerce kişi herhangi bir fizibilite çalışması olmaksızın ekmek fabrikaları
kurmak suretiyle pazara girmiş, böylece bu fabrikaların kurulu kapasiteleri
İstanbul’un ihtiyacının çok üstüne çıkmıştır. Öyle ki, kurulu kapasitenin, ortalama
günlük üretimden 4-5 kat daha fazla olduğu tahmin edilmektedir.

İstanbul ekmek pazarında faaliyet gösteren 2000 ruhsatlı ve yaklaşık 1.000
ruhsatsız fırın bulunmaktadır. İlgili pazar teşebbüs sayısı itibariyle tam rekabet
piyasasını çağrıştırmakla birlikte, hemşehrilik, akrabalık gibi çeşitli nedenlerle
birbirleri ile yakınlığı bulunan müteşebbislerin, rekabet güçlerinin çok düşük
olmasının da etkisiyle rekabete girmemesi sonucu pazarda rekabet tesis
edilememektedir.

Bir yandan ruhsatsız fırınların yaygın olması, bu fırınların işçi sigorta primi
ödememeleri, standartlara uygun üretim gibi yasal zorunlulukları yerine
getirmemelerinin diğer fırınlar üzerinde yarattığı maliyet dezavantajı, diğer yandan
belediyelerce üretilen ekmeğin kamu yararının sağlanması için oldukça ucuza
satılması, kendisini mağdur gören ekmek üreticilerinin arasında varolan bağı daha
da güçlendirmektedir.

Tüm bu nedenlerle bağlantılı olarak pazarda faaliyet gösterenler çeşitli
semtlerde örgütlenmişlerdir. Bu örgütlenmeler, dernek veya kooperatif tüzel kişilikleri
altında yapılmaktadır. Her iki tüzel kişiliğin de farklı örgütlenme biçimleri olmasına
rağmen dernek ve kooperatiflere aynı semtlerde rastlanamamaktadır. Bir diğer
saptama ise, hiçbir kooperatifin ana sözleşmelerinde yer alan amaçları
doğrultusunda faaliyet göstermemesidir. Esasen anılan teşebbüs birliklerinin yasal
faaliyetleri genel kurul toplantıları yapmak ve ekmek üreticilerini biraraya getirmekle
sınırlı kalmaktadır. Teşebbüs birlikleri ekmek üreticileri tarafından “şirket” veya
“dernek” olarak adlandırılmakta, yasal olarak “kooperatif” unvanı taşıyan bir
teşebbüs birliğinin posta kutusunda veya zilinde “dernek” unvanı yer alabilmektedir.
Bir başka deyişle üyeleri için onları biraraya getiren tüzel kişiliğin hangi unvanı
6 REKABET KURUMU
taşıdığının bir önemi bulunmamaktadır. Hatta birçok teşebbüs birliğinin yasal bir
varlığı dahi yoktur.

Ekmek üreticilerince kurulan dernek ve kooperatiflerin pek çoğunda, üyeleri
arasında pazarı paylaştırmaya ve ekmek fiyatını belirlemeye yönelik ifadelerin
bulunduğu taahhütnameler tespit edilmiştir. Ayrıca “taahhütname”lerin birbirinden
örnek alınmış olduğu anlaşılmış ve kooperatiflerin önemli bir bölümünde diğer
teşebbüs birliklerinin telefon numaralarının yer aldığı bir listenin suretlerine
rastlanılmıştır.

Teşebbüs birlikleri 90’lı yılların başında biraraya gelerek bir kooperatifler
birliği oluşturmaya çalışmışlar, bu birlik fiyat belirlemesine yönelik çalışmalar
yapmıştır. Ancak anılan birlik varlığını sürdürememiştir. Esasen teşebbüs birlikleri de
sürekli faaliyette değildir. Zaman zaman güç kazanarak pazardaki rekabeti önemli
ölçüde sınırlayabilmekte, pazara yeni giren teşebbüslerin, birlikle rekabete girmesi
halinde ise anlaşma sona ermektedir.

Öte yandan dosya mevcudu bilgi ve belgelerden anlaşıldığı üzere, yasal
olarak tutulması gereken defterlerin son derece düzensiz oluşu kooperatiflerin
önemli bir bölümünün kanuni ve/veya kanuni olmayan faaliyetlerinin tespitini
imkansız kılmaktadır.

Bu dağınık yapı içerisinde ekmek üreticilerinin sağlık, can güvenliği ve benzeri
konularda denetiminin güç olmasının yanı sıra pazardaki rekabetin tesisi ve denetimi
de kolay değildir. Ancak, konuya ilişkin mevzuat çerçevesinde ruhsatsız fırın
kalmaması halinde pazardaki sorunların bir ölçüde ortadan kalkacağı bir gerçektir.

Öte yandan, rekabetin önündeki ciddi bir sorun da “semtler” bazında ortaya
çıkan örgütlenmelerdir. Pazardaki kurulu kapasitenin çok yüksek miktarda olması
nedeniyle, etkin rekabetin varlığı halinde çok sayıda teşebbüsün ortadan kalkacağı
bilinci fırın işletmecilerini rekabeti ortadan kaldırmayı amaçlayan fırın kapatma, fiyat
belirleme, bakkal ve bayi paylaşımı gibi uygulamalara yönlendirmiştir. Bunun
sonucunda kapasite kullanım oranının çok düşük olduğu, buna bağlı olarak yüksek
üretim maliyetleri altında çalışan teşebbüslerden oluşan, anlaşmaların çok uzun
süreli olamaması nedeniyle iflasların çok yaşandığı bir piyasa ortaya çıkmıştır.
Fırıncılar Odası’nın Sanayi ve Ticaret Bakanlığı’na pazara girişin zorlaştırılması
konusunda başvurusu olmakla birlikte, 4054 sayılı Kanun’a aykırı olan böyle bir
uygulamanın bugünkü yapısı içinde pazara rekabeti getirip getiremeyeceği ise
bilinmemektedir. Esasen, yapının değişmesi ve sağlıklı işleyen bir piyasanın ortaya
çıkması halinde de bu tür bir düzenlemeye ihtiyaç olmayacaktır. Mevcut yasal
düzenlemelerin (işyerlerinin taşıması gereken standart, vergi denetimi, ruhsatsız fırın
açılamaması, sağlık denetimi, SSK sigorta primlerinin ödenmesi, ürüne getirilen
standartlara uygunluğun denetlenmesi vb.) yeterince hayata geçirilmesi halinde
pazardaki karmaşa büyük ölçüde ortadan kalkacak ve bunun sonucunda zorunlu
olarak işletmelerin ölçekleri de büyüyeceğinden maliyet düşecektir. Ayrıca
mevzuatın tam olarak uygulanması sonucu fiziki açıdan yetersiz fırınlar pazar
dışında kalacağından yüksek kapasite sorunu da bir ölçüde çözümlenebilecektir.
7 REKABET KURUMU
Sağlıksız koşullarda, ruhsatsız olarak çalışan fırınların bu şekilde faaliyetlerine son
verilmesi, ülkemiz açısından çok önemli ve diğer pazarlardan farklı olan ekmek
pazarında rekabet gücüne sahip teşebbüsleri beraberinde getirecektir. Bu durum ise
daha sağlıklı ve daha rekabetçi bir pazarın oluşmasını sağlayacaktır.

İstanbul ekmek pazarında üretim kapasitesinin talebin çok üzerinde olduğu
bilinmektedir. Üretim kapasiteleri 15-20 bin ekmek civarında olan ve çoğunluğu
oluşturan ekmek üreticilerinin büyük bölümü kapasitelerinin ancak %30’unu
kullanabilmekte, başka bir deyişle üretim kapasitelerinin %70 gibi bir bölümü atıl
kalmaktadır. Bu şartlar altında üretim yapan üretici doğal olarak kapasite kullanım
oranını yükseltmek ister. Bunun yolu da çoğu zaman Fırıncılar Odası’nın çalışmaları
sonucu yüksek bir kar marjı ile belirlenmiş bir fiyatın narh olduğu kanaati nedeniyle
bu fiyat seviyesinde sabitlenmiş piyasada kar oranını düşürerek daha ucuza mal arz
etmekten ve bu sayede pazar payını arttırmaktan geçmektedir. Ancak diğer
üreticiler, kanunlara uygun ve ekonomik olarak rasyonel bu tutumu takınan üreticileri
yasal bir zorunluluk olarak gördükleri “narh" fiyatına uymayan ve haksız rekabet
yapan kişiler olarak algılamaktadırlar. Yasal bir takım yükümlülüklerini yerine
getirmeyerek maliyet avantajı sağlayan bazı üreticilerden ve yukarıda anlatılan
rekabetçi işletmelerden kaynaklanan arz artışına ve buna bağlı olarak fiyatlarda
meydana gelen düşmelere engel olmak ve yasal hakları olarak gördükleri belirlenmiş
ekmek fiyatını tam olarak uygulatmak isteyen üreticiler bir araya gelerek
kooperatifler kurmakta ve tek fiyat uygulamaya, uygulanan tek fiyatın rekabet
nedeniyle delinmesini engellemek için ürünlerini nihai tüketiciye ulaştıran aracılar
konumundaki bakkalları (buna bağlı olarak da pazarı) paylaşmaya yönelik kararlar
almaktadırlar. Ancak, söz konusu kooperatifler kurulurken belli bir bölgedeki ekmek
üreticilerinin tamamı kooperatife dahil edilmektedir, ki aksi durumda yapılan
anlaşmalar dışarıdan gelen rekabet nedeniyle uygulanamaz olacaktır (Esasen
yukarıda da sözü edilen yüksek üretim kapasiteleri böyle bir rekabette tek bir
üreticiye dahi teşebbüs birliği karşısında rekabet gücü sağlayabilir). Teşebbüs
birlikleri oluşturulurken ruhsatsız fırınlar da bu oluşuma katılabilmektedir. Bu da
uygulanmak istenen fiyat düzeyine isabet eden talep miktarı için zaten çok yüksek
olan kapasiteyi daha da arttırmaktadır. Üretim kapasitesini uygulanmak istenen fiyat
düzeyine uyumlu hale getirerek kapasite kullanım oranlarını arttırmak, dolayısıyla da
ortalama sabit giderlerini düşürerek ekmeğin birim maliyetini azaltmak için kooperatif
bünyesinde oluşturulan fonlardan karşılanmak üzere bazı fırınlar, ki bunlar bazı
iddialara göre ruhsatsız fırınlardır, kiralanarak kapatılmakta ve böylece serbest
rekabet koşullarında elenmesi gereken verimsiz işletmeler daha verimli olanların
karlarına ortak edilmektedir.

Sonuç olarak; İstanbul Fırıncılar Odası’nın ekmek fiyatının belirlenmesinde
maliyetleri olduğundan yüksek ve hammadde verimliliğini olduğundan düşük
göstererek kabul ettirdiği ekmek azami fiyatının içerdiği yüksek kar marjının
üyelerine tanıdığı fiyat esnekliğine rağmen belirlenen fiyatın narh olarak
algılanmasına göz yumması, söz konusu pazarda anlaşılarak tek fiyat uygulanması
ve pazar paylaşılması eğilimlerini güçlendirmekte öte yandan sektörde kurulan
üretim ve pazarlama kooperatifleri hem tek fiyat uygulaması ve pazar paylaşımına
hizmet etmekte hem de kaçak fırınların kurulmasını dolaylı olarak teşvik etmektedir.
8 REKABET KURUMU
İstanbul Fırıncılar Odası’nın, fiyat artış taleplerine dayanak teşkil etmek üzere
hazırladığı “Maliyet Hesabı” belgeleri incelendiğinde fırıncı karı olarak öngörülen
%10 gibi bir oranın maliyete eklendiği ve elde edilen tutarın %20’sinin bayi karı adı
altında hesaplamaya dahil edildiği görülmüştür. Bu şekilde yapılan bir hesaplama
sonucunda ekmeğin fırıncı satış fiyatı değil doğrudan piyasa satış fiyatı
belirlenmektedir. Oysa 507 sayılı Esnaf ve Sanatkarlar Kanunu’nun 3741 sayılı
Kanun’un 28’inci maddesi ile değişik 125’inci maddesinde esnaf ve sanatkarlarca
üretilen mal ve hizmetlerin ücret tarifelerinden bahsedilmekte ve bu tarifelerin
düzenleme usul ve esaslarının Konfederasyon’ca çıkarılacak ve Bakanlık’ça
onaylanacak bir yönetmelikle tayin ve tespit edileceği ifade edilmektedir. Söz konusu
yönetmelikte, belirlenecek fiyatların azami fiyatlar olduğu hükme bağlanmış, ancak
bunların üreticinin satış fiyatı mı yoksa piyasa satış fiyatı mı olduğuna bir açıklık
getirilmemiştir. Kanaatimizce kanun koyucu, Kanun’la verilen yetkiye dayanılarak
yönetmelik çıkaran Konfederasyon ve çıkarılan yönetmeliği onaylayan Sanayi ve
Ticaret Bakanlığı, esnaf kapsamındaki bir üreticinin üretimini piyasaya sürmek için
aracılara gerek duymayacağını başka bir deyişle aracılara ihtiyaç duyacak kadar çok
üretim yapamayacağını göz önüne alarak, anılan kanun ve yönetmelikte esnaf için
geçerli olmak üzere ürünün piyasa satış fiyatını üretici satış fiyatı ile eşit kabul etmiş
ve sadece ücret tarifelerinden bahsetmiştir. Öte yandan bir esnaf teşkilatının
(Fırıncılar Odası) başka bir esnaf teşkilatının mensuplarının (bakkalların) kar oranını
ve satış fiyatını belirlemesi piyasa ekonomisinin temel kuralları ile çeliştiği gibi 507
sayılı Kanun’un da amacını aşmaktadır.

Ancak Soruşturma ve Önaraştırma dönemlerinde yerinde inceleme amacıyla
gidilen kooperatiflerde bulunarak birer nüshası alınan çok sayıda belgede
bakkallardan “bayii” olarak ve bakkalların ekmekten kazanması öngörülen orandan
da "bayii karı" ya da "bayii ondalığı" olarak bahsedildiği görülmüştür. Nitekim
Fırıncılar Odası’nın hazırladığı maliyet hesaplama belgelerinde de “bayii karı” ya da
“bayii ondalığı” terimleri kullanılmakta ve bunlar hesaplamaya dahil edilmektedir.

Tüm bu değerlendirmeler çerçevesinde, mevcut yasal düzenlemelerin etkin
bir şekilde uygulanması ve uygulamanın denetlenmesi, yarı kamusal nitelik taşıyan
Esnaf ve Sanatkarlar Odaları Birliği ve Fırıncılar Odası’nın anılan düzenlemeleri
Kanun’un amacına uygun olarak yorumlamaları ve uygulamaları, kooperatif
anasözleşmelerinin 4054 sayılı Kanun’la uyumunun sağlanması sonucu ilgili
pazarda rekabetin tesisi yolunda çok önemli adımlar atılabileceği sonucuna
varılmıştır.

C. HAKKINDA SORUŞTURMA AÇILAN TEŞEBBÜS VE TEŞEBBÜS
BİRLİKLERİNE İLİŞKİN TESPİTLER

Haklarında soruşturma başlatılan Zeytinburnu, Beşiktaş, Beykoz, Üsküdar,
Kartal, Eminönü, Sarıyer, Fatih, Bakırköy, Esenyurt, Çatalca, Balat, Bayrampaşa,
Eyüp, Gültepe, İkitelli, Kağıthane, Kocasinan ve Küçükçekmece Un ve Unlu
Mamuller Üretim ve Pazarlama Kooperatifleri, Alibeyköy Fırıncılar Tüketim
Kooperatifi, İstanbul Fırıncı Esnafı Derneği, Pendik Fırıncılar Derneği, Adalar
Ekmekçilik Ltd. Şti., Tuzla Fırıncılar Yardımlaşma ve Dayanışma Derneği ve İstanbul
9 REKABET KURUMU
Fırıncılar Odası’nın 4054 sayılı Kanun’un hükümlerine aykırı faaliyetlerde bulunduğu
isnadını destekleyecek somut deliller tespit edilememiştir.

