Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2003-3-84 (Önaraştırma)
Karar Sayısı : 04-42/519-126
Karar Tarihi : 17.6.2004
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
10
Başkan : Mustafa PARLAK
Üyeler : Tuncay SONGÖR, A. Ersan GÖKMEN, R. Müfit SONBAY,
Murat GENCER, Rıfkı ÜNAL, Prof. Dr. Nurettin
KALDIRIMCI, M. Sıraç ASLAN, Süreyya ÇAKIN
B. RAPORTÖRLER: Bülent GÖKDEMİR, Bedia Sanem ŞİMŞEK
C. ŞİKAYET EDEN : Ali KOL
Tınaztepe Vergi Dairesi AFYON
20
D. HAKKINDA ÖNARAŞTIRMA YAPILAN :
İhracatlık kiraz alımında bulunan bazı firmalar
E. DOSYA KONUSU: Sultandağı ilçesinden alım yapan kiraz ihracatçısı
firmaların aralarında anlaşarak kiraz alım fiyatlarını belirledikleri iddiası.
F. İDDİALARIN ÖZETİ: Kurum kayıtlarına 30.6.2003 tarih ve 2972 sayı ile giren
başvuruda özetle; Sultandağı ilçesinde yoğun olarak ihraçlık napolyon kirazı
üretimi yapıldığı, bu ürünlerin ihracatçı firmalar tarafından satın alındığı, söz
konusu ürünün 2002 yılında üreticiden 4-5 milyon TL arasında değişen 30
rakamlarla satın alındığı, 2003 yılında ise anılan firmaların aralarında anlaşarak
2-2.5 milyon TL arasında fiyatlarla alım yapacaklarını açıkladıkları ifade
edilmektedir.
G. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 30.6.2003 tarih ve 2972 sayı ile giren
başvuru üzerine hazırlanan 15.8.2003 tarih ve 2003-3-84/BN-03-BSŞ sayılı Bilgi
Notu, 21.8.2003 tarih ve 03-58 sayılı Kurul toplantısında görüşülmüş ve 4054
sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun çerçevesinde bir soruşturma
açılmasına gerek olup olmadığının belirlenmesi amacıyla Kanun’un 40/1.
maddesi uyarınca önaraştırma yapılmasına karar verilmiştir. 40
İlgili karar uyarınca yapılan inceleme sonucunda düzenlenen 10.6.2004 tarih ve
2003-3-84/ÖA-04-BG sayılı Önaraştırma Raporu, 14.6.2004 tarih ve
REK.0.07.00.00/126 sayılı Başkanlık Önergesi ile 04-42 sayılı Kurul toplantısında
görüşülerek karara bağlanmıştır.
04-42/519-126
2
H. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili raporda; ilgili pazarın, yapısı itibarıyla bir
kartel oluşumuna izin vermemesi, ayrıca şikayete dayanak teşkil eden, 2003
yılında ürün fiyatlarının bir önceki yıla oranla düşük gerçekleştiği iddiasının tarım
piyasalarına özgü iktisadi koşullar ile açıklanabileceği tespitlerinden hareketle,
Sultandağı ilçesinden kiraz alımı gerçekleştiren ihracatçı teşebbüsler hakkında, 50
4054 sayılı Kanun’un 41. maddesi uyarınca soruşturma başlatılmasına gerek
bulunmadığı ifade edilmektedir.
İ. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
I.1. Taraflar: İhracatlık Kiraz Alımında Bulunan Bazı Firmalar
Hakkında önaraştırma yürütülen taraflar, ihracatlık kirazı üreticilerden satın
alarak, soğutma ve ambalajlama işlemlerinden geçirdikten sonra yurtdışına
pazarlayan ve ihracatçı olarak adlandırılan teşebbüslerdir. Bununla birlikte, belirli 60
bir bölgeden alım yapan ihracatçıların sayısı yıldan yıla değişmektedir. Dış
Ticaret Müsteşarlığı’nın verilerine göre, Türkiye’de kayısı-kiraz-şeftali ürün
gruplarında ihracat gerçekleştiren toplam 262 kayıtlı firma bulunmaktadır. Bu
firmalardan bazıları yalnızca kiraz ürünü üzerinde yoğunlaşırken, bazıları tek tek
diğer ürünler üzerinde yoğunlaşmakta ya da birkaç ürüne birden
odaklanmaktadır. Söz konusu ayrımla ilgili kesin veriler elde edilememekle
birlikte, bu dosya kapsamında inceleme, Sultandağı bölgesindeki ihracatlık kiraz
alımı faaliyetini kapsayacak şekilde gerçekleştirilmiştir.
