Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2004-1-143 (Muafiyet)
Karar Sayısı : 05-11/113-43
Karar Tarihi : 24.2.2005
10
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Mustafa PARLAK
Üyeler : Tuncay SONGÖR, A.Ersan GÖKMEN, R. Müfit SONBAY,
Prof. Dr. Zühtü AYTAÇ, Rıfkı ÜNAL,
Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI, M.Sıraç ASLAN, Süreyya ÇAKIN
B. RAPORTÖR : Salim AYDEMİR
C. BİLDİRİMDE 20
BULUNAN : - İstanbul Gübre Sanayi A.Ş.
- Yıldız Entegre Ağaç San. ve Tic. A.Ş.
D. TARAFLAR : - İstanbul Gübre Sanayi A.Ş.
41784, Körfez – Kocaeli
- Yıldız Entegre Ağaç San. ve Tic. A.Ş.
41784, Körfez - Kocaeli
30
- Selami ALBENİ
Kandıra Cad. No: 645 İzmit - Kocaeli
E.DOSYA KONUSU: İstanbul Gübre Sanayi A.Ş., ile bayileri arasındaki
bayilik sözleşmesi ve Yıldız Entegre Ağaç San. ve Tic. A.Ş. ile Selami
Albeni arasındaki bayilik sözleşmesine menfi tespit talebi.
F. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 17.12.1998 tarih, 4014 sayı ile
giren ve en son 28.10.2004 tarih, 6045 sayılı bir yazı ile eksiklikleri
tamamlanan bildirim üzerine, 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında
Kanun'un 4, 7 ve 8. maddeleri uyarınca yapılan inceleme sonucunda 40
düzenlenen 10.2.2005 tarih, 2004-1-143/MM-05-SA sayılı Menfi
Tespit/Muafiyet Raporu, 11.2.2005 tarih, REK.0.05.00.00/26 sayılı Başkanlık
önergesi ile 05-11 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır.
G. RAPORTÖRÜN GÖRÜŞÜ: İlgili raporda;
A) İstanbul Gübre Sanayi A.Ş. (İgsaş) bayilik sözleşmesi ile ilgili olarak,
05-11/113-43
2
1) Sözleşmenin 2., 6. ve 8. maddelerinde yer alan; bayinin ürünleri satacağı
müşterilere ilişkin olarak getirilen kısıtlamalar, belirlenen bir bölge dışına 50
yapılacak aktif ve pasif satışlara ilişkin kısıtlamalar ve rekabet etmeme
yükümlülüğü nedeniyle menfi tespit belgesi verilemeyeceği,
2) Sözleşmenin 2002/2 sayılı Tebliğ’le sağlanan muafiyetten
yararlanamayacağı ve sözleşmeye bireysel muafiyet de tanınamayacağı,
B) “Yıldız Entegre Ağaç San. ve Tic. A.Ş. Bayilik Sözleşmesi (Üre)” başlıklı
sözleşme ile ilgili olarak;
1) Sözleşmenin 8. maddesi ile getirilen müşteri kısıtlaması nedeniyle menfi 60
tespit belgesi verilemeyeceği,
2) Sözleşmenin 2002/2 sayılı Grup Muafiyeti Tebliği kapsamında olduğu,
ifade edilmektedir.
H. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
İgsaş tarafından bildirilmiş ve yürürlükte olan birisi eski (İgsaş Bayilik
Sözleşmesi -Üre) birisi yeni (Yıldız Entegre Ağaç San. ve Tic. A.Ş. Bayilik 70
Sözleşmesi - Üre) olmak üzere iki ayrı bayilik sözleşmesi bulunmaktadır. Söz
konusu sözleşmelere ilişkin olarak menfi tespit başvurusunda bulunulmuş
olmakla birlikte, reddedilmesi halinde başvurunun muafiyet bildirimi olarak
değerlendirilmesi talep edilmiştir.