Öte yandan diğer teşebbüslere ilişkin tespitler aşağıdaki gibidir:

1- ATIŞALANI UN VE UNLU MAMULLER ÜRETİM VE PAZARLAMA KOOPERATİFİ

Esenbağ Un Ve Unlu Mamuller Üretim Ve Pazarlama Kooperatifi binasında
tespit edilen ve söz konusu kooperatife ilişkin bölümde yer verilen anlaşma ile
kurulması düşünülen -pazardaki fiyatı belirlemek ve pazarın paylaşımını sağlamak
suretiyle- rekabetin ortadan kaldırılmasına yönelik anlaşmanın uygulanmasının
denetlenmesinden sorumlu olacak bir Kurul’a Atışalanı Kooperatifi’nin de katıldığı,
Esenbağ Kooperatifi’nde rastlanılan bir diğer anlaşmada bulunan ifadelerden
anlaşılmıştır.

Anılan tespitler çerçevesinde, bu kooperatifin 4054 sayılı Kanun’un 4'üncü
maddesinin ikinci fıkrası (a) ve (b) bendlerinde tarif edilen şekilde faaliyette
bulunmak suretiyle aynı maddenin birinci fıkrasında yer alan yasağı ihlal ettiği
kanaatine varılmıştır.

2- AVCILAR UN VE UNLU MAMULLER ÜRETİM VE PAZARLAMA KOOPERATİFİ

Söz konusu kooperatif merkezinde bayilerin ekmek alış ve satış fiyatını tespit
eden yeni (20.11.1997 tarihinden sonra uygulamaya giren) ve eski tarihli bildiriler,
fırınların; bayilerinin listelerini, kapasitelerini, sattıkları ekmek adedini gösteren çok
sayıda eski tarihli evrak; "Esenbağ Un ve Unlu Mamuller Francala ve Ekmek
Fabrikaları Üretim ve Pazarlama Kooperatifi" ne ait ve daha önce diğer
kooperatiflerde tespit edilmiş olan taahhütnamelerle benzerlik gösteren, içinde 4054
sayılı Kanun’a aykırı ifadeler taşıyan, eski tarihli olduğu öngördüğü cezaların
düşüklüğünden anlaşılan bir taahhütname ve çok sayıda senet tespit edilmiştir.
Yapılan yerinde incelemede, ayrıca, 4054 sayılı Kanun’a aykırı ifadeler taşıyan eski
tarihli sözleşme ve taahhütnamelere rastlanmıştır.

Yukarıda yer verilen tespitler çerçevesinde, bu kooperatifin 4054 sayılı
Kanun’un 4'üncü maddesinin ikinci fıkrası (a) bendinde tarif edilen şekilde faaliyette
bulunmak suretiyle aynı maddenin birinci fıkrasında yer alan yasağı ihlal ettiği
anlaşılmıştır.

3- BAĞCILAR UN VE UNLU MAMULLER ÜRETİM VE PAZARLAMA KOOPERATİFİ

Esenbağ Kooperatifi’nde tespit edilen ve 4054 sayılı Kanun’un 4’üncü
maddesinin ikinci fıkrası (a), (b), (c) bendlerini ihlal eder mahiyetteki iki anlaşmaya
taraf olduğu belirlenen söz konusu kooperatif merkezinde ayrıca, 1995-1998
yıllarına ait çok sayıda pazardaki rekabeti sınırlandırmaya (fiyat belirlemeye, pazar
paylaşımına ve arzı kısıtlamaya) yönelik evrak tespit edilmiştir.

10 REKABET KURUMU
Söz konusu tespitler çerçevesinde, bu kooperatifin 4054 sayılı Kanun’un
4'üncü maddesinin ikinci fıkrası (a), (b) ve (c) bendlerinde tarif edilen şekilde
faaliyette bulunmak suretiyle aynı maddenin birinci fıkrasında yer alan yasağı ihlal
ettiği sonucuna varılmıştır.

4- BAHÇELİEVLER UN VE UNLU MAMULLER ÜRETİM VE PAZARLAMA KOOPERATİFİ

Önaraştırma döneminde yapılan yerinde incelemede rekabet hukukuna aykırı
yalnızca 1995 tarihli bir belgeye rastlanılmış olmakla birlikte, Soruşturma döneminde
Esenbağ Un ve Unlu Mamuller Kooperatifi’nde tespit edilen ve ilgili bölümde yer
verilen rekabeti ihlal edici nitelikte iki anlaşma metninde taraflar arasında söz
konusu kooperatifin de bulunduğu tespit edilmiştir.

Anılan tespitler çerçevesinde, bu kooperatifin 4054 sayılı Kanun’un 4'üncü
maddesinin ikinci fıkrası (a), (b) ve (c) bendlerinde tarif edilen şekilde faaliyette
bulunmak suretiyle aynı maddenin birinci fıkrasında yer alan yasağı ihlal ettiği
kanaatine varılmıştır.

5- BEYOĞLU UN VE UNLU MAMULLER ÜRETİM VE PAZARLAMA KOOPERATİFİ

Bu kooperatifin yönetim kurulunda 03.06.1997-09.06.1998 tarihleri arasında
görev yapan … … 05.08.1998 tarihinde düzenlenen bilgi tutanağında, görevde
bulunduğu dönemde kooperatifin fiyat belirleme ve pazar paylaşımına yönelik
çalışmalarda bulunduğunu ancak, çalışmalarının başarısız olduğunu öne sürmüşse
de pazardaki rekabeti kısıtlayabilecek nitelikteki söz konusu eylemleri ile bu
kooperatifin 4054 sayılı Kanun’u ihlal ettiği açıktır. Öte yandan 30.09.1998 tarihinde
yapılan bir incelemede Beyoğlu semtinde yalnızca 300 gr.’lık ekmek üretildiği ve
fiyatının 70.000 TL olduğu tespit edilmiş, bu gramaj ve fiyatın dışında ekmek
üretimine veya satışına rastlanmamıştır. Kooperatif merkezinde tespit edilen bir
kısmı yeni ve eski tarihli bir kısmı ise tarihsiz evrak da pazar paylaşımına ilişkin
çalışmaları doğrular niteliktedir.

Bu tespitler çerçevesinde, adıgeçen kooperatifin 4054 sayılı Kanun’un 4'üncü
maddesinin ikinci fıkrası (a), (b) ve (c) bendlerinde tarif edilen şekilde faaliyette
bulunmak suretiyle aynı maddenin birinci fıkrasında yer alan yasağı ihlal ettiği
anlaşılmıştır.

6- BÜYÜKÇEKMECE UN VE UNLU MAMULLER ÜRETİM VE PAZARLAMA KOOPERATİFİ

Kooperatif Yönetim Kurulu Başkanı … … düzenlenen bilgi tutanağında, Esnaf
Sanatkarlar Odaları Birliği’nce onaylanan fiyatın sabit fiyat olarak uygulanmasına ve
bakkal karının belirlenmesine yönelik faaliyetlerde bulunduklarını ifade etmiştir.
Kooperatifin 1994 yılı genel kuruluna sunulan Yönetim Kurulu Faaliyet Raporu da
kooperatifin çalışmalarına ilişkin olarak bu ifadeyi doğrular nitelikte olup faaliyet
raporunda, ekmek üreticileri arasında aşırı fiyat dalgalanması ve bayi alışverişlerinin
yeterince önlenemediği belirtilmiştir.

11 REKABET KURUMU
Kooperatif merkezinde bulunan ve en son 01.01.1998 tarihinde işlenilen bir
defterde, fırınlardan toplanan fonların ve kapalı olduğu belirtilen fırınlara yapılan
ödemelerin hesapları tespit edilmiştir. Ayrıca eski tarihli olmakla beraber,
kooperatifte bakkal-bayii paylaşımı, kapasitenin kontrolü, bayii karının belirlenmesi,
fırınların fon ödemeleri ve ekmek fiyatının her yerde sabit olarak uygulanmasına
ilişkin taahhütnameler ve protokol ile bayii alışverişinin tam olarak engellenemediğini
ifade eden 1995 yılı Yönetim Kurulu Faaliyet Raporu tespit edilmiştir.

Anılan tespitler çerçevesinde, bu kooperatifin 4054 sayılı Kanun’un 4'üncü
maddesinin ikinci fıkrası (a), (b) ve (c) bendlerinde tarif edilen şekilde faaliyette
bulunmak suretiyle aynı maddenin birinci fıkrasında yer alan yasağı ihlal ettiği
kanaatine varılmıştır.

7- ESENBAĞ UN VE UNLU MAMULLER ÜRETİM VE PAZARLAMA KOOPERATİFİ

Kooperatifin 1996 yılı genel kuruluna sunulan Yönetim Kurulu Faaliyet Raporu
incelendiğinde; pazar paylaşımına ve bakkal karının belirlenmesine ilişkin ifadeler
bulunduğu belirlenmiştir.

Kooperatif binasında, “Esenler-Bağcılar-Güngören-Tepe-Güneşli-B.Evler
Şirketler Grubunun Ortak Andlaşma Metni” başlıklı söz konusu teşebbüs birliklerinin
fiyat tespiti, pazar paylaşımı ve arz miktarını belirlemek üzere üst kurul
oluşturmalarına ilişkin bir anlaşma metni, bu anlaşma hükümlerinin uygulanmasını
denetlemek üzere oluşturulan üst kurulun çalışma esaslarını düzenlemeye yönelik
bir diğer anlaşma metni ile Bahçelievler Kooperatifi ile yapılan, pazar paylaşımına
ilişkin üçüncü bir anlaşma tespit edilmiştir.

Söz konusu tespitler çerçevesinde, kooperatifin 4054 sayılı Kanun’un 4'üncü
maddesinin ikinci fıkrası (a), (b) ve (c) bendlerinde tarif edilen şekilde faaliyette
bulunmak suretiyle aynı maddenin birinci fıkrasında yer alan yasağı ihlal ettiği
sonucuna varılmıştır.

8- GAZİOSMANPAŞA UN VE UNLU MAMULLER ÜRETİM VE PAZARLAMA KOOPERATİFİ

Esenbağ Un Ve Unlu Mamuller Üretim Ve Pazarlama Kooperatifi binasında
tespit edilen ve söz konusu kooperatife ilişkin bölümde yer verilen anlaşma ile
kurulması düşünülen -pazardaki fiyatı belirlemek ve pazarın paylaşımını sağlamak
suretiyle- rekabetin ortadan kaldırılmasına yönelik anlaşmanın uygulanmasının
denetlenmesinden sorumlu olacak bir Kurul’a Gaziosmanpaşa Kooperatifi’nin de
katıldığı Esenbağ Kooperatifi’nde rastlanılan bir diğer anlaşmada bulunan
ifadelerden anlaşılmıştır.

Yukarıda yer verilen tespitler çerçevesinde, kooperatifin 4054 sayılı Kanun’un
4'üncü maddesinin ikinci fıkrası (a) ve (b) bendlerinde tarif edilen şekilde faaliyette
bulunmak suretiyle aynı maddenin birinci fıkrasında yer alan yasağı ihlal ettiği
anlaşılmıştır.

12 REKABET KURUMU
9- GÜNGÖREN UN VE UNLU MAMULLER ÜRETİM VE PAZARLAMA KOOPERATİFİ

Düzenlenen bilgi tutanaklarında Kooperatif Yönetim Kurulu yedek üyesi … …,
kooperatifin amacının ekmek fiyatını belirlemek olduğunu, kooperatif üyesi … … ise
kooperatif tarafından fiyata ilişkin bir centilmenlik anlaşması yapıldığını ve
amaçlarının ilgili ürün pazarındaki kapasite artışının engellenmesi olduğunu ifade
etmiştir.

Kooperatif binasında yapılan incelemede tespit edilen, “Başkan” sıfatıyla …
… tarafından imzalanmış ve 02.06.1998 tarihli yönetim kurulu kararında (anılan
kararın yer aldığı defter mevzuata uygun olarak düzenlenmiş bir Karar Defteri
değildir.), bakkal paylaşımına ilişkin ifadeler bulunduğu belirlenmiştir. Ayrıca
kararda, bakkal paylaşımına ilişkin bir sorunu halledeceği belirtilen … … da
kendisine bu konuda talep geldiğini, 09.06.1998 tarihli bilgi tutanağında
doğrulamıştır. Yönetim kurulunun almış olduğu 27.05.1998 tarihli kararda ise fiyat
tespiti ve pazar paylaşımına ilişkin ifadelere rastlanılmıştır. Öte yandan söz konusu
teşebbüs birliğinin Esenbağ Un Ve Unlu Mamuller Üretim Ve Pazarlama
Kooperatifi’nde tespit edilen ve ilgili bölümde yer verilen İstanbul ekmek pazarındaki
rekabeti sınırlama amacını taşıyan bir üst kurul oluşturulmasına yönelik anlaşmaya
taraf olduğu tespit edilmiştir.

Bu tespitler çerçevesinde, kooperatifin 4054 sayılı Kanun’un 4'üncü
maddesinin ikinci fıkrası (a), (b) ve (c) bendlerinde tarif edilen şekilde faaliyette
bulunmak suretiyle aynı maddenin birinci fıkrasında yer alan yasağı ihlal ettiği
kanaatine varılmıştır.

10- KADIKÖY UN VE UNLU MAMULLER ÜRETİM VE PAZARLAMA KOOPERATİFİ

Kooperatifin 1996 yılı olağan genel kurul toplantısına sunulan Yönetim Kurulu
Faaliyet Raporunda yer alan, bakkal paylaşımı ve bakkallara verilen ondalıklara
ilişkin olarak çalışmalarda bulunulduğuna işaret eden ifadeler ve kooperatif
üyelerinin 09.12.1997 tarihinde kooperatif merkezinde bulunmalarının istendiği bir
belgede fiyat tespit edilmeye çalışıldığını ortaya koyan ifadeler, bu kooperatifin
eskiden beri süregelen rekabete aykırı davranışlarının tespit tarihi itibariyle
uygulamada olduğunu ortaya koymaktadır. Ayrıca Şişli Un ve Unlu Mamuller Üretim
ve Pazarlama Kooperatifi’nde rastlanılan Kadıköy Kooperatifi'ne ait 4054 sayılı
Kanun’a aykırı bir taahhütname de teşebbüs birliğinin kuruluş amacını açıklar
niteliktedir.

Öte yandan, söz konusu kooperatif tarafından yapılan ilk yazılı savunmada ve
Kooperatif Yönetim Kurulu Başkanı … …. ile düzenlenen 27.01.1998 tarihli bilgi
tutanağında, fiyat tespiti isnadına dayanak teşkil eden belgeye ilişkin yeterli bir
açıklama getirilememiştir.

Anılan tespitler çerçevesinde, kooperatifin 4054 sayılı Kanun’un 4'üncü
maddesinin ikinci fıkrası (a) bendinde tarif edilen şekilde faaliyette bulunmak
suretiyle aynı maddenin birinci fıkrasında yer alan yasağı ihlal ettiği anlaşılmıştır.
13 REKABET KURUMU

11- MALTEPE FIRINCILAR TEMİN VE TEVZİİ KOOPERATİFİ

Kooperatif Yönetim Kurulu Başkanı … … , düzenlenen bilgi tutanağında,
“Bakkallardan bize olan borçlarını uzun süreler tahsil edemediğimizden, biraraya
geldik. Yaptırım olarak bayilerimizin devamlı ekmek aldığı fırın dışında başka
fırından ekmek almamasını sağlıyoruz.... Kooperatifimizin kuruluş amacı
alacaklarımızın tahsili ve ekmeğin standart fiyatının dışına çıkılmamasını sağlamak.
Ancak Kooperatifimizin herhangi bir yaptırımı olmadığından şu anki işleyişimiz bir
centilmenlik anlaşması biçimindedir.” demiştir.