I.2. İlgili Pazar 70
I.2.1. İlgili Ürün Pazarı
Belirli bir ürün ve onunla yüksek ikame edilebilirliği olan diğer ürünlerden oluşan
pazarlar ilgili ürün pazarını oluşturmaktadır. Bir ürünün diğer bir ürünle aynı
pazarda yer alabilmesi için bu ürünlerin tüketici gözünde nitelikleri, kullanım
amaçları ve fiyatları bakımından benzer olmaları gerekmektedir.
Şikayetin konusu ihraçlık kiraz üreticileri ile ihracatçı firmalar arasında
gerçekleşen kiraz alımlarıdır. Bununla birlikte üreticiler ile ihracatçılar arasında 80
gerçekleşen alım işlemleri, dış pazarlarda talep gören belirli bir kiraz türüne
yöneliktir. Söz konusu ürün, halk arasında “Napolyon Kirazı” olarak da
isimlendirilen “0900 Ziraat” tipi kirazdır. Anılan ürün gerek boyutları, gerekse
aroma ve tad yönünden iç piyasada taze tüketilen ya da gıda sanayiinde girdi
olarak kullanılan kirazlardan farklılaşmaktadır. Ayrıca ihraç edilen kirazın fiyatı
yıllar içinde değişiklik göstermekle birlikte ortalama olarak diğer tip kirazların
birkaç katı seviyesinde gerçekleşmektedir. Bu tespitlerden hareketle ilgili ürün
pazarı, “0900 Ziraat tipi ihraçlık kiraz pazarı” olarak belirlenmiştir.
90
04-42/519-126
3
I.2.2. İlgili Coğrafi Pazar
İlgili coğrafi pazar, teşebbüslerin mal ve hizmetlerin arz ve talebi konusunda
faaliyet gösterdikleri, rekabet koşullarının yeterli derecede homojen ve komşu
bölgelerden hissedilir derecede farklı olması nedeniyle, diğer bölgelerden
kolayca ayrılabilen bölgeler olarak tanımlanmaktadır.
İncelemenin konusu Afyon’un Sultandağı ilçesinde kiraz alımları yapmakta olan
teşebbüslerin, ürün alım fiyatlarını birlikte belirledikleri iddiasının 100
değerlendirilmesidir. Bu yönüyle ilgili coğrafi pazarın merkezi Sultandağı ilçesidir.
Bununla birlikte, Sultandağı ilçesinin dışında İzmir, Çanakkale, Denizli, Isparta,
Konya ve Niğde gibi birçok bölgede ihraçlık kiraz üretilmekte ve ihracatçı firmalar
ile üreticiler arasında alım-satım işlemleri gerçekleşmektedir. Türkiye’de kiraz
ihracatıyla iştigal eden işletmeler her yıl aynı bölgelerden alım yapabildikleri gibi,
ihtiyaca göre değişik bölgelerden de alım yapabilmektedir.
Öte yandan 21.8.2003 tarih ve 03-58/680-M sayılı Kurul Kararı’nda,
Önaraştırma’nın kapsamı napolyon kirazı ihracatı yapan teşebbüsler olarak
belirlenmiştir. Ancak gerek Türkiye’nin farklı bölgelerinde alım yapan çok sayıda 110
firmanın bulunması, gerek şikayetin ihraçlık kiraz üretiminin en yüksek olduğu
bölgeye yönelik olması, ilgili coğrafi pazarın Sultandağı ilçesi ile sınırlandırılması
gerekmektedir.
Ayrıca ihraç edilen kirazın belirli bir derecede dondurulması ve depolanması
gerektiğinden ve söz konusu ürün iç pazarda çok sınırlı miktarda tüketildiğinden,
üreticiler ürünlerini alternatif pazarlara taşıyamamaktadır. Bu durumda belirli bir
bölgeden alım yapan teşebbüsler, üreticilerin alternatif sunum kaynağının
bulunmaması nedeniyle, anılan bölgede mutlak alım gücüne sahip olmaktadır.