H.1. İgsaş Bayilik Sözleşmesi (Üre)
H.1.1. Menfi Tespit Değerlendirmesi
Sözleşmenin 2. maddesinde bayinin, ürünleri tarımda kullanım amacı ile 80
satmakla yükümlü olduğu ifade edilmekte, 6. maddesinde ise, tarımda
kullanım amacına aykırı biçimde sanayi ve benzeri kuruluşlara gübre satışı
yapılmasını yasaklamaktadır. Sözleşmenin 8. maddesinde ise, “Bayi şirket ile
rekabet edemez. Bu amaçla Şirketin iznini almadan ihalelere katılamaz”
hükmü yer almaktadır. Söz konusu düzenlemelerle bayinin ürünleri satacağı
müşterilere ilişkin sınırlama getirilmektedir.
Yine sözleşmenin 2. maddesinde, bayinin bir başka şirketin bayiliğini
alamayacağı ve onların ürünlerini satamayacağı düzenlemesi yer almaktadır.
Bu düzenleme ile bayiye tek elden satın alma – rekabet etmeme yükümlülüğü 90
getirilmektedir.
Sözleşmenin 6. maddesinde "Bayilik bölgesi … ili … ilçeleri ile sınırlı olup,
Bayi bu saha dışında satış yapamaz. ...” denilmek suretiyle belirlenen bir
bölge dışına yapılacak aktif ve pasif satışlar yasaklanmaktadır.
05-11/113-43
3
Sözleşmede yer alan yukarıdaki hükümler Kanun’un 4. maddesi kapsamında
olduğundan, söz konusu sözleşmeye menfi tespit belgesi verilemeyeceği
anlaşılmıştır.
100
H.1.2. Muafiyet Değerlendirmesi
H.1.2.1. 2002/2 Sayılı Grup Muafiyeti Tebliği Çerçevesinde Değerlendirme
Değerlendirmeye konu anlaşma, İgsaş ürünlerinin bayi tarafından yeniden
satışına ilişkin olup, 2002/2 sayılı Tebliğ kapsamında değerlendirilebilecek bir
dikey anlaşmadır.
Bir dikey anlaşmanın 2002/2 sayılı Tebliğ’in öngördüğü grup muafiyetinden
yararlanabilmesi için, Tebliğ’in 4. maddesinde yer verilen sınırlamaları ihtiva 110
etmemesi gerekmektedir. Tebliğ’in 5. maddesindeki yükümlülükler de grup
muafiyeti dışında kalmaktadır.
Tebliğ’in 4. maddesinin (b) bendine göre, belirli istisnalar dışında, alıcının
sözleşme konusu mal veya hizmetleri satacağı bölge veya müşterilere ilişkin
kısıtlamalar getirilmesi durumunda ilgili sözleşme Tebliğ’le sağlanan
muafiyetten yararlanamayacaktır. Söz konusu istisnalar gereğince, sağlayıcı
tarafından kendisine veya bir alıcıya tahsis edilmiş münhasır bir bölgeye
yapılacak aktif satışların kısıtlanması mümkün olabilmekte ve bu yöndeki bir
sınırlama Tebliğ’le sağlanan muafiyetten yararlanabilmektedir. Ancak bu 120
istisnanın uygulanabilmesi için, satış yapılması yasaklanan bölgenin münhasır
bir bölge olması ve yasaklanan satışların aktif satış niteliğinde olması
gerekmektedir. Bu bakımdan, münhasır olmayan bölgelere yapılacak her türlü
satış ile pasif satışlar bakımından getirilecek herhangi bir yasaklama söz
konusu istisna kapsamında değerlendirilemeyecektir.
Sözleşmenin 6. maddesinde "Bayilik bölgesi … ili … ilçeleri ile sınırlı olup,
Bayi bu saha dışında satış yapamaz. ...” denilmek suretiyle, aktif pasif satış
ayırımı yapılmaksızın bölge dışına yapılacak her türlü satış yasaklanmaktadır.