Kooperatif yetkililerinin ilk yazılı savunmalarında kullandıkları ifadeler de
kooperatifin “ürün fiyatının tespiti”ne ve buna dışarıdan müdahale edilmesine yönelik
yaklaşımına ışık tutmaktadır. Nitekim, kooperatifin ilk yazılı savunmasında “...Esnaf
ve Sanatkarlar Odası’nın, bu meyanda Fırıncılar Odası’nın koyduğu “NARH” bir
kriterdir. Bu değerlerin dışına çıkılamaz.....İstanbul’da bir fırının veya fırıncının
yukarıda belirttiğimiz birimlerinin koyduğu fiyatın üstünde bir fiyatla ekmek satması
düşünülemez. Ancak, bunun aşağısında satması mümkündür. Engelleme düşük
fiyatla satışlarda düşünülür." denilmektedir.

Söz konusu tespitler çerçevesinde, bu kooperatifin 4054 sayılı Kanun’un
4'üncü maddesinin ikinci fıkrası (a) ve (b) bendlerinde tarif edilen şekilde faaliyette
bulunmak suretiyle aynı maddenin birinci fıkrasında yer alan yasağı ihlal ettiği
sonucuna varılmıştır.

12- SAMANDIRA UN VE UNLU MAMULLER ÜRETİM VE PAZARLAMA KOOPERATİFİ

Kooperatifin kurucu üyesi … … kendisi ile düzenlenen bilgi tutanağında,
kooperatifin kuruluş amaçlarının Fırıncılar Odası tarafından belirlenen ekmek fiyatı
ve bakkal karında birliği sağlamak ve üyeleri arasında dayanışma tesis etmek
olduğunu ifade etmiştir. Aynı bilgi tutanağında … …, çevre kooperatiflerle ucuz
ekmek satışı ve bayi alışverişi olarak tanımladığı “haksız rekabet”i engellemeye ve
fırın sayısının artması sorununu çözmeye yönelik ilişkiler kurduklarını belirtmektedir.
Kooperatif binasında pazardaki rekabeti sınırlamaya yönelik ifadeler taşıyan tarihsiz
bir taahhütname, 1992-1995 yıllarına ait fiyat belirleme ve pazara arzı diğer yollarla
belirlemeye yönelik çok sayıda evrak tespit edilmiştir.

Bu tespitler çerçevesinde, kooperatifin 4054 sayılı Kanun’un 4'üncü
maddesinin ikinci fıkrası (a) ve (b) bendlerinde tarif edilen şekilde faaliyette
bulunmak suretiyle aynı maddenin birinci fıkrasında yer alan yasağı ihlal ettiği
kanaatine varılmıştır.

13- SULTANBEYLİ UN VE UNLU MAMULLER ÜRETİM VE PAZARLAMA KOOPERATİFİ

Gayrıresmi “Sultanbeyli Fırıncılar Kooperatifi”nde yapılan yerinde inceleme
sonucunda; “kooperatif”in ürünün pazardaki fiyatını (nihai satış ve bakkala satış
fiyatı) belirlediğine, bu karara uymayan fırıncılara yaptırım uygulanacağına ilişkin
14 REKABET KURUMU
01.06.1998 tarihli bildirimlere ve fiyat belirlemeye dair daha eski tarihli evraka
rastlanılmıştır. Ayrıca kooperatif merkezinde, pazardaki rekabeti önlemeye yönelik
ifadeler taşıyan 05.04.1996 tarihli "Özel Sözleşme" başlıklı bir belge, çok sayıda
fırına ait bakkal listeleri ve sattıkları ekmek adetlerini gösteren listeler ile fırınların
kooperatife yaptıkları ödeme miktarlarını gösteren listeler tespit edilmiştir.

Anılan tespitler çerçevesinde, bu kooperatifin 4054 sayılı Kanun’un 4'üncü
maddesinin ikinci fıkrası (a) bendinde tarif edilen şekilde faaliyette bulunmak
suretiyle aynı maddenin birinci fıkrasında yer alan yasağı ihlal ettiği anlaşılmıştır.

14- ŞİŞLİ UN VE UNLU MAMULLER ÜRETİM VE PAZARLAMA KOOPERATİFİ

Kooperatifte yapılan inceleme sonucunda elde edilen evrak arasında bulunan
ve daha sonra Sanayi ve Ticaret İl Müdürlüğü’nden de temin edilen, Yönetim Kurulu
Başkanı Av.Muharrem KEÇELİ imzalı, 06.05.1997 tarihli genel kurula sunulan
Yönetim Kurulu Faaliyet Raporu’nda teşebbüs birliğinin kuruluş amacını gösteren şu
cümlelere rastlanılmıştır. “….Geçen Kongremizden bu yana, maalesef Kooperatif
olarak herhangi bir çalışmamız olmadı. Çünkü, diğer kooperatifler gibi
fırıncılarımızdan herhangi bir destek görmediğimiz gibi ... tam faal olarak çalışan bir
birlik hareketi gerçekleşmemiştir. Bunun birçok nedeni vardır. Ancak en önemlisi
bence, Şişli İlçesinde, diğer yerlerde mesela bir Beyoğlu’nda veya Gültepe’de
olduğu gibi bir fiyat düşürücü ağır rekabet olayının yaşanmamasıdır. Böyle bir olay
yaşanmadığı içindir ki Şişli fırıncılarımız rahat hareket etmekte ve kooperatifin
çalışmalarına ihtiyaç duymamaktadır”.

Şişli’de faaliyet gösteren … Unlu Mamuller Sanayi Ve Ticaret Limited Şirketi
ortağı … …, düzenlenen bilgi tutanağında İTO’ya kayıtlı oldukları için tacir sıfatıyla
fiyatlarını belirleme hakkına sahip olduklarını, semtlerinde faaliyet gösteren İTO’ya
kayıtlı ekmek üreticilerinin maliyet hesaplamalarını birlikte yaparak fiyatları birlikte
belirlediklerini, bu tür faaliyetlerin öncülüğünü Avukat Muharrem KEÇELİ’nin
yaptığını ifade etmiştir. Şişli’de faaliyet gösteren bir diğer ekmek fabrikası sahibi …
… ile yapılan görüşmede düzenlenen bilgi tutanağında, adı geçen şahıs “İTO’ya üye
olan fırıncılar Şişli Kooperatifi binasında ve sendikada toplantı yaptık ve bu fiyatı
(300 gr. Ekmek 70.000 TL) belirledik...Bu tür faaliyetler sendikaya üye fırıncılarla
kararlaştırılıyor.” demiştir.

Aynı dönemde, yapılan bir incelemede Şişli semtinde yalnızca 300 gr.’lık
ekmek üretildiği ve fiyatının 70.000 TL olduğu tespit edilmiş, bu gramaj ve fiyatın
dışında ekmek üretimine veya satışına rastlanmamıştır.

Öte yandan, eski tarihli 4054 sayılı Kanun’a aykırı ibareler içeren ve fırınların
bakkal paylaşımı, bakkallara verilen ondalıkların belirlenmesi, ekmek fiyatının her
yerde sabit olarak uygulanması, fırınlar arası bayii alış-verişine engel olunması,
fırınların fon ödemesi, ödenen fonlardan kapalı fırınlara yardım yapılması gibi
konulara ilişkin çeşitli evrak bulunmuştur.

15 REKABET KURUMU
Yukarıda yer verilen tespitler çerçevesinde, bu kooperatifin 4054 sayılı
Kanun’un 4'üncü maddesinin ikinci fıkrası (a) bendinde tarif edilen şekilde faaliyette
bulunmak suretiyle aynı maddenin birinci fıkrasında yer alan yasağı ihlal ettiği
kanaatine varılmıştır.

15- ÜMRANİYE UN VE UNLU MAMULLER ÜRETİM VE PAZARLAMA KOOPERATİFİ

Soruşturma döneminde yapılan yerinde incelemede kooperatif binasında
24.11.1997 ve 04.08.1997 tarihlerinde yeni fiyatın uygulanabilmesi için yapılacak
olan toplantıya çağrı niteliğindeki evraka, 17.09.1997 tarihi itibariyle yürürlüğe girdiği
anlaşılan arz miktarını, ürün fiyatını belirlemeye ve pazar paylaşımına ilişkin ifadeler
taşıyan çok sayıda taahhütnameye (söz konusu taahhütnamenin bir suretine de
Sultanbeyli Fırıncılar Kooperatifi’nde rastlanılmıştır) ve "Ümraniye Fırıncılar
Kooperatifi Fon Defteri" başlıklı bir defterde, her fırından sattığı (ürettiği) ekmek
adedi üzerinden alınan fon miktarlarının kayıtlarına rastlanmıştır.

Anılan tespitler çerçevesinde, bu kooperatifin 4054 sayılı Kanun’un 4'üncü
maddesinin ikinci fıkrası (a) bendinde tarif edilen şekilde faaliyette bulunmak
suretiyle aynı maddenin birinci fıkrasında yer alan yasağı ihlal ettiği anlaşılmıştır.

D. TARAFLARIN YAZILI SAVUNMALARI VE BU SAVUNMALARA İLİŞKİN
DEĞERLENDİRME

1-TARAFLARIN İLK SAVUNMALARI VE DEĞERLENDİRİLMESİ

a- Teşebbüs Birliklerinin Benzer İfadeler Taşıyan Savunmalarının
Değerlendirilmesi

Kooperatifler tarafından yapılan ilk yazılı savunmalar incelendiğinde, söz
konusu savunmaların bazı benzer iddialar içerdiği görüldüğünden, bu iddialar
aşağıda yer verildiği şekilde altı ana başlık altında toplanmış ve değerlendirilmiştir:

a- Çalışmalarının 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu ve bu kanun uyarınca Sanayi ve
Ticaret Bakanlığı tarafından tek tip olarak hazırlanan “Üretim Ve Pazarlama
Kooperatifleri Ana Sözleşmesi” hükümleri çerçevesinde yürültüldüğü iddiası,
b- İlgili pazarda ekmek fiyatının, 507 sayılı Kanun’un 125 inci maddesi hükmü
gereğince tespit edildiği iddiası,
c- Yapılan anlaşmaların uygulanmadığı, uygulanamadığı veya fiiliyata geçirilemediği
iddiası,
d- Halen faaliyet göstermedikleri iddiası,
e- İlgili pazarda farklı fiyatların bulunduğu iddiası,
f- Yöneltilen isnatlara dayanak teşkil eden belgelerin eski tarihli olmaları nedeniyle
delil olarak kullanılamayacaklarına dair iddialar.

Söz konusu iddialar rekabet hukuku teorisi ve ülkemizdeki rekabet hukuku
uygulamaları açısından aşağıdaki şekilde değerlendirilmiştir.

16 REKABET KURUMU
aa- Faaliyetlerin 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu Çerçevesinde Yürütüldüğü
İddiası

Güngören, Bağcılar, Zeytinburnu, Esenbağ, Gaziosmanpaşa, Atışalanı,
Bahçelievlerde faaliyet gösteren teşebbüs birlikleri ilk yazılı savunmalarında,
kooperatiflerinin 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu’na uygun olarak kurulduğunu ve
faaliyet konularının Sanayi ve Ticaret Bakanlığı Teşkilatlandırma Genel Müdürlüğü
tarafından tek tip olarak hazırlanan Üretim ve Pazarlama Kooperatifi
Anasözleşmesinin 6'ncı maddesinde gösterildiğini ifade etmişlerdir. Kooperatifler bu
çerçevede faaliyet gösterdiklerini ve dolayısıyla faaliyetlerinin kanundan ve kanunu
uygulamakla görevli kamu kuruluşunun düzenlemelerinden kaynaklanan yetki ve
yükümlülüklere dayandığını ve 4054 sayılı Kanun’a aykırı hareket etmediklerini ifade
etmektedirler.

Kooperatifler Kanunu’na uygun olarak kurulan üretim ve pazarlama
kooperatiflerinin amacı, Sanayi ve Ticaret Bakanlığı Teşkilatlandırma Genel
Müdürlüğü tarafından tek tip olarak hazırlanan Üretim Ve Pazarlama Kooperatifi
Anasözleşmesi’nin 6.maddesinde; “Kooperatifin amacı, konusuna giren ... ürünlerini
iyi şartlarla değerlendirmek ve ortaklarının ekonomik menfaatlerini korumaktır”
şeklinde tespit edildikten sonra kooperatifin bu amaçla hangi faaliyetlerde bulunacağı
13 bend halinde sayılmıştır.

Soruşturma Heyeti’nce yürütülen yerinde inceleme çalışmaları sırasında
yapılan tespitler, haklarında soruşturma açılan kooperatiflerin önemli bir bölümünün,
çalışma bölgelerinde tek ekmek fiyatı uygulanmasına, ekmek üreticileri arasında
bakkalların, dolayısıyla da pazarın paylaşılmasına, fırın kapatılmasına ve böylece
arz miktarının denetlenmesine yönelik çalışmalarda bulunulduğunu ortaya
koymaktadır. Sayılan çalışmaların hiçbiri ne 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu’ndan
ne de Bakanlıkça hazırlanan ve onaylanan anasözleşmeden kaynaklanan bir yetkiye
ya da yükümlülüğe dayanmaktadır. Dolayısı ile üretim ve pazarlama kooperatiflerinin
4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un karşısındaki durumları,
Kanun’un 2'nci maddesinde belirtilen “Türkiye Cumhuriyeti sınırları içinde mal ve
hizmet piyasalarında faaliyet gösteren ya da bu piyasaları etkileyen her türlü
teşebbüs ...” ile aynıdır.

Bununla birlikte, anasözleşmenin faaliyet alanlarını belirleyen 6'ncı
maddesinin altıncı bendinde yer alan “Piyasada düzenleyici bir yer alarak zararlı fiyat
dalgalanmalarının önüne geçmek için çalışır.” hükmü ile kooperatiflerin, tarım
sektöründe, ilgili kamu kuruluşlarının üretici ve tüketici için zararlı olabilecek fiyat
dalgalanmalarını engellemek üzere yaptıklarına benzer şekilde, arzın çok olduğu
zamanlarda düşük fiyatla hammadde (un, maya vs.) satın alarak, bu malların
nisbeten kıt ve buna bağlı olarak fiyatlarının yüksek olduğu zamanlarda
oluşturdukları bu stokları kullanmalarının ve böylece hem maliyetlerden tasarruf
sağlamalarının hem de piyasadaki talebi düşürerek fiyatların makul seviyelerde
seyretmesine yardımcı olmalarının kastedildiği anlaşılmaktadır. Bir başka deyişle bu
hüküm kooperatiflere piyasa ekonomisi mekanizmalarının yerine geçecek şekilde
fiyat belirleme yetkisi vermemektedir.
17 REKABET KURUMU
Yine anasözleşmenin 6'ncı maddesinin ikinci fıkrasında yer alan “iç ve dış
pazarlar” ifadesinin kooperatifin çalışma bölgesi ve bunun haricindeki İstanbul ili
ilçeleri olarak anlaşılmaması gerektiği, burada kastedilenin yurtiçi ve yurtdışı pazarlar
olduğu açıktır.

ab- İlgili Pazarda Ekmek Fiyatının, 507 Sayılı Kanun’un 125. Maddesi Hükmü
Gereğince Tespit Edildiği İddiası

Bağcılar, Esenbağ, Kadıköy, Bahçelievler kooperatifleri, soruşturma kararı ile
kendilerine yöneltilen, 4054 sayılı Kanun’un 4'üncü maddesi birinci fıkrası hükmünü,
aynı maddenin ikinci fıkrası (a) bendinde örneklendiği şekilde hareket etmek
suretiyle ihlal ettikleri isnadına karşılık, ilk yazılı savunmalarında, pazardaki fiyatın,
mevzuat gereğince İstanbul Fırıncılar Odası tarafından tespit edildiğini belirtmekte
ve bunun tek fiyat olduğunu savunmaktadır.