Pazarın bu özelliği de üretim bölgelerinin birbirinden ayrılması gerektiğini 120
göstermektedir. Bu bilgilerin ışığında ilgili coğrafi pazar Afyon’a bağlı "Sultandağı
ilçesi" olarak tespit edilmiştir.
I.3.Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme
Dünya kiraz üretiminin büyük bir kısmı üretici ülkelerde taze olarak tüketilmekte
ya da işleme sanayiinde kullanılmakta, çok az bir miktarı da uluslararası ticarete
konu olmaktadır. 2002 yılı için bu rakam 377.853.000 ton olarak gerçekleşmiştir.
Tablo1’de dünya kiraz ihracat değerlerine yer verilmektedir.
130
04-42/519-126
4
Tablo1: Dünya Kiraz İhracatı (2001) 140
Ülkeler Miktar (ton) Değer (1000 $)
ABD 38.879 152.093
Türkiye 24.553 48.702
Avusturya 9.685 27.546
İspanya 9.147 15.571
Suriye 9.108 34.620
Şili 8.763 21.674
Fransa 6.467 14.807
Dünya 145.209 377.853
Kaynak: T.E.A.E.
Kiraz ihracatında Türkiye’nin küresel rakipleri Avrupa ülkeleridir. Özellikle İtalya,
İspanya ve Fransa diğer Avrupa ülkelerine ihracat gerçekleştiren belli başlı
ülkelerdir. Türkiye’de üretimin büyük kısmı yurtiçinde taze olarak tüketilmekte ve
işleme sanayiinde kullanılmakta, ancak ortalama %10’luk bölümü ihraç
edilmektedir. İhraç edilen kirazın hemen tümü “0900 Ziraat” (Napolyon) çeşididir.
Türkiye’nin yıllar itibarıyla kiraz ihracatı rakamları Tablo 2’de yer almaktadır.
Tablo 2: Türkiye’nin Yıllık İhracat Rakamları 150
Yıllar Miktar (ton) Değer (1000 $)
1999 26.564 38.390
2000 11.940 23.652
2001 24.553 48.702
Kaynak: T.E.A.E.
İhraçlık kirazın yetiştirilmesi ile dışsatımı arasındaki süreçte üç aktör rol
oynamaktadır. Bunlardan birincisi müstahsil olarak da adlandırılan kiraz
üreticileridir. İkincisi üretilen kirazı müstahsilden satın alarak, soğutma ve
ambalajlama işlemlerinden geçirdikten sonra yurtdışına pazarlayan ve ihracatçı
olarak adlandırılan teşebbüslerdir. Üçüncüsü ise belirli bir komisyon karşılığında
müstahsille ihracatçılar arasında aracılık işlevi gören ve komisyoncu olarak
adlandırılan tüccarlardır.
160
Kesin bilgilere ulaşılmamış olmakla birlikte, ilgili pazarda faaliyet gösteren
müstahsillerin sayısının binlerle ifade edileceği söylenebilir. Benzer şekilde,
bölgede faaliyet gösteren komisyoncu sayısına ilişkin olarak da kesin veriler
bulunmamaktadır. Ancak yerinde incelemeler sırasında Raportörlerce yapılan
görüşmelerden komisyoncu sayısının üçyüz dolayında olduğu anlaşılmıştır.
İhracatçıların sayısı ise yıldan yıla değişmektedir.
Raportörlerce yapılan yerinde incelemelerden, Sultandağı ilçesinden alım yapan
ihracatçıların sayısı yıldan yıla değişmekle birlikte, her yıl sayıları 10-25 arasında
değişen teşebbüslerin bu bölgeden alım gerçekleştirdiği anlaşılmaktadır. 170
İhracatçılar için önemli bir kaynak teşkil eden bölgedeki ağaç varlığının %70’ini
0900 Ziraat (Napolyon) çeşidinin oluşturduğu tahmin edilmektedir.
Bölgeden alım yapan firmalara 2002 yılından itibaren İlçe Tarım
Müdürlükleri’nden “Bitki Sağlık Sertifikası” almak zorunluluğu getirilmiştir. Bu
04-42/519-126
5
şekilde ilgili tarihten sonra bölgeden sertifika alan teşebbüsleri tam olarak
belirlemek mümkün olmaktadır. Ancak bölgeden alım yapan firmaların bir kısmı
ürünü farklı bölgelerde depolamakta, ihracatını da bu bölgelerden
gerçekleştirmekte, bu nedenle sertifikayı ihracatı gerçekleştirdiği bölgenin tarım
teşkilatından alabilmektedir. Bu nedenle Sultandağı İlçe Tarım Müdürlüğü’nden 180
sertifika alan teşebbüslerin sayısı, bölgeden alım yapan toplam teşebbüs sayısını
temsil etmemektedir.