Ayrıca, sözleşme incelendiğinde, satış yapılması sınırlanan bölge 130
bakımından herhangi bir münhasırlık da tesis edilmediği anlaşılmaktadır. Bu
bağlamda, coğrafi olarak Türkiye’nin tamamını kapsayacak şekilde bir bayilik
ağının bulunması ve her bir bölge için münhasır bayilik oluşturulması
durumunda, kısıtlanan bölgeler bakımından münhasırlığın sağlanmış olacağı
ifade edilmelidir. Ancak, sözleşmenin 6. maddesinde; satış sahasının
genişletilmesi ve daraltılmasına veya o bölgede başka bayilikler
oluşturulmasına İgsaş’ın yetkili olduğu ifade edilmektedir. Dolayısıyla, satış
yapılması yasaklanan bölgeler bakımından herhangi bir münhasırlık olmadığı
anlaşılmaktadır.
140
Sözleşmenin 6. maddesinde yer alan, bölge dışına satış yasağı dışında, 2, 6
ve 8. maddelerinde yer alan ve bayinin ürünleri satabileceği müşterilere
yönelik olarak getirilen sınırlamalar da sözleşmeyi grup muafiyeti kapsamına
çıkarabilecek niteliktedir. Yine, sözleşmenin 2. maddesinde yer alan, bayinin
bir başka şirketin bayiliğini alamayacağı ve onların ürünlerini satamayacağı
yönündeki düzenleme ile bayiye belirsiz süreli rekabet etmeme yükümlülüğü
05-11/113-43
4
getirilmektedir ki, bu düzenlemenin de 2002/2 sayılı Tebliğ’le sağlanan
muafiyet kapsamında değerlendirilebilmesi mümkün değildir.
H.1.2.2. Bireysel Muafiyet Değerlendirmesi 150
Sözleşmeyi grup muafiyeti dışına çıkaran yukarıdaki düzenlemeler, belirlenen
bir bölge dışına yapılacak her türlü satışı yasaklar nitelikte olup, dikey bir
anlaşma ile getirilebilecek en ağır rekabet kısıtlamalarından birisidir. Yine,
sözleşmenin 2, 6 ve 8. maddelerinde yer alan ve bayinin ürünlerini
satabileceği müşterilere yönelik olarak getirilen sınırlamalar da önemli rekabet
kısıtlarındandır. Ayrıca sözleşmenin 2. maddesinde bayiye rekabet yasağı
getirilmekte olup, bu yasak herhangi bir süreyle de tahdid edilmemiştir. Bu
suretle bayiye sınırsız süreli nitelikteki anlaşmanın süresi boyunca geçerli
olacak bir rekabet yasağı getirilmektedir. Bütün bu düzenlemeleri içeren söz 160
konusu sözleşmeye bireysel muafiyet verilebilmesi ancak oldukça istisnai şart
ve gerekçelerin mevcudiyeti halinde mümkün olabilecektir. Yapılan bildirimde
ise, söz konusu kısıtlamaların Kanun’un 5. maddesindeki koşulları sağladığı
yönünde herhangi bir açıklama bulunmamaktadır. Bu durumda, söz konusu
sınırlamaları içeren bir anlaşmanın Kanun’un 5. maddesinde sayılan koşulları
taşımadığı açıktır. Dolayısıyla, söz konusu düzenlemeleri içeren ilgili
sözleşmeye bireysel muafiyet de verilemeyecektir.
H.2. Yıldız Entegre Ağaç San. ve Tic. A.Ş. (Yıldız Entegre) Bayilik
Sözleşmesi (Üre) 170
H.2.1. Menfi Tespit Değerlendirmesi
Sözleşmenin 8. maddesinde düzenlenen; “Bayi Şirketin izni olmaksızın
kooperatiflerin, birliklerin ihalelerine katılamaz” hükmü, bayinin ürünleri
satabileceği müşteriler bakımından açık bir sınırlama getirmektedir. Bu
düzenleme Kanun’un 4. maddesi kapsamında olduğundan, söz konusu
sözleşmeyle ilgili olarak menfi tespit belgesi verilemeyecektir.