İstanbul Fırıncılar Odası tarafından hazırlanan bir teklif çerçevesinde, İstanbul
Esnaf Odaları Birliği tarafından onaylanarak yürürlüğe giren ekmek fiyatı tarifesi,
ilgili kanun olan 507 sayılı Kanun’un verdiği yetkiye dayanılarak Türkiye Esnaf ve
Sanatkar Odaları Konfederasyonu tarafından çıkarılan yönetmeliğe göre azami
haddi göstermektedir. Dolayısı ile belirlenen fiyatın üstünde bir fiyatla satış yapmak
yasaklanmışken, bu fiyatla ya da bunun altında bir fiyatla satış yapmak 507 sayılı
Kanun’a ve ilgili yönetmeliğe aykırı değildir. Ancak bu fiyatla ya da bunun altında ya
da üstünde herhangi başka bir fiyatla satış yapılması yönünde mutabakat sağlamaya
ve sağlanan bir mutabakatı sürdürmeye yönelik her türlü çalışmanın 4054 sayılı
Kanun’un 4’üncü maddesi (a) bendine aykırı olduğu açıktır.

ac- Yapılan Anlaşmaların Uygulanmadığı, Uygulanamadığı veya Hukuken
Geçerli Olmadıkları İddiası

Bazı teşebbüs birlikleri yazılı savunmalarında, kooperatiflerde tespit edilen
anlaşmaların hiçbir zaman uygulamaya girmediğini ve/veya bu anlaşmaların tarafları
bağlayıcı nitelikte olmamaları sebebiyle delil olarak kullanılamayacaklarını öne
sürmektedir.

Rekabet hukuku açısından teşebbüs birliği kararlarının taraflar arasında
bağlayıcı veya resmi nitelikte olup olmamasının ya da etkilerini anlaşmanın
yapılmasını müteakip derhal ortaya çıkarıp çıkarmamasının bir önemi yoktur. Önemli
olan amacı veya etkisi rekabeti bozucu nitelikte olan bu şekilde bir kararın bir
uzantısı olarak, birlikte davranış bilincinin oluşması ve piyasadaki rakiplerin nasıl
davranacağına ilişkin belirsizliğin ortadan kalkmış olmasıdır. Bu nedenle yukarıda
sözü edilen protokolün ve kooperatif üyelerine ait taahhütnamelerin rekabeti bozma
amacı açıktır. Teşebbüslerin rekabeti önlemeye yönelik niyetlerini herhangi bir
şekilde ortaya koymaları, bu niyetin bir ifadesi olan taahhütnamelerin 4054 sayılı
Kanun’un ilgili hükümleri kapsamında değerlendirilmesi için yeterli bir delildir. Bu
soruşturmada kooperatiflerde tespit edilen taahhütnamelerin teşebbüs birliklerinin
rekabeti önlemeye yönelik eylemlerinden kaynaklandığı açıktır.

18 REKABET KURUMU
Rekabet hukuku çerçevesinde bir anlaşmadan söz etmek için taraflar
arasında imzalanmış ve bağlayıcı olan bir metnin olup olmaması önemli değildir.
Türk rekabet hukuku çerçevesinde anlaşma borçlar hukukundaki sözleşme
kavramından daha geniş bir kavram olarak değerlendirilmekte ve bu nedenle yazılı
veya başka türlü bir şekil şartına bağlı olması gerekmemektedir. Ayrıca, taraflar
arasında bağlayıcı olmayan “centilmenlik anlaşmaları” dahi rekabet hukuku
kapsamında anlaşma olarak değerlendirilebilmektedir.

Rekabet hukuku açısından teşebbüslerin rekabeti önlemeye yönelik niyetlerini
herhangi bir şekilde ortaya koymaları, bu niyetin bir ifadesi olan taahhütnamelerin
4054 sayılı Kanun’un ilgili hükümleri kapsamında değerlendirilmesi için yeterli bir
delildir. Bu soruşturmada kooperatiflerde tespit edilen taahhütnamelerin teşebbüs
birliklerinin rekabeti önlemeye yönelik bir eylemi olduğu da açıktır.

4054 sayılı Kanun’un 4'üncü maddesine göre bir anlaşmanın veya teşebbüs
birliği kararının rekabeti kısıtlayıcı sayılabilmesi için beklenen etkiyi yaratmış olması
zorunlu değildir. Anlaşmanın, rekabeti engelleyici, kısıtlayıcı veya bozucu bir amaç
taşıması anılan madde kapsamında değerlendirilmesi için yeterlidir. Dolayısıyla
taahhütnameleri imzalayan kişilerin bu taahhütnamelere uygun hareket etmemeleri
yani taahhütnamelerin hayata geçirilmemiş olması ortada bir anlaşma veya
taahhütname olmadığı veya bu taahhütnamelerin anılan madde kapsamında
değerlendirilemeyeceği anlamına gelmemektedir.

Bir başka deyişle, söz konusu uygulama ister rekabeti bozma amacıyla
yapılmış olmakla birlikte sonuca ulaşmamış olsun, isterse böyle bir amaç
gütmemekle birlikte sonucu itibariyle rekabeti kısıtlasın veyahut da gerek amacı
gerekse etkisi bakımından rekabeti engellemiş olsun ve hatta yalnızca bu sonucu
doğurabilecek nitelikte olsun, 4054 sayılı Kanun’un 4'üncü maddesi kapsamında
yasak ve hukuka aykırı bir fiildir.

ad- Halen faaliyet göstermedikleri iddiası

Kooperatiflerin çok önemli bir bölümü yazılı savunmalarında yasal olarak
kurulu bulunmakla birlikte faal olmadıklarını, yalnızca varlıklarını sürdürebilmek için
gereken kanuni yükümlülükleri yerine getirdiklerini öne sürmektedirler.

4054 sayılı Kanun kapsamında yürütülmekte olan soruşturma açısından, söz
konusu teşebbüs birliklerinin Kooperatifler Kanunu’ndan kaynaklanan yasal
faaliyetlerini sürdürmüyor olmaları onların faal olmadığını göstermemektedir. Ön
araştırma ve soruşturma döneminde kooperatif binalarının çok önemli bir bölümünün
halen kullanılmakta olduğu belirlenmiştir. Öte yandan, kuruldukları tarihlerden
günümüze kadar anasözleşmelerinde bulunan çalışma konuları ile ilgili hiçbir
faaliyetleri tespit edilemeyen kooperatiflerin, kuruluş amaçlarının dışında ekmek
fiyatlarını belirlemek, bakkal ve bayileri fırınlar arasında paylaştırmak gibi
faaliyetlerde bulundukları anlaşılmıştır..


19 REKABET KURUMU
ae- İlgili pazarda farklı fiyatların bulunduğu iddiası

Bazı teşebbüs birlikleri yazılı savunmalarında ilçelerinde ekmeğin çeşitli
fiyatlarla satıldığını bu nedenle 4054 sayılı Kanun’a aykırılığın söz konusu
olmadığını ileri sürmektedirler.

Rekabet hukuku açısından bir malın veya hizmetin fiyatına ilişkin yapılan
anlaşmanın uygulanarak rekabeti sınırlandırması yasak olduğu gibi, bu amacı
taşıyan ya da bu etkiye sahip olan veya uygulamada böyle bir etkisi olmayan ancak
ilerde bu anlaşmanın ilgili hükmünün uygulanma olasılığı mümkün görülen
anlaşmalar da yasaklanmaktadır. Bir başka deyişle, rekabeti sınırlandırma ve
ortadan kaldırma amacını taşıyan veya bu etkiyi doğuran yahut doğurabilecek
nitelikte olan anlaşmalar, kararlar ve uyumlu eylemler 4054 sayılı Kanun’un 4’üncü
maddesinde yasaklanmaktadır. Bu açıdan kooperatiflerde belirlenen fiyat tespitine
ilişkin anlaşmalar, taahhütnameler ve diğer belgeler Kanun’un ihlal edildiğine dair
delil teşkil etmektedir. Buna göre ilgili pazarda oluşan farklı fiyatlar Kanun’a aykırılığı
ortadan kaldırmamaktadır.

Ayrıca, Soruşturma Heyeti tarafından, 30.09.1998-01.10.1998 tarihlerinde
bazı semtlerde yapılan tespitlerde ekmeğin fiyat ve gramajının aynı olduğu
belirlenmiştir.

af- Yöneltilen İsnatlara Dayanak Teşkil Eden Belgelerin Eski Tarihli Olmaları
Nedeniyle Delil Olarak Kullanılamayacaklarına Dair İddialar

Bir kısım teşebbüs birliği kendilerine yöneltilen isnatlara dayanak teşkil eden
belgelerin eski tarihli olduğunu ve bu nedenle kendilerine yöneltilen isnatları ispatlar
niteliği haiz olmadıklarını iddia etmektedirler.

4054 Sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun, 13 Aralık 1994 tarihinde
yürürlüğe girmiştir. Rekabet Kurumu 04.11.1997 tarih ve 23160 sayılı Resmi
Gazete'de yayımlanan 1997/5 sayılı Rekabet Kurumu Teşkilatının Oluşturulduğuna
İlişkin Tebliğ ile faaliyete geçtiğini ilan etmiş ise de, bu durum, daha önceki ihlallerin
sorgulanamayacağı anlamına gelmemektedir. Bununla birlikte, eylemlerine para
cezası verilen kooperatiflerin 05.11.1997 tarihinden sonra da rekabet ihlalleri devam
etmiştir.

b-Teşebbüs Birliklerinin Savunmalarındaki Farklı İddiaların Değerlendirilmesi

Söz konusu teşebbüs birliklerinin ilk yazılı savunmalarda yer verilen ve
yukarıda toplu halde cevaplanan ortak iddiaları dışında kalan; diğer iddiaları aşağıda
ele alınmıştır.





20 REKABET KURUMU
ba- Bağcılar Un ve Unlu Mamuller Üretim ve Pazarlama Kooperatifinin İlk
Yazılı Savunması ve Değerlendirme

Bağcılar Un ve Unlu Mamuller Üretim ve Pazarlama Kooperatifi’ne ait yazılı
savunmada; Önaraştırma Raporu'nun "Yapılan Tespitler" başlıklı bölümündeki
hususların gerçekleri yansıtmadığı, kooperatifçe gerçekleştirilmiş hiçbir fırın kapatma
eyleminin bulunmadığı iddia edilmektedir.

İlgili Rapor'un "Yapılan Tespitler" bölümünde içerikleri bulunan ve ekler
arasında birer kopyası yer alan belgeler bu iddianın aksini ispatlar niteliktedir.
Nitekim bu belgelerde kapalı fırınlarla ilgili bir takım ibarelerin yer aldığı
görülmektedir.

bb- Güngören Un ve Unlu Mamuller Üretim ve Pazarlama Kooperatifi’nin İlk
Yazılı Savunması ve Değerlendirme

Rekabet Kurumu Başkanlığı kayıtlarına 15.04.1998 tarih ve 854 sayı ile intikal
eden Güngören Un ve Unlu Mamuller Üretim ve Pazarlama Kooperatifi’ne ait
savunma yazısında; Kurumumuzca kooperatife gönderilen yazıda fırıncı olarak ismi
geçen … … ile … …’nun kişisel beyanlarının tüzel kişiliğe sahip söz konusu
kooperatif adına yapılmış beyanlar olarak kabul edilemeyeceği iddia edilmekte ve bu
kişilere ait beyanlara dayanılarak kooperatifin rekabeti önlediği sonucuna varmanın
maddi anlamda mümkün olmadığı, esasen kooperatif faaliyetlerinin yerinde inceleme
tarihinden çok önce fiilen durdurulduğu ileri sürülmektedir.

Söz konusu savunma yazısında ayrıca, anılan Kooperatif aleyhine soruşturma
açılmasına dayanak alınan … … ile … …’nun beyanlarında, fırıncılar arasındaki
centilmenlik anlaşmasına değinildiği, doğrudan doğruya kooperatifi suçlayıcı bir
davranıştan söz edilmediği ifadesine yer verilmiştir.

Kooperatife gönderilen soruşturma yazısında, bu kooperatif hakkındaki
bulgular;

“... ilgili pazarda yapılan incelemeler sonucunda söz konusu pazarda yer alan
ekmek üreticilerinin, yasal amaçları doğrultusunda değil, rekabeti engelleme
yönünde faaliyetlerde bulunan teşebbüs birlikleri oluşturmak suretiyle 4054 sayılı
Kanun’a aykırı davranışlar içinde bulundukları tespit edilmiştir.

Kooperatifinizin içinde bulunduğu söz konusu tüm teşebbüs birliklerinin ilgili
ürünün üretici ve bayi satış fiyatını belirlemek, ilgili pazarı üyeleriniz arasında
paylaştırmak ve mal arzını belirlemek amacıyla bazı fırınları kapattırmak suretiyle
ilgili pazarda rekabeti engelleyen bu davranışlara katıldığı sonucuna varılmıştır.”

şeklinde ifade edilmiştir.

Ancak yazılı savunmada, bu kooperatifin anasözleşmedeki amaçlarının bir
kısmı sayıldıktan sonra bu amaçlara yönelik faaliyetlerin yapılmadığı ifade
21 REKABET KURUMU
edilmektedir. Kooperatife ait genel kurul toplantı tutanaklarından tespit edilen ve
daha önceki ve/veya mevcut yönetim, denetim ve temsil kurullarında yer alan … …
ile … …’nun düzenlenen tutanaklarda kooperatifin amacını, ana sözleşmeden farklı
olarak, ucuz ekmek satılmasını engelleyerek, üye fırıncıların zarar etmesini önlemek
(kooperatif, bu amaca yönelik bir centilmenlik anlaşmasına sahiptir), yeni fırınların
açılmasını ve dolayısıyla kapasitenin artmasını engelleyerek maliyetleri düşürmek,
fırıncıları biraraya getirerek fiyat, müşteri paylaşımı konusunda anlaşma sağlamak
olarak belirtmişlerdir. Bu ifadeler, kooperatif merkezinde bulunan “Yönetim Kurulu
Toplantı Tutanağı” ile birlikte değerlendirilirse, kooperatifin asıl faaliyetlerinin yasal
amacı dışında, rekabeti engellemeye, bozmaya ya da sınırlamaya yönelik faaliyetler
olduğu ortaya çıkmaktadır. Ayrıca yukarıda belirtilen soruşturma yazısında özel
olarak belirtilen bulgular, savunmada verilen cevaplarla tam olarak
karşılanmamaktadır. … … ile … …’nun belirttiği hususlara ilişkin olarak kooperatif,
bu beyanların çelişkili olduğunu ve kooperatifi bağlamayacağını iddia etmektedir.
Ancak kooperatif merkezinde bulunan toplantı gündeminde konuşulan konular ve
amaçları, ismi geçen kişilerin ifadelerini tamamen doğrular niteliktedir. Örneğin, 4054
sayılı Kanun’un 4’üncü maddesi ikinci fıkrası (b) bendi çerçevesinde yasaklanan bir
hareket tarzı olmasına rağmen bakkal, bayii gibi pazar unsurları ilçeler veya semtler
bazında coğrafi olarak ve üyeler arasında bayii itibariyle paylaştırılmaktadır ve bu
konularda ortaya çıkan sorunlar kooperatif yönetimince çözüme kavuşturulmaktadır.

Öte yandan Esenbağ Kooperatifi'nde bulunan "… … … … … … ŞİRKETLER
GRUBUNUN ORTAK ANDLAŞMA METNİ” başlığını taşıyan bir belgede, ekmek
fiyatının tek fiyat olarak uygulanması, bayii karının tespiti, bakkal-bayii paylaşımı gibi
hususlar hükme bağlanmıştır.