2002 yılı öncesinde ise bölgeden yapılan alımlar için gereken izin Afyon İl Tarım
Müdürlüğü’nden alınmaktaydı. Ancak İl Tarım Müdürlüğü’nden alınan izinler de,
yine, ihracatı Afyon’dan gerçekleştiren teşebbüsler tarafından yapılan
başvurulara yöneliktir. Tablo 3’de 2000-2004 yılları arasında bölgeden alım
yapan teşebbüslere yer verilmektedir.
Tablo 3: Sultandağı Bölgesi’nden Alım Yapan Firmalar 190
2000 2001 2002 2003
Antalya Dış Ticaret Antalya Dış Ticaret Antalya Dış Ticaret Sema Antakya
Doğa Tarım Doğa Tarım Altınışık Tarf
Andiç Gıda Andiç Gıda Andiç Gıda Tafi
Selin Ticaret Selin Ticaret Selin Ticaret Selin Ticaret
Arık Turizm Arık Turizm Dilbaz Pazarlama Barkın
İkiz İkiz Özşah Arıkan
Altınışık Altınışık Topgrowers Ersat
Mastes Mastes Ersat Ask
Dilbaz Pazarlama Dilbaz Pazarlama
Bamex Bamex
Akaş Tarım Akaş Tarım
Kaynak: Afyon İl Tarım Müdürlüğü
Tablodan görüldüğü üzere 2000-2001 yılları arasında bölgeden aynı teşebbüsler
alım yaparken, 2002 ve 2003 yıllarında bazı teşebbüsler alımlarını sürdürmüş,
bazıları ise yerini yeni teşebbüslere bırakmıştır. Yerinde incelemeler sırasında
sektör temsilcileri ve ilgili kamu görevlileri tarafından, tabloda yer alan
teşebbüslerin dışında bölgeden alım yapan, ancak, sertifikayı başka bölgelerden
temin eden çok sayıda teşebbüs bulunduğu ifade edilmiştir.
Nitekim Afyon Valiliği tarafından yapılan bir araştırmada kullanılmak üzere kiraz 200
ihracatı yapan teşebbüslerle yapılan yazışmalardan 2003 yılında Tablo-3 de yer
alan teşebbüslerin dışında; Uçar Gıda, Bagir, Aktur, Bidaş, Topgrowers,
Özbaşak, Özgü Özgörkey, Dönüş, Alara, Sultan, Selin, Fine Food, Cena, Merko
isimli teşebbüslerin bölgeden kiraz satınaldığı anlaşılmaktadır. Bu bilgilerden
Sultandağı ilçesinden her yıl çok sayıda teşebbüsün alım yaptığı anlaşılmaktadır.
Söz konusu teşebbüsler ürünü ağırlıklı olarak Avrupa’nın çeşitli ülkelerine
pazarlamaktadır. Yukarıda ifade edildiği üzere ihracatçılar Avrupa pazarında,
İtalya, İspanya ve Fransa ile rekabet etmektedir.
Yukarıdaki tespitler ışığında, ilgili pazarda sayıları binleri bulan üreticiler, üçyüz 210
dolayında komisyoncu vasıtasıyla ürünlerini, sayıları yirmiye yaklaşan
04-42/519-126
6
teşebbüslere satmaktadır. Üstelik yıllar içinde firma sayısı ile birlikte alım yapan
teşebbüsler de değişmektedir. Bu yapı içinde ihracatçılar tarafından bir alım
karteli kurulmasının son derece güç olduğu görülmektedir.
Öte yandan, ihraçlık kirazın fiyatı esas olarak ürün rekoltesi ve dış ticaret
koşulları tarafından belirlenmektedir. Dış ticaret koşulları; Türkiye’nin küresel
rakiplerinin üretim miktarı ve dış talep unsurlarıdır. Yerinde incelemeler sırasında
sektör temsilcileri tarafından ürün talebinin görece istikrarlı olduğu, fiyatı
belirleyen esas unsurun rakiplerin üretim miktarı, bir başka ifadeyle rakip 220
ülkelerdeki iklim koşulları olduğu belirtilmiştir.