H.2.2. Muafiyet Değerlendirmesi 180
H.2.2.1. 2002/2 Sayılı Grup Muafiyeti Tebliği Çerçevesinde Değerlendirme
Bildirime konu sözleşme, İgsaş ürünlerinin bayi tarafından yeniden satışına
ilişkin olup, 2002/2 sayılı Tebliğ kapsamında değerlendirilebilecek bir dikey
anlaşmadır.
Bir dikey anlaşmanın 2002/2 sayılı Tebliğ’in öngördüğü grup muafiyetinden
yararlanabilmesi için, Tebliğ’in 4. maddesinde yer verilen sınırlamaları ihtiva
etmemesi gerekmektedir. Tebliğ’in 5. maddesindeki yükümlülükler de grup 190
muafiyeti dışında kalmaktadır.
Tebliğ’in 4. maddesinin (b) bendine göre, belirli istisnalar dışında, alıcının
sözleşme konusu mal veya hizmetleri satacağı bölge veya müşterilere ilişkin
kısıtlamalar getirilmesi durumunda ilgili sözleşme Tebliğ’le sağlanan
muafiyetten yararlanamayacaktır. Söz konusu istisnaların ilki, sağlayıcı
05-11/113-43
5
tarafından kendisine veya bir alıcıya tahsis edilmiş münhasır bir bölgeye ya da
münhasır müşteri grubuna yapılacak aktif satışların kısıtlanması durumudur.
Sözleşmenin 8. maddesinde yer alan “Bayi Şirketin izni olmaksızın
kooperatiflerin, birliklerin ihalelerine katılamaz” düzenlemesi ile bayiye, 200
ürünlerin satılacağı müşteriler bakımından bir sınırlama getirilmekte ve
kooperatif ve birliklerin açtığı ihalelere katılması kural olarak
yasaklanmaktadır. Münhasırlık tesis etmeksizin bireysel olarak bir ya da
birkaç bayiye böyle bir sınırlama getirilmesi halinde, sözleşmenin Tebliğ’in
sağladığı muafiyetten yararlanamayacağı açıktır. Ancak, sözleşmenin
lafzından herhangi bir münhasırlık tesis edilip edilmediği anlaşılmamaktadır.
Dolayısıyla, söz konusu kısıtlama, Tebliğ’in 4. maddesinin (b) bendinin ilk
fıkrasında sayılan istisna dahilinde değerlendirilemeyecektir.
Grup Muafiyeti Tebliği çerçevesinde değerlendirilmesi gereken bir diğer 210
husus; sözleşmenin 6. maddesinde tanımlanan, 16. maddesinde kota
belirlemesine ilişkin olarak tekrar edilen bayilik bölgesine ilişkin
düzenlemelerdir. Zira, söz konusu bölge tanımı, herhangi bir şekilde bölge
dışına yapılacak (aktif ya da pasif) satışları kısıtlama sonucunu doğurabilecek
nitelikte ise, bu hususun 2002/2 sayılı Tebliğ kapsamında olup olmadığının
değerlendirilmesi gerekecektir. Yukarıda da yer verildiği üzere, pasif satışlara
yönelik olarak getirilecek herhangi bir kısıtlamanın mevcut olması halinde ilgili
sözleşmenin Tebliğ’den faydalanabilme imkanı kalmayacaktır. Sadece aktif
satışların kısıtlanması durumunda ise, ancak münhasır bölgelere yönelik
olarak getirilen kısıtlamalar bakımından bir muafiyet söz konusudur. Ancak 220
hemen belirtmek gerekir ki, bildirime konu sözleşmenin 6. maddesinde,
Şirket’in (Yıldız Entegre) bayilik bölgesi içinde başka bayilikler oluşturmaya
yetkili olduğu açıkça ifade edilmekte olduğundan, sözleşmede herhangi bir
münhasırlık öngörülmediği anlaşılmaktadır. Dolayısıyla söz konusu ilişki
bakımından, aktif satışların dahi yasaklanması, sözleşmeyi Tebliğ kapsamı
dışına çıkaracaktır.