Ayrıca … … ve … … kooperatif üyesidir ve kooperatifleri hakkında bilgilerine
başvurulmuştur.

bc- Esenbağ Un ve Unlu Mamuller Üretim ve Pazarlama Kooperatifi’nin İlk
Yazılı Savunması ve Değerlendirme

Rekabet Kurumu Başkanlığı kayıtlarına 17.04.1998 tarih ve 820 sayı ile intikal
eden Esenbağ Un ve Unlu Mamuller Üretim ve Pazarlama Kooperatifi’ne ait yazılı
savunmada; Kurumumuz yazısında bazı fırınların kapatıldığına ve ekmek satış
fiyatlarına değinildiği belirtilerek, Esenler bölgesi dahilinde farklı fiyat uygulaması
bulunmadığı, ekmek fiyatının İstanbul Fırıncılar Odası tarafından belirlendikten sonra
fiyatların yer aldığı tarifelerin adı geçen kooperatif aracılığıyla üyelere dağıtıldığı ve
fırınlarca uygulandığı, öte yandan kooperatifin fırın kapatma yetkisi bulunmadığından
bu şekilde bir eylemlerinin söz konusu olmadığı öne sürülmektedir.

İlgili pazarda fiyatın 507 sayılı Kanun çerçevesinde oluştuğu iddiasının,
teşebbüs birliklerinin önemli bir bölümünün savunmalarında bulunan ortak bir iddia
olması nedeniyle bu konuya ortak savunmaların yer aldığı bölümde yer verilmiştir.
Ancak, Esenbağ Kooperatifi’nin savunmasında ayrıca, Esenler’de “farklı fiyat
uygulaması” bulunmadığı belirtilmektedir. 507 sayılı Kanun uyarınca hazırlanan ve
halen yürürlükte olan yönetmelik odalara yalnızca “azami fiyat” belirleme yetkisi
22 REKABET KURUMU
vermektedir. Buna göre, ilgililerin savunmalarında belirttikleri farklı fiyatın olmaması
durumu Esenbağ Kooperatifi’nin çalışmaları ile kooperatifin çalışma bölgesinde
rekabetin bozulduğu görüşünü destekler niteliktedir.

Öte yandan, kooperatif binasında varlığı tespit edilen anlaşma metninde yer
alan hususlar bu kooperatifin, 4054 Sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun‘a
aykırı faaliyetlerde bulunduğunun açık bir kanıtıdır.

bd- Bahçelievler Un ve Unlu Mamuller Üretim ve Pazarlama Kooperatifi'nin İlk
Yazılı Savunması ve Değerlendirme

Rekabet Kurumu Başkanlığı kayıtlarına 20.04.1998 tarih ve 827 sayı ile intikal
eden Bahçelievler Un ve Unlu Mamuller Üretim ve Pazarlama Kooperatifi’ne ait yazılı
savunmada; anılan kooperatifin ekmeğin üretici ve bayii fiyatını belirlemek, ekmek
piyasasını paylaştırmak ve bazı fırınların kapatılmasını sağlamak gibi faaliyetlerinin
hiç bir zaman bulunmadığı iddia edilmektedir.

Ancak, Bahçelievler Kooperatifi’nin de taraf olduğu, Esenbağ Kooperatifi’nde
tespit edilen bir anlaşmanın fırın kapatmaya ilişkin bir hüküm taşıdığı belirlenmiştir.
4054 sayılı Kanun’un 4'üncü maddesi gereğince, anılan anlaşma uygulanmamış olsa
dahi pazardaki rekabeti ortadan kaldırabilecek nitelikte olması nedeniyle, Kanun’a
aykırılık oluşturmaktadır.

be- Kadıköy Un ve Unlu Mamuller Üretim ve Pazarlama Kooperatifi’nin İlk
Yazılı Savunması ve Değerlendirme

Rekabet Kurumu Başkanlığı kayıtlarına 15.04.1998 tarih ve 799 sayı ile intikal
eden Kadıköy Un ve Unlu Mamuller Üretim ve Pazarlama Kooperatifi’ne ait yazılı
savunmada; kooperatifin faaliyet gösterdiği bölgedeki bazı fırınların ruhsatsız
olmaları nedeniyle bu teşebbüslerce vergi, SSK primi ödemeleri gibi yasal
yükümlüklerin yerine getirilmemesinin yanısıra, gramaj ve kalite standartlarına da
uyulmadığı, bu durumun haksız rekabete neden olduğu ifade edilerek, kooperatif
binasında Raportörler tarafından tespit edilen evrakın içeriğinin, bu şekilde faaliyet
gösteren teşebbüslerce de yasalara uyulması yönünde bir çağrı olduğu öne
sürülmektedir. Yazılı savunmada ayrıca, söz konusu evrakta Fırıncılar Odası’nca
önerilip Esnaf ve Sanatkarlar Odaları Birliği’nce onaylanan yeni fiyat tarifelerinin üye
fırıncılarca teslim alınması yönünde bildirimde bulunulduğu, aksi takdirde, tarife
asılmadan yeni fiyatın uygulanmasının yasalara aykırılık oluşturacağı iddia
edilmektedir.

Soruşturma bildiriminde belirtilen, ilgili ürünün üretici ve bayi satış fiyatının
teşebbüs birliği olarak anılan kooperatifçe belirlenmesi hususu, savunma yazısında
tam olarak cevaplandırılmamaktadır. Savunmada ekmek fiyatı Fırıncılar Odası’nca
önerilir, Esnaf Sanatkar Odaları Birliği’nce onaylanır denilmektedir. Onaylanan bu
fiyat, 507 sayılı Kanun’un 125. maddesine istinaden çıkarılan yönetmelikte azami
fiyat olarak belirtilmektedir. Fırıncılar Odası Yönetim Kurulu üyeliği ve Kooperatif
Yönetim Kurulu Başkanlığı görevlerinde bulunan … …’nin belirlenen fiyatın azami
23 REKABET KURUMU
fiyat olduğunu bilmemesi mümkün değildir. Kooperatifin yasal amaçları
doğrultusunda faaliyette bulunmadığı, 4054 sayılı Kanun’u ihlal eden faaliyetlerde
bulunduğu, kendi bölgesinde faaliyet gösteren fırıncılara gönderilen ve ekmek
fiyatında tekliği sağlayarak ilgili piyasada rekabetin en önemli unsuru olan fiyat
rekabetini ortadan kaldırmaya yönelik bildirimden de açıkça anlaşılmaktadır.

Kooperatif Yönetim Kurulu Başkanı, savunma yazısında; ekmeğin yeni
fiyattan satılmasının bazı fırıncılarca engellendiği şeklinde ifadeler taşıyan bildirimin
amacını bazı fırınların, gramaj ve kalite hatalı imalat yapmaları, vergi ve SSK primi
ödememeleri ve haksız rekabete sebep olmaları nedeniyle, yasalara bağlı çalışma
düzenine kavuşmaları için yapılan çağrıya uymamaları sonucu yapılan yeni bir çağrı
olarak nitelendirmektedir. Bildirimdeki ifade aynen:

“Sayın Meslektaşım,

Ekmeğimizin yeni fiyattan satılmasının engelleri önümüzde durmaktadır. Bu
engeller bazı fırıncı meslektaşlarımızdan gelmektedir. Bu güne kadar yaptığım
çağrıya tüm fırıncı arkadaşlarım her nedense iştirak etmemiştir. Bu da yeni fiyatı
uygulamamıza engel olmuştur. Başkanınız olarak bu şartlarda yapacağım çok şey
kalmamıştır. Bu nedenle bende emanetiniz olan belgelerinizi almak üzere 9 Aralık
Salı günü saat 12.00 de Kooperatif merkezine gelmelisiniz. Aksi halde resen karar
verip gerekenleri yapacağımı bilgilerinize saygılarımla sunarım. ” şeklindedir. Bu
ifadelerden, bu fırın işletmelerinin sadece yeni fiyatı uygulamadıkları anlaşılmaktadır.
Yapılan çağrı ile de 4054 sayılı Kanun’un 4'üncü maddesi ihlal edilerek yeni fiyatın
uygulanması istenilmektedir.

b) Yazılı savunmada, 1996 Olağan Genel Kurul faaliyet raporundaki beyanın
amacının, haksız rekabete neden olan işletmelerle rekabet edebilmek için gerekli
olan kaliteyi arttırmak ve maliyeti düşürmek gibi unsurların sağlanabilmesini teminen,
hammadde alımlarına yönelik bir organizasyon oluşturup, işletmeleri yeni
teknolojilerle donatmak ve bunun için alım gücü olmayan üyelere kolaylık sağlayıcı
girişimlerde bulunmak olduğu ileri sürülmüştür.

Söz konusu faaliyet raporunda yer alan hususlar şunlardır. “… son
zamanlarda açılan bütün fırınların bakkal-bayii alış verişlerinde ve ondalık
artırmalarında görülen rahatsızlıklar üyelerimizce şikayet konusu olunmuş ve bu
konuda gerekli hassasiyet ve dikkat gösterilmiştir. Mağdur olan fırıncı
meslektaşlarımıza asgari ölçülerde yardımcı olunmuştur.”

Anılan faaliyet raporunda yer alan ifadeler çok açıktır. Raporda kooperatif
üyesi bir kısım fırının, yeni açılan ve ilgili piyasaya giren fırınların bakkallara daha
yüksek kar oranı vererek kendi bayisi haline getirmelerinden kaynaklanan bir zarara
uğradığı bunun neticesinde de kooperatife bu durumu şikayet ettiği; kooperatifin de
kuruluşundan beri gönüllü olarak bu tür sorunları çözümlediği ve bakkal–bayii
değiştirilmemesi ve bakkal ondalığının sabit tutulması yönünde faaliyette bulunduğu
ifade edilmektedir.

24 REKABET KURUMU
c) Savunma yazısında ayrıca, Kurumumuz bildiriminde kooperatifin unvanını
taşıyan bir taahhütnameden söz edildiği, ancak, anılan teşebbüs birliğince
hazırlanmış böyle bir taahhütname bulunmadığı iddia edilmektedir.

Kadıköy Un ve Unlu Mamuller Üretim ve Pazarlama Kooperatifi anteti olan
taahhütname, un ve unlu mamuller kooperatiflerinin kuruluşlarına öncülük etmiş olan
ve bu konularda davalar üstlenen Avukat Muharrem KEÇELİ’nin başkanlığını yaptığı
Şişli Un ve Unlu Mamuller Kooperatifi’nde tespit edilmiştir. Anılan yerde sadece
Kadıköy Kooperatifi’ne değil başka kooperatiflere ilişkin taahhütnameler de
bulunmuştur.

bf- Büyükçekmece Un ve Unlu Mamuller Üretim ve Pazarlama Kooperatifinin
İlk Yazılı Savunması ve Değerlendirme

a) Rekabet Kurumu Başkanlığı kayıtlarına 13.04.1998 tarih ve 760 sayı ile
intikal eden Büyükçekmece Un ve Unlu Mamuller Üretim ve Pazarlama Kooperatifi’ne
ait yazılı savunmada, anılan kooperatifte Kurumumuz Raportörlerince yapılan
incelemelerde elde edilen bulguların; Yönetim Kurulu Başkanı … … ile yapılan
görüşmede düzenlenen bilgi tutanağında yer alan, kooperatifin, Esnaf ve Sanatkarlar
Odaları Birliği'nin belirlediği ekmek fiyatının sabit olarak uygulanması yönünde
faaliyet gösterdiği ve bu konuda başarılı olunduğu, Büyükçekmece'de ekmeğe
35.000 TL’nin altında ve üzerinde herhangi bir fiyatın uygulanmadığı, ayrıca ilçede
bayi karının dernek tarafından 6.000 TL olarak belirlendiği şeklindeki ifadeler ile
İstanbul Belediyesi’nin veya kooperatif yönetiminin belirleyeceği nispet ve kar
oranından fazla bir indirim uygulanmayacağı, bayiler dışında hiçbir kuruluşa ekmek
satılmayacağı, yeni açılacak bakkal, büfe, fabrika, süpermarket, lokanta gibi yerlere
kooperatif yönetiminin yazılı rızası olmadıkça ekmek verilmeyeceği gibi hususların
düzenlendiği imzalı taahhütname örneklerinden oluştuğu öne sürülerek, kooperatife
ilişkin tespitlerin esas olarak Raportörlerce saptanan bir protokola dayandırıldığı,
ancak, bu protokolde tarih ve protokol şartlarının yürürlüğe girebilmesi için gerekli
olan Büyükçekmece Belediye Başkanı Hasan AYGÜN’ün imzasının bulunmadığı,
ayrıca, protokolün 4054 sayılı Kanun'un yürürlüğe girmesinden önce hazırlanmış
olması nedeniyle kooperatifin yasal sorumluluğunun bulunmadığı iddia edilmektedir.

Büyükçekmece Un ve Unlu Mamuller Kooperatifi’nde önaraştırma döneminde
yapılan tespitler sonucunda yapılan değerlendirmeler sadece bir protokolde yazılan
hususlara dayandırılmamaktadır. Yöneltilen isnatlar, bu protokolün yanı sıra, Yönetim
Kurulu Başkanı … … ile yapılan görüşmeye, kooperatife ait taahhütnamelere,
kooperatif genel kurul toplantı tutanaklarına ve faaliyet raporlarına, kooperatife ait fon
defterine ve bütün bunların dışında İstanbul genelinde çok geniş kapsamlı olarak
yürütülen soruşturma sonucunda ortaya çıkan verilere ve piyasa yapısının
incelenmesiyle varılan sonuçlara dayanmaktadır.

b) Savunma yazısında ayrıca, Kooperatif Başkanı tarafından kooperatifin
kuruluş amacı olarak 4054 sayılı Kanun’un 4’üncü maddesinde yasaklanan bazı
faaliyetler olduğu belirtilmiş ise de bu amacın Kanun'un yürürlüğe girmesinden
önceki döneme ait olduğu ve 27.06.1997 tarihinde yapılan Genel Kurul tutanağında
25 REKABET KURUMU
yer aldığı üzere kooperatifin tasfiyesine karar verilmiş bulunduğu, tasfiye halinde
bulunan kooperatifin Kanun'a aykırı hiçbir faaliyetinin söz konusu olmadığı iddia
edilmiştir.

Kooperatif Yönetim Kurulu Başkanı … …’nın da ifade ettiği şekliyle
kooperatifin kuruluş amaçlarının Büyükçekmece’de kooperatife üye fırınlar arasında
rekabeti önlemeye yönelik olduğu ve bu tür amaçların kooperatifin tasfiye tarihi olan
27.06.1997 tarihine kadar resmi olarak geçerli olduğu açıktır. Ancak rekabet hukuku
açısından rekabeti engellemeye yönelik amaçların resmi yada gayrıresmi, yazılı veya
sözlü olması yukarıda açıklandığı gibi hiçbir şekilde önem arz etmemektedir.
Kooperatifin fiilen faaliyet halinde bulunup bulunmaması da aynı şekilde önemli
değildir. Ayrıca önaraştırma döneminde yerinde inceleme amacıyla gidilen
kooperatifte tespit edilen bir takım evrakın (fon defteri,vs.) da 1998 yılına ait olduğu
görülmüştür. Tüm bulgular incelendiğinde kooperatifin kuruluş amaçlarının ve bu
yönde sürdürdükleri faaliyetlerin 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’a
aykırılık teşkil ettiği sonucuna varılmıştır.

bg- Maltepe Fırıncılar Temin ve Tevzi Kooperatifi’nin İlk Yazılı Savunması ve
Değerlendirme

a) Rekabet Kurumu Başkanlığı kayıtlarına 07.09.1998 tarih ve 2919 sayı ile
intikal eden Maltepe Un ve Unlu Mamuller Üretim ve Pazarlama Kooperatifi’ne ait
yazılı savunmada, soruşturmada coğrafi pazar olarak İstanbul ili sınırlarının kabul
edildiği, oysa Maltepe'nin, metropol bir kent olan İstanbul'un 35 ilçesinden yalnızca
biri olduğu ve ana sözleşme gereği kooperatifin yalnızca bu ilçe sınırları içinde
faaliyet gösterebildiği ifadesi yer almaktadır.