İhracat konusu kiraz tipik bir tarım ürünüdür. Tarım ürünlerinin kendine özgü
yapısı, bu sektörü diğer faaliyetlerden ayırmaktadır. Üretimin doğal koşullara
bağlı olmasından kaynaklanan arz, tüketimin insan beslenmesine yönelik
olmasından kaynaklanan talep esnekliklerindeki katılık, tarımsal üreticilerin
konumundaki dağınıklık, ürün muhafazası ve pazarlama olanaklarındaki zorluk,
sermaye birikimindeki yetersizlik, tarımsal faaliyetlerin bünyesinde var olan
sosyo-ekonomik bütünlük, bu kesimin en belirgin özellikleri arasındadır. Bu
nitelikler, tarım piyasalarında fiyat ve gelir istikrarsızlığına yol açmaktadır. 230
Bu istikrarsızlıklar iktisat teorisinde, King Yasası ve Örümcek Ağı Teoremi
(Cobweb) ile açıklanmaktadır. King Yasası, tarım ürünlerinin arz esnekliği
değerlerinin düşük olması nedeniyle, talepteki bir değişmenin, fiyatları şiddetli
ölçüde etkilemesine işaret eder. Bu durumda rekabet koşulları altında tarım
kesiminin gelirleri hızlı bir dalgalanma gösterir.
Örümcek Ağı Teoremi ise, fiyatlar ile üretim miktarları arasındaki gecikmeli
ilişkileri esas alarak piyasa dalgalanmalarını dönemler bazında incelemeye
çalışır ve bu yönüyle dinamik bir analizdir. Fiyatlar ile üretim miktarları arasındaki 240
gecikme tarımın doğasından kaynaklanır; zira, tarım kesimi cari dönemin
fiyatlarına karşı en az bir hasat dönemi kadar gecikmeli olarak ürün arzında
bulunabilir. Teorem, talep ve arzın göreli esneklik değerleri doğrultusunda ilgili
pazarın dengeye ulaşacağını, ya da dengeden uzaklaşacağını savlar. Bu
bağlamda ilgili ürün pazarında gözlenen fiyat dalgalanmaları olağan
karşılanmalıdır.
Öte yandan ihracata konu kirazı diğer tarım ürünlerinden ayıran bazı özel
koşullar bulunmaktadır. Söz konusu ürün, diğer birçok tarım ürününün aksine,
endüstriyel hammadde olarak kullanılmamakta, doğrudan tüketiciye 250
sunulmaktadır. Bu nedenle ihracatçı firmalar satınalma aşamasından önce
herhangi bir taahhüt altına girememekte, anlık talebe göre alım miktarlarını
belirlemektedir. Anlık talebin söz konusu olduğu piyasalarda alım yapan
teşebbüslerin biraraya gelerek fiyat tespit etmeleri son derece güçtür.
Nitekim Tarım Bakanlığı tarafından hazırlanan Afyon İli 2002 Yılı Master
Planında; “Kiraz pazarlama kanalı bir çok üründe olduğu gibi uzun değildir.
04-42/519-126
7
İhracatçı bölgeye gelerek kendi alım merkezlerini oluşturmakta ve üretici en kısa
yoldan ürününü pazarlamaktadır. Bu durum üretici eline geçen reel fiyatları
olumlu etkilemektedir. Ürün rekoltesinin yüksek olduğu yıllarda arz talep günlük 260
oluştuğu için fiyat oluşumunda olumsuzluklar görülmektedir.” İfadeleri yer
almaktadır.
Kiraz alımları yaklaşık bir ay devam eden bir süreç içinde gerçekleşmektedir.
Alımlar İzmir-Kemalpaşa’dan başlamakta, sırasıyla; Çanakkale, Denizli, Afyon,
Isparta, Konya ve Niğde ile devam etmektedir. İhracata konu olan kiraz standart
bir ürün niteliği taşımamaktadır. Belirli bir kalite ölçütünün üzerinde bulunmakla
birlikte ürün kalitesi aynı bölgede bulunan köyler bazında dahi
farklılaşabilmektedir. Bu durum aynı bölgede farklı fiyatların oluşmasına yol
açmaktadır. 270
Alım koşullarındaki farklılıklar da ürün fiyatını farklılaştırmaktadır. Müstahsiller
ürünlerini peşin ödeme koşulu ile düşük fiyatlardan, ya da vadeli ödeme koşulu
ile yüksek fiyatlardan satabilmektedir.