Sözleşmede bölge tanımı olmakla birlikte, bölge dışına yapılacak satışların
kısıtlanmasına yönelik herhangi bir hüküm yer almamaktadır. Bununla birlikte,
sözleşmenin 9. maddesinde düzenlenen “... bayi kendi bölgesinde veya 230
komşu bölgelerde bulunan diğer Şirket bayileri ile iyi ilişkiler içerisinde olmak
zorundadır. Bayiler aralarında ticari teamüllere uymayan haksız rekabet, hileli
davranış, itibar kırıcı fiil vb. hareketlerde bulunmayacaklardır.” hükmü ile,
“Bayi, ... Şirket’ce kendisine yapılacak her türlü uyarıları uygulamak,...
zorundadır” düzenlemesini içeren sözleşmenin 20. maddesi, dolaylı olarak
bölge dışına satış yasağı anlamına gelebilecek niteliktedir. Zira, İgsaş ile
bayileri arasında yıllardır geçerli olan ve yukarıda değerlendirilen bayilik
sözleşmesinin 6. maddesinde, belirlenen bölge dışına yapılacak her türlü
satışın açıkça yasaklanmış olduğu göz önüne alındığında, yıllardır böyle bir
ilişki içinde olan bayiler bakımından, bölge dışına satış yapmanın ticari 240
teamüllere uymayan bir davranış olarak algılanabileceği de aşikardır. Ayrıca,
böyle bir algılamanın muhtemel olduğu bir ilişkide, sözleşmede açık bir bölge
tanımı da mevcut olduğundan, sözleşmede yer alan, bayinin, Şirket’ce
kendisine yapılacak her türlü uyarıları uygulama zorunluluğu şeklindeki
düzenleme, bölge dışına satış yapılmaması konusunda yapılacak muhtemel
05-11/113-43
6
uyarılara da uyma zorunluluğu bulunduğu yönünde anlaşılabilecektir. Bu
durumda ise, fiilen bölge dışına satış yasağı getirilmiş olacaktır.
Sözleşmede yer alan bu düzenlemelere ilişkin olarak Şirket yetkilileri
tarafından yapılan açıklamada, sözleşmenin 9. maddesinde yer alan ticari 250
teamüller ifadesi ile kastedilenin, bayilerin “...birbirleriyle olan ilişkilerinin;
sevgi, saygı içerisinde, hile yapılmadan, onur kırıcı davranışta bulunmadan,
serbest rekabet ortamında en uygun şartlarda satılan gübrenin (çiftçinin)
kullanımına sunulması” olduğu beyan edilmiştir. Sözleşmenin 20. maddesinde
yer alan bayinin kendisine yapılacak her türlü uyarıyı uygulaması yönündeki
düzenleme konusunda ise, Şirket’in Kalite Yönetim Belgesi’ne sahip bir
kuruluş olması, temel hedeflerinin standartlara uygun olarak üretilen ya da
ithal edilen gübrelerin, müşteri şikayeti olmaksızın nihai tüketiciye ulaştırmak
olduğu ve söz konusu düzenlemenin bayiye satılan gübrenin kalitesini
düşürecek, bayinin deposunda ya da dükkanında olumsuz bir ortamın 260
mevcudiyeti halinde uyarılacağı anlamında kullanıldığı beyan edilmiştir.
Bu bilgi, beyan ve açıklamalar dikkate alınarak, bahse konu düzenlemeler
bölge dışına satış yasağı olarak değerlendirilmemiştir.
Son olarak, bayiye belirli miktarda alış kotası ihdas edilmesi (m.16) dolayısıyla
sözleşme ile rekabet yasağı getirilip getirilmediğinin değerlendirilmesi
gerekmektedir.