Ana sözleşmesinde, kooperatifin, Maltepe ilçesi hudutları dahilinde faaliyet
göstereceği belirtilmektedir; ancak önaraştırma döneminde yapılan incelemelerde
İstanbul’un ilçeleri arasında ekmek pazarlanabildiği, dolayısıyla ilçeler bazında bir
coğrafi pazar tanımlamasının yerinde olmayacağı anlaşılmıştır.

b) Yazılı savunmada, yerinde inceleme esnasında düzenlenen Kooperatif
Yönetim Kurulu Başkanı'na ait “bilgi tutanağı”nı söz konusu şahsın yanında
gözlükleri bulunmadığı için okuyamadığı, öte yandan bir kooperatif başkanının
kooperatif aleyhine icra-ı faaliyette bulunamayacağı gibi bu amacın dışındaki her
türlü beyanın kooperatifi bağlamayacağı iddia edilmektedir.

04.02.1998 tarihinde düzenlenen bilgi tutanağına geçirilen ifadeler Kooperatif
Yönetim Kurulu Başkanı … …’in söylediği ve yazılmasını istediği ifadelerdir. Anılan
bilgi tutanağı, adı geçen şahıs tarafından okunarak imzalanmıştır.

c) Savunma yazısında ayrıca, fırın sahibi gerçek ve tüzel kişilerin Ticaret
Odası’na kayıtlı olmaları halinde ekmeğin fiyatını kendi iradeleri ile
belirleyebilecekleri, esnaf olmaları durumunda ise Esnaf ve Sanatkarlar Odası’nın ve
Fırıncılar Odası’nın koyduğu “narh”ın uygulanması gerektiği, bu nedenle düzenlenen
tutanakta ve konuya ilişkin verilerde 4054 sayılı Kanun'un ilgili maddelerinin ihlalinin
26 REKABET KURUMU
söz konusu olmadığı, esasen İstanbul’da bir fırının ilgili kuruluşların belirlediği
fiyatın üstünde bir fiyatla ekmek satmasının mümkün olmadığı, ancak, bu fiyatın
altında satış yapılabileceği ve bu nedenle engellemenin düşük fiyatla satışlarda
olabileceği ifadelerine yer verilmiştir.

Ekmek fiyatlarının tespiti tacirler için tamamen kendi seçimlerine bırakılmış
olmakla birlikte esnaflar için, daha önce de ifade edildiği gibi, farklı bir süreç söz
konusudur. Esnaf kabul edilen fırıncılar için ekmeğin azami satış fiyatı Fırıncılar
Odası’nın teklifi üzerine Esnaf ve Sanatkarlar Odaları Birliği’nce belirlenmektedir.
Tacir ve esnaf fırıncılar, farklı fiyat rejimine tabi olmalarına rağmen, Kooperatif
Başkanı … …’in de belirttiği gibi, standart fiyat uygulamaktadırlar. Kooperatif ise
faaliyetlerin gerçekleştirilmesine aracılık etmekte, kanuni olmasa da fiili olarak
amaçlarından birinin bu olduğu anlaşılmaktadır.

Bilgi tutanağında, ekmeğin standart fiyatının dışına çıkılmamasını sağlamak
olarak belirtilen amaç, rekabetin en önemli unsuru olan fiyatta rekabeti ortadan
kaldırmaktadır. Bu nitelikte bir rekabetin oluşumunu engelleme niyetinin ortaya
konulması, uygulamaya geçilmese bile -bu niyet halihazırda uygulanmaktadır- 4054
sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un 4’üncü maddesine aykırılık
taşımaktadır. Kooperatif Başkanı da ekmeğin standart fiyatının altında bir fiyattan
satılmasının engellenebileceğini yazılı savunmasında ifade etmektedir.

d) Yazılı savunmada, söz konusu ilçede ilgili teşebbüs birliğince fırın kapatma
faaliyetinde bulunulmadığı belirtilmektedir.

Önaraştırma döneminde, İstanbul ekmek piyasasında bir kısım kooperatifin bu
tür faaliyetlerde bulunduğu kanaati oluşmuştur. Bu sebeple soruşturma yazımızda
buna ilişkin ifadeler genel olarak yer almıştır. Ancak soruşturma döneminde Maltepe
ilçesinde kooperatifin fırın kapatma faaliyetleriyle ilgili somut bulgulara
rastlanılamamıştır.

e) Savunma yazısında ayrıca, Yönetim Kurulu Başkanı'na ait bilgi tutanağında
“Bakkallardan bize olan borçlarını uzun süreler tahsil edemediğimizden bir araya
geldik” şeklinde bir ifade bulunduğu, ancak Ticaret Sicili'nde kayıtlı bu şekilde bir
amaçlarının yer almadığı ve bu konuda yasal yetkilerinin bulunmadığı öne
sürülmektedir. Öte yandan, aynı yazıda, kooperatifin yaptırım olarak bayilerin
fırınlarını değiştirme gibi bir yetkisinin bulunmadığı da belirtilmektedir.

Bilgi tutanağında yer alan, Yönetim Kurulu Başkanı … …’in kooperatif
amaçlarına ilişkin ifadelerinin, ana sözleşmede ya da ticaret sicili gazetesinde yer
almaması bu ifadelerin gerçekliğini ortadan kaldırmamaktadır. Önaraştırma
raporunda da belirtildiği gibi ilgili pazardaki teşebbüs birliklerinin yasadan
kaynaklanan amaçları ile fiilen sahip oldukları amaçları farklılıklar göstermektedir.
Tutanakta kooperatifin fiili amaçları Yönetim Kurulu Başkanı’nca bu şekilde
belirtilmiştir. Esasen soruşturmanın konusunu da yasal amaçların dışına çıkılması
sonucu ilgili pazarda rekabetin bozulması oluşturmaktadır. Kooperatife gönderilen ve
savunma istenilen yazıda belirtilen bulgulardan biri de “pazarda yer alan ekmek
27 REKABET KURUMU
üreticilerinin yasal amaçları doğrultusunda değil, rekabeti engelleme yönünde
faaliyetlerde bulunan teşebbüs birlikleri oluşturmak suretiyle 4054 Sayılı Rekabetin
Korunması Hakkında Kanun’a aykırı davranışlar içinde bulundukları”dır. … …’in bilgi
tutanağında belirttiği hususlar da bu iddiayı doğrulamaktadır.

Öte yandan savunmada belirtildiği gibi kanunen kooperatifin yaptırım olarak
bayilerin fırınlarını değiştirme gibi bir yetkisi yoktur. Buna rağmen kooperatif üyeleri
4054 sayılı Kanun’a aykırı olarak kendi aralarında bir centilmenlik anlaşmasına
sahiptirler. Rekabeti engelleyici nitelikte olup, herhangi bir şekil şartına ya da
yaptırıma sahip olmayan centilmenlik anlaşmaları da Rekabet Hukuku açısından
anlaşma sayılmakta ve yasaklanmaktadır.

Teşebbüs birliklerinin bir bölümünün yazılı savunmalarında ise yukarıda
değerlendirilen ortak nitelikli savunmalar haricinde herhangi bir iddia
bulunmamaktadır. Ümraniye, Alibeyköy, Kartal, Sarıyer, Samandıra, Sultanbeyli ve
Beyoğlu'nda kurulu bulunan teşebbüs birlikleri ile İstanbul Fırıncı Esnafı Derneği ise
ilk yazılı savunma haklarını kullanmamışlardır.

2- TARAFLARIN İKİNCİ YAZILI SAVUNMALARI VE DEĞERLENDİRİLMESİ

Soruşturma Raporunun gönderilmesine istinaden, taraflar 4054 sayılı
Kanun'un 45/2 maddesi gereğince ikinci yazılı savunmalarını göndermişlerdir.

Haklarında soruşturma açılan teşebbüs birliklerinden Beyoğlu, Maltepe,
Kadıköy, Esenbağ, Gaziosmanpaşa, Güngören, Bahçelievler Un ve Unlu Mamuller
Üretim ve Pazarlama Kooperatifleri'nin savunmaları bu aşamada Prof. Dr. Arif ESİN
tarafından tek bir yazı ile toplu olarak yapılmıştır. Anılan teşebbüs birlikleri dışında,
yalnızca Atışalanı, Büyükçekmece ve Şişli’de faaliyet gösteren kooperatifler
savunma göndermiş olup Kadıköy, Esenbağ, Gaziosmanpaşa kooperatifleri, Prof.
Dr. Arif ESİN tarafından hazırlanan savunmaları Kurumumuz kayıtlarına intikal
etmeden önce de yazılı savunmada bulunmuşlardır.

a- Beyoğlu, Maltepe, Kadıköy, Esenbağ, Gaziosmanpaşa, Güngören,
Bahçelievler Un ve Unlu Mamuller Üretim ve Pazarlama Kooperatifleri'nin
Birlikte Yapılan İkinci Yazılı Savunmaları ve Değerlendirilmesi

Rekabet Kurumu kayıtlarına 13.04.1999 tarih ve 1134 sayı ile giren, İstanbul
Un ve Unlu Mamuller Üretim ve Pazarlama Kooperatifleri vekili Prof. Dr. Arif ESİN
imzalı dilekçede; 4054 sayılı Kanun’un 45/2 maddesi gereğince, SR-99/1 sayılı
Soruşturma Raporu'na istinaden, temsilcisi bulundukları teşebbüs birliklerine ilişkin
yazılı savunmalarını sundukları ifade edilmektedir. Dilekçe ekinde yer alan yetki
belgelerinden, sözkonusu yazılı savunmanın Beyoğlu, Maltepe, Kadıköy, Esenbağ,
Gaziosmanpaşa, Güngören, Bahçelievler kooperatifleri adına sunulduğu
anlaşılmaktadır.

Sözkonusu savunma yazısında, tek tek teşebbüsler hakkında raporda yer
alan tespit ve değerlendirmelere ilişkin olarak savunma niteliği taşıyan herhangi bir
28 REKABET KURUMU
itiraz ya da açıklamanın yer almadığı anlaşılmıştır. Ancak, anılan savunma
yazısında; SR-99/1 sayılı Soruşturma Raporu'nda pazarın yapısına ve rekabet
şartlarına ilişkin olarak yer alan tespit ve öneriler istisnasız olarak desteklenmekte ve
“İstanbul ekmek piyasasındaki 'rekabet şartları' teşebbüsler arasında oluşturulan
kasıtlı bir süreç ile şekillenmemekte; pazarın hukuki yapısı, tüketici davranış
kalıpları, ekonomik ve demografik özelliklerin toplam etkisi ile -yani Rekabet
Kurumu’nun kendi tespitleriyle Soruşturma Raporu’nda belirttiği olumsuz faktörlerle-
şekillenmektedir.” denilmektedir.

Kanaatimizce; yukarıda özet olarak sunulan savunma yazısında ifade edildiği
şekilde teşebbüslerin rekabeti kısıtlamaya yönelik davranışlarının pazardaki olumsuz
rekabet koşullarına bir tepki olarak ortaya çıktığı ve pazarın mevcut yapısı içinde
rekabeti kısıtlama kastı olmayan ve cezai yaptırım gerektirmeyen doğal davranışlar
olarak değerlendirilmesi gerektiği şeklindeki yaklaşım doğru değildir. SR-99/1 sayılı
Soruşturma Raporu’nun “Değerlendirme” bölümünde yer alan “Genel Olarak İstanbul
Ekmek Piyasası” ve “İstanbul Ekmek Piyasasında Maliyet ve Fiyat Oluşumu”
başlıkları altında sunulan değerlendirmeler teşebbüslerin, Soruşturma Raporu’yla
tespit edilen rekabeti önleyici davranışlarının tercih edilme sebeplerini ortaya
koymaya yönelik olarak sunulmuş bilgilerdir. Ancak rekabeti kısıtlayıcı teşebbüs
birlikleri oluşturmak ve rekabet kanununa aykırı faaliyetlerde bulunmak, nihayetinde
bağımsız olarak alınmış, rekabeti önlemeye yönelik kararların sonucudur ve
pazardaki rekabetin istenilen düzeyde olmaması, yeni rekabet kısıtlamalarını 4054
sayılı Kanun'un kapsamı dışına çıkarmaz.

b- Esenbağ, Gaziosmanpaşa ve Şişli Kooperatifleri'nin İkinci Yazılı
Savunmaları ve Değerlendirilmesi

Esenbağ ve Gaziosmanpaşa kooperatiflerinin Prof. Dr. Arif ESİN tarafından
hazırlanan savunmalarının Kurumumuza intikalinden önce göndermiş oldukları
savunmaları ile Şişli Kooperatifi'nin savunması, yer alan ifadelerin önemli bir
bölümünün benzerliği nedeniyle birlikte değerlendirilmiştir.

ba- Esenbağ, Gaziosmanpaşa ve Şişli Kooperatifleri'nin Benzer Savunmaları

Savunma yazılarında, ekmek fiyatı hususunda Esnaf ve Sanatkarlar Odaları
Birliği’nce 507 sayılı yasanın verdiği özel yetkiye dayanılarak karar verildiği, fırınlara
dağıtılan fiyat tarifelerinde, azami satış fiyatının değil, nihai satış fiyatının
belirlendiği, bunun "narh" uygulaması olduğu ifadelerine yer verilmiştir.

Soruşturma Raporu'nda da belirtildiği üzere, 507 sayılı Esnaf ve Sanatkarlar
Kanunu’nun 125. maddesi ve bu maddeye dayanılarak çıkarılan, Esnaf
Sanatkarlarca Üretilen Mal ve Hizmetlere Ait Ücret Tarifelerinin Düzenlenmesi
Hakkında Yönetmelik’in 4’üncü maddesine göre Esnaf ve Sanatkarlar Odaları
Birliği'nin onayladığı tarifeler, "azami" hadleri belirlemektedir. Ancak, yine raporda
yer verildiği gibi, anılan yönetmelikte kesin bir hüküm bulunmasına rağmen İstanbul
Fırıncılar Odası'nca hazırlanan tarifelerde fiyatın "azami" olduğu belirtilmemektedir.
Bununla birlikte, yasal düzenleme açıktır ve azami olduğu ifade edilen bu fiyatların
29 REKABET KURUMU
narh olarak kabul edilmesi mümkün değildir. Esasen, anılan yönetmeliğin
hükümlerinin bilinmiyor olması ya da yanlış anlaşılması ilgililerin hukuki
sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.

Savunma yazılarında ayrıca, Soruşturma Raporu'nda, “..pazarın yapısı nedeni
ile teşebbüslerde rekabet kültürünün henüz yerleşmemiş olması ve kanuna
aykırılığın bir kasıttan çok pazardaki dayanışma geleneğinden kaynaklanması,
ruhsatsız fırınların yasal olmayan şekilde elde ettiği maliyet avantajlarının yarattığı
haksız rekabet koşulları…” ifadelerine yer verilmek suretiyle kooperatiflerin rekabeti
önleme kasıtlarının olmadığının kabul edildiği ileri sürülmekte ve "Hukukun genel
prensipleri suç kastı olmadan suç unsurları teşekkül etmez. Bu nedenle rekabet
yasasının yürürlüğe girmesinden önceki olaylara dayanarak ceza verilmesi hukuken
mümkün değildir.” denilmektedir.

4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un 4’üncü maddesinde
“Belirli bir mal veya hizmet piyasasında doğrudan veya dolaylı olarak rekabeti
engelleme, bozma ya da kısıtlama amacını taşıyan veya bu etkiyi doğuran veya
doğurabilecek nitelikte olan teşebbüsler arası anlaşmalar, uyumlu eylemler ve
teşebbüs birliklerinin bu tür karar ve eylemleri hukuka aykırı ve yasaktır.”
denilmektedir. Bu madde hükmünden de anlaşılacağı üzere doğrudan rekabeti
kısıtlama kastı olmasa da bu sonucu doğuran karar, anlaşma ve eylemler 4054 sayılı
Kanun tarafından yasaklanmaktadır.

bb- Esenbağ Un ve Unlu Mamülleri Üretim Pazarlama Kooperatifi'nin Diğer
Savunma Hususları

Savunma yazısında, söz konusu kooperatifin suçlandığı hususun, Esenbağ
kooperatifinin çalışmaları sonucunda Esenler bölgesinde tek fiyat oluştuğu isnadı
olduğu, oysa Esenbağ’da farklı fiyat uygulamalarının bulunduğu ileri sürülmektedir.