Şikayet başvurusunda; 2002 yılında ürün fiyatının 4-5 milyon TL iken, 2003
yılında 2-2.5 milyon TL arasında gerçekleştiği dile getirilmiş, bu durumun
ihracatçı firmalar arasında kurulan bir kartele işaret ettiği ima edilmiştir. Tablo
4’de Sultandağı ilçesinde 2001-2003 yılları arasında gerçekleşen rekolte ve
ortalama fiyat rakamları yer almaktadır. 280
Tablo 4: Yıllık Rekolte ve Fiyat Rakamları
Rekolte (ton) Fiyat (TL)
2001 12.800 2.500.000
2002 8.534 4.500.000
2003 12.545 2.000.000
Kaynak: Afyon İl Tarım Müdürlüğü
Tablodaki verilere göre; rekolte 2002 yılında bir önceki yıla oranla yaklaşık %34
azalmış, aynı yıl fiyatlar %80 artmış, 2003 yılında ise rekolte yaklaşık %33
artarak 2001 yılı ile aynı düzeye gelmiş, buna karşılık fiyatlar %125 oranında
azalış göstermiştir. Tablodaki veriler, King Yasası ile uyum göstermektedir. Eş
deyişle, fiyatlar üretim miktarındaki değişmeye aşırı hassasiyet göstermektedir.
Bu durum şikayet başvurusunda da dile getirilen ürün fiyatlarındaki ani azalışı 290
açıklamaktadır.
Tarım piyasalarında alıcı ve satıcı sayısının fazla olması, diğer bir deyişle,
ekonomik karar birimlerinin kendi başlarına fiyatları etkileyememesi, tarımsal
ürün piyasalarının tam rekabet piyasası modeline yakın olduğu izlenimini
vermektedir. Ancak sayıları binlerle ifade edilen alıcı (nihai tüketici) ve satıcıların
(çiftçi) arasına birkaç düzeyde (tüccar, işleyici, ihracatçı perakendeci) aracı
olarak adlandırılabilecek ekonomik birimlerin girmesi ve yine aracıların, özellikle
işleyiciler seviyesinde, homojen nitelikteki ürünlere marka, reklam ve
04-42/519-126
8
ambalajlama gibi yollarla heterojen nitelik kazandırması nedeniyle tarımsal 300
piyasalar aksak rekabet piyasalarına yaklaşmaktadır .
Bu nedenle tarımsal faaliyetlerde üretim ve nihai tüketim arasında çeşitli
düzeylerde birden çok piyasa gözlenmektedir. Bu bağlamda, tarımsal üretim-
tüketim zincirinin; birincil üretimde kullanılan girdilerin üretimi, temel tarımsal
ürünlerin işlenmesi ve bunların pazarlanması halkaları, farklı nitelikteki piyasa
türlerine işaret etmektedir. Söz konusu piyasalarda rekabetin seviyesini, ağırlıklı
olarak piyasada faaliyet gösteren aktörlerin güç dengeleri belirlemektedir.
Birincil üreticiler olarak adlandırılan çiftçiler, iki farklı piyasada ekonomik karar 310
birimi konumundadır. Bunlardan birincisi tarımsal girdi piyasasıdır. Bu piyasada,
çiftçi kesiminin örgütlenme yeteneği ölçüsünde, genellikle az sayıda girdi
üreticisi, çok sayıda çiftçi karşısında önemli bir ekonomik güce sahiptir. İkincisi
ise ürün işleme piyasasıdır. Bu piyasada da çok sayıda çiftçi ürünlerini, ya
doğrudan bu ürünleri işlemek üzere talep eden yine sınırlı sayıda işleyiciye
(ihracatçı) ya da bu iki kesim arasında ürün akışını sağlayan aracılara
sunmaktadır.
Bu yapının bir sonucu olarak, tarımsal piyasalarda güç dengesi birincil üreticilerin
aleyhinedir. Bunun istisnasını, belirli ürünlerde çiftçilerin örgütlenme 320
kabiliyetlerinin yüksek olduğu bazı gelişmiş ülkeler oluşturmaktadır. Örneğin
Danimarka, İsveç ve Hollanda’da çiftçi kooperatifleri bazı ürün piyasalarında
hakim durumda bulunmaktadır.