2002/2 sayılı Tebliğ’e göre, Bayiye tahsis edilen kota miktarı, bayinin ilgili 270
pazardaki ürünlere ilişkin toplam alımlarının % 80 veya daha fazlasına tekabül
etmesi halinde, söz konusu kota, rekabet etmeme yükümlülüğü olarak
değerlendirilmektedir. 5 yılı aşan rekabet etmeme yükümlülüğü ise Tebliğ’le
sağlanan muafiyet kapsamında değerlendirilmemektedir.
Bayilik sözleşmesinde getirilen kota yükümlülüğü esasen Üre’ye ilişkin
olmakla birlikte, sözleşmenin 17. maddesinde, kompoze gübre bakımından da
Üre’ye getirilen kotanın % 10’u oranında bir kota belirlenmiştir.
Değerlendirmeye konu bayilik sözleşmesi Yıldız Entegre ile Selami Albeni 280
arasında imzalanmıştır. Söz konusu bayi için Üre’nin kota miktarı …… ton/yıl
olarak belirlenmiştir. Raportör tarafından yapılan incelemede, bu miktarın, söz
konusu bayinin 2003 yılı azotlu gübre satışı içinde %…… dolayında olduğu
tespit edilmiştir. İgsaş’ın, aynı bayinin toplam kompoze gübre satışları içindeki
payı ise daha da düşüktür. Dolayısıyla, bu dosya bakımından ilgili ürün pazarı
“azotlu gübreler” ve kompoze gübreler” olarak değerlendirildiğinden, bildirime
konu bayilik ilişkisi bakımından söz konusu kota miktarı rekabet etmeme
yükümlülüğü olarak değerlendirilmemiştir.
I. SONUÇ 290
Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre;
A) İstanbul Gübre Sanayi A.Ş. Bayilik Sözleşmesi ile ilgili olarak,
05-11/113-43
7
1) Sözleşmenin 2., 6. ve 8. maddelerinde yer alan; bayinin ürünleri satacağı
müşterilere ilişkin olarak getirilen kısıtlamalar, belirlenen bir bölge dışına
yapılacak aktif ve pasif satışlara ilişkin kısıtlamalar ve rekabet etmeme
yükümlülüğü nedeniyle menfi tespit belgesi verilemeyeceğine,
300
2) Sözleşmenin 2002/2 sayılı Tebliğ’le sağlanan muafiyetten
yararlanamayacağı ve sözleşmeye bireysel muafiyet de tanınamayacağına,
3) Sözleşmenin grup muafiyetinden yararlanmasını mümkün kılacak
değişikliklerin yapılması için kararın tebliğinden itibaren taraflara 60 gün süre
verilmesine; Kurul tarafından gerekli görülen düzeltmeler yapılmadan
uygulamaya devam edilmesi halinde haklarında soruşturma açılacağının ve
aynı Kanun'un 16. ve 17. maddeleri uyarınca işlem yapılacağının
bildirilmesine;
310
B) “Yıldız Entegre Ağaç San. ve Tic. A.Ş. Bayilik Sözleşmesi (Üre)” başlıklı
sözleşme ile ilgili olarak;
1) Sözleşmenin 8. maddesi ile getirilen müşteri kısıtlaması nedeniyle menfi
tespit belgesi verilemeyeceğine,
2) Söz konusu kısıtlama nedeniyle sözleşmenin 2002/2 sayılı Tebliğ
kapsamında grup muafiyetinden yararlanamayacağına,
3) Sözleşmenin grup muafiyetinden yararlanmasını sağlayacak değişikliklerin 320
yerine getirilmesi için kararın tebliğinden itibaren taraflara 60 gün süre
verilmesine, Kurulumuzca gerekli görülen düzeltmeler yapılmadan
uygulamaya devam edilmesi halinde haklarında soruşturma açılacağının ve
aynı Kanun'un 16. ve 17. maddeleri uyarınca işlem yapılacağının taraflara
bildirilmesine
OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.
330
Full & Egal Universal Law Academy