İkinci savunma yazısında ileri sürülenin aksine aynı kooperatife ait olan ve
önaraştırma döneminin sonunda Kurumumuza gönderilen ilk savunma yazısında
Esenbağ bölgesinde farklı fiyat uygulaması olmadığı ifade edilmiştir. Bu koşullar
altında iki savunma birbiriyle çelişmektedir. Öte yandan, rekabet hukuku açısından
önemli olan ilgili pazarda tek fiyat oluşup oluşmadığı değildir. Elbette tüm
teşebbüsler anlaşmaya varmadığı sürece pazarda farklı fiyatlar oluşacaktır.

bc- Gaziosmanpaşa Un ve Unlu Mamülleri Üretim Pazarlama Kooperatifi'nin
Diğer Savunma Hususları

Savunma yazısında, Gaziosmanpaşa Kooperatifi'ne isnat edilen fiilin Esenbağ
Kooperatifi’nde tespit edilen ve tarihi belli olmayan bir anlaşma metninde
Gaziosmanpaşa isminin geçmesi olduğu, oysa bu belgeden kooperatifin haberinin
bulunmadığı, hiçbir zaman böyle bir denetim organına katılmadıkları ifadeleri yer
almaktadır.

30 REKABET KURUMU
Rekabet hukuku açısından teşebbüslerin rekabeti önlemeye yönelik niyetlerini
herhangi bir şekilde ortaya koymaları, bu niyetin bir ifadesi olan taahhütname ve
anlaşmaların 4054 sayılı Kanun’un ilgili hükümleri kapsamında değerlendirilmesi için
yeterli bir delildir. Bu soruşturmada Esenbağ'da kurulu kooperatifte tespit edilen
anlaşma teşebbüs birliklerinin rekabeti önlemeye yönelik bir amacının olduğunu
ortaya koymaktadır.

Ayrıca, 4054 sayılı Kanun’un 4’üncü maddesine göre bir anlaşmanın veya
teşebbüs birliği kararının rekabeti kısıtlayıcı sayılabilmesi için beklenen etkiyi
yaratmış olması zorunlu değildir. Anlaşmanın, rekabeti engelleyici, kısıtlayıcı veya
bozucu bir amaç taşıması anılan madde kapsamında değerlendirilmesi için yeterlidir.
Ayrıca rekabet hukuku açısından anlaşmaların şekil şartlarını yerine getirmesi
gerekmemekte, sözlü veya imzasız anlaşmalar da rekabet hukuku kapsamında
değerlendirilmektedir.

Öte yandan anlaşmanın tespit edildiği Esenbağ'da kurulu kooperatif yazılı
savunmalarında anlaşmanın varlığını reddetmemiştir.

bd- Şişli Un ve Unlu Mamülleri Üretim Pazarlama Kooperatifi'nin Diğer
Savunma Hususları

Yazılı savunmada, Şişli Kooperatifi’ne ait Mayıs 1997 tarihli Genel Kurul
raporundaki ifadelere dayanılarak isnadlarda bulunulduğu, esasen söz konusu
evrakda, “Şişli’de kooperatif çalışmalarına ilgi gösterilmediği ve faaliyette olmadığı”
hususuna yer verildiği, bu belgeye dayanılarak Şişli Kooperatifi hakkında ceza
verilmesi talebinin çifte standart oluşturduğu ve eşitlik ilkesine aykırı olduğu öne
sürülmektedir. Anılan savunma yazısına göre, her genel kurulda rapor sunulması
adetten olup gündem gereğidir. Bu raporda kooperatifin hiçbir faaliyetinin
bulunmadığı belirtilerek, Şişli’de ağır rekabet şartlarının yaşanmadığının tespiti
yapılmıştır.

Söz konusu genel kurul tutanağında yer alan ifade teşebbüs birliğinin kuruluş
amacının rekabetin engellenmesi olduğunu açıkça göstermekte ve bu ifadeden
kooperatifin Şişli’de ekmek pazarında rekabet yaşanması durumunda bu rekabeti
ortadan kaldırmak üzere faaliyete geçeceği anlaşılmaktadır. Ayrıca Şişli
Kooperatifi’nin 4054 sayılı Kanun’u ihlal ettiği yalnızca söz konusu belgenin tespiti
ile değil, bölge fırıncılarının ifadeleri ve Şişli’de soruşturma döneminde yapılan
fiyatların sabit olduğuna ilişkin tespit sonucunda anlaşılmıştır.

Savunmada ayrıca, “…Gene raporda sırf hakkımızda delil toplamak niyeti ile
fırıncı aleyhindeki beyanlara yer verilmekte, örneğin Şişli Mecidiyeköy … Cad. No:…
bulunan fırının sahibi … …’un 30.09.1998 tarihindeki beyanına yer verilerek bu tür
faaliyetlerin öncülüğünün Av. Muharrem KEÇELİ’nin yaptığını ifade ettiği
bildirilmiştir… Bu beyanda … … raporda belirtilen görüşmenin içeriğini açıklamakta,
bunu poşet konusu ile ilgili görüşme olarak nitelemektedir.” ifadeleri yer almaktadır.

31 REKABET KURUMU
Şişli'de ilgili ürün pazarında faaliyet gösteren … … kendisi ile düzenlenen
bilgi tutanağında tüccar fırıncılar olarak fiyatlarını kendi kendilerine belirleme
hakkına sahip olduklarını ve bu bağlamda semtlerinde faaliyet gösteren İTO’ya bağlı
fırınların biraraya gelerek birlikte maliyet hesaplaması yaptıklarını ve fiyatlarını tespit
ettiklerini, bu faaliyetlerin öncülüğünün Avukat Muharrem KEÇELİ tarafından
yapıldığını ifade etmiştir. … … ise yukarıdaki ifadelere ek olarak toplantıyı Şişli
kooperatif binasında yaptıklarını ve bu düzenlemelerde yetkinin Yönetim Kurulu ve
Muharrem KEÇELİ’de olduğunu söylemiştir. Öte yandan söz konusu tutanakta
"poşet”ten söz edilmemektedir.

c- Kadıköy Un ve Unlu Mamülleri Üretim Pazarlama Kooperatifi'nin İkinci
Yazılı Savunması ve Değerlendirilmesi

Rekabet Kurumu’na 04.03.1999 tarih ve 764 sayı ile intikal eden Kadıköy
Kooperatifi'ne ait savunmada (bu kooperatif daha sonra Prof. Dr. Arif ESİN imzasıyla
yukarıda değerlendirilen ikinci bir savunma göndermiştir), gerek üyelerinin gerekse
diğer meslektaşlarının hiçbirinin ilgili odanın ilan ettiği azami fiyat tarifesinin üzerinde
ekmek satışı yapmadığı, aksine çok değişik fiyatlarla değişik evsaf ve kalitede
ürünler satıldığı öne sürülerek, tek fiyat uygulanması iddiasının olsa olsa bakkal ve
bayiler için geçerli olabileceği ifadesine yer verilmiştir.

507 sayılı Kanun’un 125’inci maddesine dayanılarak çıkarılan yönetmelik,
Oda tarafından teklif edilip Esnaf ve Sanatkarlar Odaları Birliği tarafından
onaylanan ekmek tarifelerinin azami haddi göstereceğini belirtmektedir. Fırıncı
esnafın, belirlenen tarifelerin üzerinde ekmek satışı yasak olmakla birlikte altında
satışlar serbesttir. Kadıköy Kooperatifi ile ilgili 4054 sayılı Kanun’u ihlal eden
hususlardan biri kooperatif merkezinde bulunan çok sayıdaki belgelerde de
görüldüğü üzere, ekmeğin piyasa fiyatında tekliği sağlamaya yönelik faaliyetlerdir.

Kadıköy Un ve Unlu Mamuller Üretim ve Pazarlama Kooperatifi yazılı
savunmasında ayrıca, ilçelerinde ekmeğin çeşitli fiyatlarla satıldığını bu nedenle
4054 sayılı Kanun’a aykırılığın söz konusu olmadığını ileri sürmektedir.

Rekabet hukuku açısından bir malın veya hizmetin fiyatına ilişkin yapılan
anlaşmanın uygulanarak rekabeti sınırlandırması yasak olduğu gibi, bu amacı
taşıyan ya da bu etkiye sahip olan veya uygulamada böyle bir etkisi olmayan ancak
ilerde bu anlaşmanın ilgili hükmünün uygulanma olasılığı mümkün görülen
anlaşmalar da yasaklanmaktadır. Bir başka deyişle, rekabeti sınırlandırma ve
ortadan kaldırma amacını taşıyan veya bu etkiyi doğuran yahut doğurabilecek
nitelikte olan anlaşmalar, kararlar ve uyumlu eylemler 4054 sayılı Kanun’un 4’üncü
maddesinde yasaklanmaktadır. Bu açıdan kooperatiflerde belirlenen fiyat tespitine
ilişkin anlaşmalar, taahhütnameler ve diğer belgeler Kanun’un ihlal edildiğine dair
delil teşkil etmektedir. Buna göre ilgili pazarda oluşan farklı fiyatlar Kanun’a aykırılığı
ortadan kaldırmamaktadır.



32 REKABET KURUMU
d- Atışalanı Un ve Unlu Mamuller Üretim ve Pazarlama Kooperatifi'nin İkinci
Yazılı Savunması ve Değerlendirilmesi

Rekabet Kurumu’na 02.03.1999 tarih ve 716 sayı ile intikal eden savunma
yazısında, Raportörlerce kooperatifin faal olduğunun tespit edilemediği, faal olmayan
bir kooperatifin yasaya aykırı bir işlem yapmasının sözkonusu olamayacağı ifadesine
yer verilmiştir.

Soruşturma Raporunda Atışalanı Kooperatifi’ne ilişkin olarak “Kooperatif
merkezi olarak belirlenen adrese gönderilen Soruşturma Tebligatı alınmış ve ilk yazılı
savunma hakkı, Kooperatif Başkanı … … imzası ile kullanılmıştır. Buna karşılık,
yerinde inceleme maksadıyla müteaddit defalar gidilen adreste kimse bulunamadığı
için içeri girilememiş ve inceleme yapılamamıştır” denilmektedir. Buradaki ifadelerden
ilgili kooperatifin faal olmadığı sonucuna ulaşmak olanaksızdır. Teşebbüs birliğinin
faal olması, faaliyet gösterdiği binanın sürekli olarak açık olmasına bağlı değildir.
Diğer kooperatiflerin faal olmadıkları şeklindeki savunmalarına ilişkin olarak yukarıda
yer verilen değerlendirmeler Atışalanı Kooperatifi için de geçerlidir.

e- Büyükçekmece Un ve Unlu Mamuller Üretim ve Pazarlama Kooperatifi'nin
İkinci Yazılı Savunması ve Değerlendirilmesi

Rekabet Kurulu’na 03.03.1999 tarih ve 744 sayı ile intikal eden savunma
yazısında, 27.06.1997 tarihinde yapılan Genel Kurul toplantısında kooperatifin
tasfiyesine karar verildiği, bu tarihten sonra kooperatifin herhangi bir faaliyette
bulunmadığı, yetkisiz kişiler tarafından verilen konuya ilişkin ifadelerin gerçek dışı
olduğu ve kooperatifi bağlamadığı iddia edilmiştir.

Kendilerini “dernek” olarak tanımlayan ancak buna ilişkin herhangi bir belge
sunamayan ve kooperatif kaşesi kullanan Büyükçekmece Un ve Unlu Mamulleri
Kooperatifi yetkilileri tasfiye halinde olduklarını beyan etmişlerdir. Genel kurul
kararlarında da bu doğrulanmaktadır. Ancak tasfiye haline girmesinden daha sonraki
bir tarihte, kooperatif merkezinde yapılan yerinde incelemelerde kooperatifin
rekabete aykırı faaliyeti olduğuna ilişkin belgeler bulunmuştur.

Kendisi ile düzenlenen tutanakta kooperatifin rekabeti engelleyici, kısıtlayıcı
ve bozucu faaliyetleri olduğunu ifade eden Kooperatif Yönetim Kurulu Başkanı Fuat
ARICI’nın yetkisiz olduğunun kabul edilmesi mümkün değildir. Kaldı ki kooperatifin
ilk yazılı savunması da anılan kişi tarafından yapılmıştır. Öte yandan tespit edilen
evrak kooperatifin 4054 sayılı Kanun’a aykırı faaliyetlerini sürdürdüğünü
ispatlamaktadır. Bu durumda kooperatifin tasfiye edilip edilmemesinin bir önemi
bulunmamaktadır.

Tarafların üçüncü ve son sözlü savunmalarında ise pazardaki rekabetin
bozulmasına ilişkin yeni iddialar bulunmamaktadır.




33 REKABET KURUMU
3- SÖZLÜ SAVUNMA TOPLANTISI

Tarafların talebi üzerine Kurulumuz 13.10.1999 tarihinde sözlü savunma
toplantısı yapılmasına karar vermiş ve sözlü savunma toplantısında taraflar aşağıda
izah edildiği gibi savunmalarını sunmuşlardır.

Beyoğlu, Kadıköy, Esenbağ, Gaziosmanpaşa, Güngören, Bahçelievler Un ve
Unlu Mamuller Üretim ve Pazarlama Kooperatifleri ile Maltepe Fırıncılar Temin ve
Tevzi Kooperatifi'nin temsilcisi Bülent ÇAMLICA; haklarında ceza talep edilen
kooperatiflerin ekmek sektörünün bütün sorunlarının sorumluları ilan edilmek
istenildiğini, ancak bu kooperatiflerin bu sektöre ilişkin ilk şikayetin geldiği Antalya
ilinden bile daha az bir nüfusu, dolayısıyla daha küçük bir pazarı temsil ettiğini
söylemiştir. ÇAMLICA, ayrıca bu teşebbüslerin rekabeti ihlal etmek sonucunu
doğuran davranışlarının temel sebebinin, kaçak ve denetimsiz üretim yaparak
piyasada haksız rekabet yaratan ve İstanbul’daki fırınların 1/3’ünü oluşturan fırınlarla
ve belediyenin desteklediği ve ucuz ekmek satan “Halk Ekmek Fabrikaları” ile
rekabet edebilmek olduğunu belirtmiştir. ÇAMLICA'ya göre, bu baskılar sonucu
fırıncılar kooperatifler bazında biraraya gelmektedirler. Ayrıca fırıncılar kendilerine
Esnaf ve Sanatkarlar Odaları Birliği tarafından sabit olarak bildirilen fiyatı
uygulamaktadırlar. Temsilci tarafından, söz konusu teşebbüs birliklerinin kanuna
karşı olduğu iddia edilebilecek davranışların kasıttan kaynaklanmayıp yalnızca
varlıklarını sürdürme endişesine dayalı olduğu, Rekabet Kurulu’nun Antalya ili
ekmek piyasasına ilişkin almış olduğu 40/245-1 sayılı karardaki gerekçelerin
tümünün mevcut soruşturma için aynen geçerli olduğu öne sürülerek, haklarında
soruşturma yürütülmekte olan kooperatiflerin beraati talep edilmiştir.

Atışalanı Un ve Unlu Mamuller Üretim ve Pazarlama Kooperatifi temsilcisi …
…, son üç yıl herhangi bir faaliyeti bulunmayan, genel kurul dahi yapmamış olan söz
konusu teşebbüs birliğinin münfesih sayılması gerektiği hususunda sözleşmede
hüküm bulunduğunu, herhangi bir karar almayan, fiilen faaliyette olmayan bir
kooperatifin suç işlemesinin, suç unsuru olacak herhangi bir eylemde bulunmasının
da zaten mümkün olmadığını ileri sürerek, 4054 sayılı Rekabetin Korunması
Hakkında Kanun’un 4'üncü maddesinin en son paragrafındaki nedenlerle de ilgili
teşebbüs birliğine bir sorumluluk yüklenemeyeceğini, bu hususun da göz önüne
alınarak haklarında verilen cezanın kaldırılmasını ve ceza verilmemesini talep
etmiştir.

Şişli Un ve Unlu Mamuller Üretim ve Pazarlama Kooperatifi temsilcisi
Muharrem KEÇELİ ise, İstanbul piyasasında imal edilen ekmeğin en çok yüzde
10'unun tezgâhtan satıldığını, geri kalan yüzde 90'ının bakkal ve bayiler vasıtasıyla
tüketiciye intikal ettirildiğini belirterek, İstanbul’da talebin en az 3-4 katı bir üretim
kapasitesi bulunduğunu, bu nedenle bakkalların, ellerindeki bu pazarlık gücünü
kullanarak, sürekli kendilerine verilen kar oranını arttırmak istediklerini, hemşehrilik
ilişkileri dışında bakkalların ve bayilerin paylaşılmasının söz konusu olmadığını,
fırıncılarla bakkallar arasında yaşanılan sorunların bundan kaynaklandığını öne
sürmüştür. Temsilci ayrıca, Şişli kooperatifinde tespit edilen belge, vesika ve
anlaşmaların Rekabet Kurumu’nun faaliyete geçmeden önceki dönemlere ait evrak
olduğunu ve 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’nun yürürlüğe
34 REKABET KURUMU
girmesinden önce bazı fırınların, komşu fırınlarla üretimlerini birleştirme gibi yollara
gitmelerinin fırınların kapatılması olarak nitelendirildiğini iddia etmiştir.

Beyoğlu, Kadıköy, Esenbağ, Gaziosmanpaşa, Güngören, Bahçelievler Un ve
Unlu Mamuller Üretim ve Pazarlama Kooperatifleri ile Maltepe Fırıncılar Temin ve
Tevzi Kooperatifi'nin temsilcisi ile Şişli Un ve Unlu Mamuller Üretim ve Pazarlama
Kooperatifi temsilcisi rekabet ihlallerinin İstanbul ekmek pazarının yapısından
kaynaklandığını iddia etmişlerdir. Oysa ki pazardaki yanlış uygulamalar 4054 sayılı
Kanun'un ihlal edilmesine gerekçe olarak gösterilemez. İddia edilen uygulamalar
yasal yollarla çözümlenmelidir.

Öte yandan, Şişli Un ve Unlu Mamuller Üretim ve Pazarlama Kooperatifi
temsilcisi suçlamaların dayanağının eski belgeler olduğunu öne sürmektedir. Ancak,
söz konusu eski tarihli belgeler esas bulguları destekler mahiyette oldukları için
değerlendirilmiştir. Ayrıca, aynı temsilci "fırın kapatma" hususunda savunmada
bulunmuştur. Bununla birlikte, söz konusu teşebbüs birliği hakkında bu yönde bir
itham bulunmamaktadır.

Atışalanı Un ve Unlu Mamuller Üretim ve Pazarlama Kooperatifi temsilcisi,
kooperatifin üç yıldır herhangi bir faaliyetinin bulunmadığını, genel kurul dahi
yapmamış olan söz konusu teşebbüs birliğinin prosedür gereği münfesih sayılması
gerektiğini, herhangi bir karar almayan, fiilen faaliyette olmayan bir kooperatifin suç
işlemesinin, suç unsuru olacak herhangi bir eylemde bulunmasının da zaten
mümkün olmadığını iddia etmiştir. Oysa, bir teşebbüs birliğinin 4054 sayılı Kanun'u
ihlal edebilmesi için tüzel kişiliğinin bulunması zorunlu değildir. Ayrıca, Kurum
raportörlerinin tespitleri söz konusu kooperatifin yasaya aykırı faaliyetleri bulunduğu
yönündedir.

SONUÇ

Kurulumuz 27.10.1999 tarihinde yaptığı nihai karar toplantısında, tarafların
karşılıklı iddia ve savunmalarını, toplanan tüm bilgi, belge ve soruşturma raporu ile
dosya içeriğini görüşüp değerlendirerek aşağıdaki karara varmıştır.

1- Haklarında soruşturma başlatılan İstanbul Fırıncılar Odası, Zeytinburnu,
Beşiktaş, Beykoz, Üsküdar, Kartal, Eminönü, Sarıyer, Fatih, Bakırköy, Esenyurt,
Çatalca, Balat, Bayrampaşa, Eyüp, Gültepe, İkitelli, Kağıthane, Kocasinan,
Küçükçekmece Un ve Unlu Mamuller Üretim ve Pazarlama Kooperatifleri, Alibeyköy
Fırıncılar Tüketim Kooperatifi, İstanbul Fırıncı Esnafı Derneği, Pendik Fırıncılar
Derneği, Adalar Ekmekçilik Ltd. Şti. ve Tuzla Fırıncılar Yardımlaşma ve Dayanışma
Derneği’nin 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’u ihlal ettiklerini
ispatlayan herhangi bir tespit bulunmadığından bu teşebbüs ve teşebbüs birlikleri
hakkında cezai işlem uygulanmamasına OYBİRLİĞİ ile;

2- Haklarında soruşturma başlatılan bazı kooperatiflerin;

35 REKABET KURUMU
- Fırınlar ile bakkal ve bayilerin ekmek satış fiyatlarını belirlemek suretiyle
Kanun'un 4'üncü maddesi ikinci fıkrasının, "Mal veya hizmetlerin alım ya da satım
fiyatının, fiyatı oluşturan maliyet, kâr gibi unsurlar ile her türlü alım yahut satım
şartlarının tespit edilmesi" şeklindeki (a),

- Bakkal ve bayilerin fırınlar arasında paylaştırılması suretiyle aynı fıkranın,
"Mal veya hizmet piyasalarının bölüşülmesi ile her türlü piyasa kaynaklarının veya
unsurlarının paylaşılması ya da kontrolü" şeklindeki (b),

- Fırınların üretim miktarını belirlemek ve fırın kapatmak suretiyle aynı
fıkranın, "Mal veya hizmetin arz ya da talep miktarının kontrolü veya bunların piyasa
dışında belirlenmesi" şeklindeki (c),

bendlerinde belirtilen fiilleri gerçekleştirmek suretiyle anılan maddenin birinci
fıkrasında yer alan yasağı ihlal ettikleri anlaşılmıştır.

Buna göre;

1. Avcılar Un ve Unlu Mamuller Üretim ve Pazarlama Kooperatifi’nin, 4054 sayılı
Kanun’un 4’üncü maddesinin ikinci fıkrası (a) bendinde tarif edilen şekilde
faaliyette bulunmak suretiyle aynı maddenin birinci fıkrasında yer alan yasağı
ihlal ettiğine,

2. Bahçelievler Un ve Unlu Mamuller Üretim ve Pazarlama Kooperatifi’nin, 4054
sayılı Kanun’un 4’üncü maddesinin ikinci fıkrası (a), (b) ve (c) bendlerinde tarif
edilen şekilde faaliyette bulunmak suretiyle aynı maddenin birinci fıkrasında yer
alan yasağı ihlal ettiğine,

3. Bağcılar Un ve Unlu Mamuller Üretim ve Pazarlama Kooperatifi’nin, 4054 sayılı
Kanun’un 4’üncü maddesinin ikinci fıkrası (a), (b) ve (c) bendlerinde tarif edilen
şekilde faaliyette bulunmak suretiyle aynı maddenin birinci fıkrasında yer alan
yasağı ihlal ettiğine,

4. Beyoğlu Un ve Unlu Mamuller Üretim ve Pazarlama Kooperatifi’nin, 4054 sayılı
Kanun’un 4’üncü maddesinin ikinci fıkrası (a), (b) ve (c) bendlerinde tarif edilen
şekilde faaliyette bulunmak suretiyle aynı maddenin birinci fıkrasında yer alan
yasağı ihlal ettiğine,

5. Büyükçekmece Un ve Unlu Mamuller Üretim ve Pazarlama Kooperatifi’nin, 4054
sayılı Kanun’un 4’üncü maddesinin ikinci fıkrası (a), (b) ve (c) bendlerinde tarif
edilen şekilde faaliyette bulunmak suretiyle aynı maddenin birinci fıkrasında yer
alan yasağı ihlal ettiğine,

6. Esenbağ Un ve Unlu Mamuller Üretim ve Pazarlama Kooperatifi’nin, 4054 sayılı
Kanun’un 4’üncü maddesinin ikinci fıkrası (a), (b) ve (c) bendlerinde tarif edilen
şekilde faaliyette bulunmak suretiyle aynı maddenin birinci fıkrasında yer alan
yasağı ihlal ettiğine,
36 REKABET KURUMU

7. Güngören Un ve Unlu Mamuller Üretim ve Pazarlama Kooperatifi’nin, 4054 sayılı
Kanun’un 4’üncü maddesinin ikinci fıkrası (a), (b) ve (c) bendlerinde tarif edilen
şekilde faaliyette bulunmak suretiyle aynı maddenin birinci fıkrasında yer alan
yasağı ihlal ettiğine,

8. Maltepe Fırıncılar Temin ve Tevzii Kooperatifi’nin, 4054 sayılı Kanun’un 4’üncü
maddesinin ikinci fıkrası (a) ve (b) bendlerinde tarif edilen şekilde faaliyette
bulunmak suretiyle aynı maddenin birinci fıkrasında yer alan yasağı ihlal ettiğine,

9. Sultanbeyli Un ve Unlu Mamuller Üretim ve Pazarlama Kooperatifi’nin, 4054
sayılı Kanun’un 4’üncü maddesinin ikinci fıkrası (a) bendinde tarif edilen şekilde
faaliyette bulunmak suretiyle aynı maddenin birinci fıkrasında yer alan yasağı
ihlal ettiğine,

10. Şişli Un ve Unlu Mamuller Üretim ve Pazarlama Kooperatifi’nin, 4054 sayılı
Kanun’un 4’üncü maddesinin ikinci fıkrası (a) bendinde tarif edilen şekilde
faaliyette bulunmak suretiyle aynı maddenin birinci fıkrasında yer alan yasağı
ihlal ettiğine,

11. Ümraniye Un ve Unlu Mamuller Üretim ve Pazarlama Kooperatifi’nin, 4054 sayılı
Kanun’un 4’üncü maddesinin ikinci fıkrası (a) bendinde tarif edilen şekilde
faaliyette bulunmak suretiyle aynı maddenin birinci fıkrasında yer alan yasağı
ihlal ettiğine,

12. Samandıra Un Ve Unlu Mamuller Üretim Ve Pazarlama Kooperatifi’nin, 4054
sayılı Kanun’un 4’üncü maddesinin ikinci fıkrası (a) ve (b) bendlerinde tarif edilen
şekilde faaliyette bulunmak suretiyle aynı maddenin birinci fıkrasında yer alan
yasağı ihlal ettiğine,

13. Gaziosmanpaşa Un Ve Unlu Mamuller Üretim Ve Pazarlama Kooperatifi’nin,
4054 sayılı Kanun’un 4’üncü maddesinin ikinci fıkrası (a) ve (b) bendlerinde tarif
edilen şekilde faaliyette bulunmak suretiyle aynı maddenin birinci fıkrasında yer
alan yasağı ihlal ettiğine,

14. Atışalanı Un Ve Unlu Mamuller Üretim Ve Pazarlama Kooperatifi’nin, 4054 sayılı
Kanun’un 4’üncü maddesinin ikinci fıkrası (a) ve (b) bendlerinde tarif edilen
şekilde faaliyette bulunmak suretiyle aynı maddenin birinci fıkrasında yer alan
yasağı ihlal ettiğine,

15. Kadıköy Un ve Unlu Mamuller Üretim ve Pazarlama Kooperatifi’nin, 4054 sayılı
Kanun’un 4’üncü maddesinin ikinci fıkrası (a) bendinde tarif edilen şekilde
faaliyette bulunmak suretiyle aynı maddenin birinci fıkrasında yer alan yasağı
ihlal ettiğine,

bu nedenlerle; ilgili pazarda faaliyet gösteren teşebbüslerin küçük ölçekli olması,
dolayısıyla teşebbüs birliklerinin mali açıdan çok güçlü olmamaları, pazarın yapısı
37 REKABET KURUMU
nedeniyle soruşturma döneminde teşebbüs ve teşebbüs birliklerinde rekabet
kültürünün henüz yerleşmemiş olması ve ruhsatsız fırınların yasal olmayan şekillerde
elde ettiği maliyet avantajlarının pazarda yarattığı haksız rekabet koşulları da dikkate
alınarak, 4054 sayılı Kanun’un 16'ncı maddesinin ikinci fıkrası hükmü gereğince
tarafların her biri için ayrı ayrı olmak üzere 1.600.000.000 TL. idari para cezası
uygulanmasına OYÇOKLUĞU ile;

3- a) Piyasada faaliyet gösteren fırınlardan tacir olanların piyasa koşullarına
göre, esnaf olanların Esnaf ve Sanatkarlar Odaları Birliği tarafından onaylanan bir
azami fiyat mevcut ise bu düzenleme dahilinde, aksi halde piyasa koşullarına göre
ekmek satış fiyatlarını kendilerinin belirlemesi gerektiğinden, 4054 sayılı Kanun’un
4’üncü maddesinin ikinci fıkrası (a) bendinde belirtilen fiili gerçekleştirmek suretiyle
aynı maddenin birinci fıkrasında yer alan yasağı ihlal ettikleri belirlenen, yukarıda yer
verilen teşebbüs birliklerinin karar ve eylemleri ile fırınların ekmek fiyatını
belirlememeleri, kendilerine üye fırınları da aralarında anlaşmalar yaparak veya
uyumlu eylemlerle aynı fiili işlememeleri hususunda bilgilendirmeleri;

b) Piyasada faaliyet gösteren fırınların bakkal bayi, lokanta gibi müşterilerini
rekabet ortamı içinde sağlamaları gerektiğinden, 4054 sayılı Kanun’un 4’üncü
maddesinin ikinci fıkrası (b) bendinde belirtilen fiili gerçekleştirmek suretiyle aynı
maddenin birinci fıkrasında yer alan yasağı ihlal ettikleri belirlenen, yukarıda yer
verilen teşebbüs birliklerinin söz konusu alıcıları fırıncılar arasında
paylaştırmamaları, kendilerine üye fırınları da aralarında anlaşmalar yaparak veya
uyumlu eylemlerle aynı fiili işlememeleri hususunda bilgilendirmeleri;

c) Malların üretim ve arz miktarını fırınların bağımsız olarak bizzat tespit
etmeleri gerekirken, 4054 sayılı Kanun’un 4’üncü maddesinin ikinci fıkrası (c)
bendinde belirtilen fiili gerçekleştirmek suretiyle aynı maddenin birinci fıkrasında yer
alan yasağı ihlal ettikleri belirlenen, yukarıda yer verilen teşebbüs birliklerinin karar
ve eylemleri ile fırın kapatmak veya fırınların üretim miktarını belirlemek suretiyle arz
miktarını belirlememeleri, kendilerine üye fırınları da aralarında anlaşmalar yaparak
veya uyumlu eylemlerle aynı fiili işlememeleri hususunda bilgilendirmeleri;

suretiyle ihlale son verilmesi gereğinin 4054 sayılı Kanun’un 9’uncu maddesi
uyarınca ilgili teşebbüs birliklerine bildirilmesine OYBİRLİĞİ ile;

d) Soruşturma kapsamında olup da rekabet ihlali tespit edilemeyen teşebbüs
birliklerine de bu tür uygulamalardan kaçınmaları gerektiği hususunun bildirilmesine
OYBİRLİĞİ ile;

4- Kararın Danıştay yolu açık olmak üzere ilgili teşebbüslere tebliğ edilmesine
OYBİRLİĞİ ile;

karar verilmiştir.



Full & Egal Universal Law Academy