Ancak genellikle tarımsal sektörlerde birincil üreticiler ürünlerini monopson,
oligopson ya da monopsoncu rekabet koşullarında faaliyet gösteren aracı ya da
işleyicilere, ortalama maliyetine yakın hatta bazen bu düzeyin de altındaki
fiyatlarla satmak zorundadır. Bir diğer deyişle, güç dengesizliğinin, rekabetin
çiftçi kesimi aleyhine ortadan kaldırılması sonucunu doğurması muhtemeldir.
Böyle bir güç dengesizliğinden kaynaklanan rekabet ihlallerine rekabet otoritesi 330
müdahil olacaktır. Ancak ihraçlık kiraz piyasası, yukarıda sayılan niteliklerden
farklı bir yapı arzetmektedir.
Daha önce ifade edildiği üzere, piyasada çok sayıda alıcı faaliyet göstermekte,
ayrıca piyasaya giriş-çıkışlar gözlenmektedir. Bu da alıcıların monopson ya da
oligopson gücüne sahip olmadığını göstermektedir. Piyasada faaliyet gösteren
aracıların (tüccarlar) sayısı da bir hayli fazladır. Her ne kadar çiftçi kesimi
(müstahsiller) örgütlü olmasa da piyasa yapısı, ihracatçı ve tüccarların fiyatı
baskılamasına olanak tanımamaktadır.
340
Sonuç olarak özetle;
İlgili pazarda sayıları binleri bulan üreticiler, üçyüz dolayında komisyoncu
vasıtasıyla ürünlerini, sayıları yirmiye yaklaşan teşebbüslere pazarlamaktadır.
Üstelik yıllar içinde firma sayısı ile birlikte alım yapan teşebbüsler de
04-42/519-126
9
değişmektedir. Bu nedenle ilgili pazarın monopsonistik ya da sıkı
oligopsonistik bir yapı arzettiğini savlamak olanaklı değildir.
İhraçlık kirazın fiyatı ürün rekoltesi ve dış ticaret koşulları tarafından tespit
edilmektedir. Dış ticaret koşulları; Türkiye’nin küresel rakiplerinin üretim
miktarı ve dış alem hane halkları talebindeki değişmelerdir. Bu çerçevede,
rakip ülkelerin üretim miktarındaki dalgalanmalar ürün fiyatlarını büyük ölçüde 350
etkileyecektir. Örneğin rakip ülkelerin üretim miktarında ciddi bir azalma
olduğunda ihracatçıların dış siparişleri karşılamak için birbirleriyle rekabete
girmesi kaçınılmaz olacaktır.
İhraçlık kiraz diğer birçok tarım ürününün aksine doğrudan tüketiciye
sunulmaktadır. Bu nedenle ihracatçı firmalar anlık talebe göre alım
miktarlarını belirlemektedir. Anlık talebin söz konusu olduğu piyasalarda alım
yapan teşebbüslerin biraraya gelerek fiyat tespit etmeleri son derece güçtür.
Şikayete dayanak teşkil eden; ürün fiyatlarındaki ani azalış iktisadi
gerekçelerle açıklanabilmektedir. Nitekim ürün rekoltesi 2002 yılında bir
önceki yıla oranla yaklaşık %34 azalmış, aynı yıl fiyatlar %80 artmış, 2003 360
yılında ise rekolte yaklaşık %33 artarak 2001 yılı ile aynı düzeye gelmiş, buna
karşı fiyatlar %125 oranında azalış göstermiştir.
J. SONUÇ
Düzenlenen rapora, toplanan delillere ve incelenen dosya kapsamına göre,
İlgili pazarın, yapısı itibarıyla bir kartel oluşumuna izin vermemesi, ayrıca
şikayete dayanak teşkil eden, 2003 yılında ürün fiyatlarının bir önceki yıla oranla
düşük geçekleşmesinin tarım piyasalarına özgü iktisadi koşullar ile 370
açıklanabilmesi tespitleri dolayısıyla, Sultandağı ilçesinden kiraz alımı
gerçekleştiren ihracatçı teşebbüsler hakkında soruşturma açılmasına gerek
olmadığına, bu nedenlerle şikayetin reddine
OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy