Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2009-3-250 (Önaraştırma)
Karar Sayısı : 10-01/14-9
Karar Tarihi : 6.1.2010
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER 10
Başkan : Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI
Üyeler : Mehmet Akif ERSİN, Doç. Dr. Mustafa ATEŞ, İsmail Hakkı
KARAKELLE, Doç. Dr. Cevdet İlhan GÜNAY, Murat
ÇETİNKAYA, Reşit GÜRPINAR
B. RAPORTÖRLER: Kürşat ÜNLÜSOY, Ebru İNCE
C. BAŞVURUDA
BULUNAN : Ticari sır 20
D. HAKKINDA ÖNARAŞTIRMA YAPILAN:
Tellioğlu Un Gıda Sanayi Ticaret A.Ş.
Bandırma Yolu 5 Km. Ayşebacı Köyü Balıkesir
E. DOSYA KONUSU: Tellioğlu Un Gıda Sanayi Ticaret A.Ş.’nin toptancılık
faaliyetinde bulunan ………………….. mal vermekten kaçındığı iddiası.
30
F. İDDİALARIN ÖZETİ: Başvuruda özetle, Tellioğlu Un Gıda Sanayi Ticaret A.Ş.’nin
(Tellioğlu Un Fabrikası) ……………… mal satın alma talebini reddettiği ve söz konusu
durumun serbest piyasa ekonomisi ile rekabet hukuku kurallarına aykırılık teşkil ettiği
iddia edilerek, bu konuda gereğinin yapılması talep edilmiştir.
G. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 12.11.2009 tarih, 8105 sayı ile giren başvuru
üzerine hazırlanan 2.12.2009 tarih ve 2009-3-250/İİ-09-KÜ sayılı İlk İnceleme Raporu
Rekabet Kurulu’nun 9.12.2009 tarih ve 09-58/1402-M sayılı toplantısında görüşülmüş
ve 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun çerçevesinde soruşturma
açılmasına gerek olup olmadığının belirlenmesi amacıyla, Kanun’un 40/1. maddesi 40
uyarınca önaraştırma yapılmasına karar verilmiştir. İlgili karar uyarınca yapılan
inceleme sonucunda düzenlenen 30.12.2009 tarih ve 2009-3-250/ÖA-09-KÜ sayılı
Önaraştırma Raporu 30.12.2009 tarih, REK.0.07.00.00-110/410 sayılı Başkanlık
önergesi ile 10-01 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır.
H. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili Raporda; şikâyete konu teşebbüs
davranışlarının 4054 sayılı Kanun’un 6. maddesi kapsamında bir ihlal oluşturmadığı,
teşebbüs hakkında 4054 sayılı Kanun’un 41. maddesi uyarınca soruşturma açılmasına
gerek olmadığı, şikâyetin reddinin gerektiği sonuç ve kanaatine ulaşıldığı ifade
edilmiştir. 50
10-01/14-9
2
I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
I.1. Şikâyete Konu İddialar
Şikayetçi başvurusunda ve 28.12.2009 tarihinde yapılan telefon görüşmesinde;
Ticari sır
Balıkesir’de kurulu Tellioğlu Un Fabrikası’na un alım talebinde bulunduğunu,
Tellioğlu Un Fabrikası’nın söz konusu alım talebini sebep göstermeksizin 60
reddettiğini,
anılan durumun serbest piyasa ekonomisinin işleyişine ve rekabet hukuku
kurallarına aykırılık teşkil ettiğini
iddia ederek, konunun gereğinin yapılmasını talep etmiştir.
I.2. Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme
I.2.1. 4054 sayılı Kanun’un İlgili Hükümleri
70
4054 sayılı Kanun’un Kapsam başlıklı 2. maddesinde “Türkiye Cumhuriyeti sınırları
içinde mal ve hizmet piyasalarında faaliyet gösteren ya da bu piyasaları etkileyen her
türlü teşebbüsün aralarında yaptığı rekabeti engelleyici, bozucu ve kısıtlayıcı anlaşma,
uygulama ve kararlar ile piyasaya hâkim olan teşebbüslerin bu hâkimiyetlerini kötüye
kullanmaları ve rekabeti önemli ölçüde azaltacak birleşme ve devralma niteliğindeki her
türlü hukukî işlem ve davranışlar, rekabetin korunmasına yönelik tedbir, tespit,
düzenleme ve denetlemeye ilişkin işlemler” olarak belirlenmiştir. Bu madde paralelinde
4054 sayılı Kanun’un 6. maddesi “ …bir veya birden fazla teşebbüsün ülkenin
bütününde ya da bir bölümünde bir mal veya hizmet piyasasındaki hâkim durumunu tek
başına yahut başkaları ile yapacağı anlaşmalar ya da birlikte davranışlar ile kötüye 80
kullanması” yasaklanmakta; bu maddenin (b) bendinde yer verilen “Eşit durumdaki
alıcılara aynı ve eşit hak, yükümlülük ve edimler için farklı şartlar ileri sürerek, doğrudan
veya dolaylı olarak ayırımcılık yapılması” davranışı ise hâkim durumun kötüye
kullanılması hallerinden biri olarak sayılmaktadır.
Başvuruda yer alan iddialar, 4054 sayılı Kanun’un 6. maddesinin (b) bendi
çerçevesinde değerlendirilmesi gereken hususlar içermektedir.
4054 sayılı Kanun’un 6. maddesi çerçevesinde herhangi bir teşebbüsün alıcıya mal
vermeyi reddetmek suretiyle müşterileri arasında ayrımcılık yapmasının hâkim durumun 90
kötüye kullanımı olarak değerlendirilebilmesi için öncelikle söz konusu teşebbüsün ilgili
pazarda hâkim durumda olması gerektiği açıktır. Bu bağlamda herhangi bir pazarda
hâkim durumda bulunmayan bir teşebbüsün bir kısım alıcıya mal vermekten kaçınması,
4054 sayılı Kanun kapsamında rekabeti engelleyen, bozan veya kısıtlayan bir eylem
olarak değerlendirilmemektedir.
Hâkim durum, 4054 sayılı Kanun’un 3. maddesinde “Belirli bir piyasadaki bir veya
birden fazla teşebbüsün, rakipleri ve müşterilerinden bağımsız hareket ederek fiyatı
arz, üretim ve dağıtım miktarı gibi ekonomik parametreleri belirleyebilme gücü” olarak
tanımlanmaktadır. Hâkim durumun belirlenmesinde ilgili teşebbüsün pazar payı, 100
pazarda faaliyet gösteren diğer firmaların sayısı ve pazar payları gibi nicel ölçütlerin
yanında, piyasaya giriş engelleri, fikri ve sınaî mülkiyetin varlığı, teknolojik üstünlük gibi
10-01/14-9
3
nitel ölçütler de kullanılmaktadır. Pazar payı hâkim durumun belirlenmesinde tek başına
yeterli bir ölçüt olmasa da teşebbüsün pazar payının düşük olması, piyasanın çok
sayıda oyuncunun yer aldığı rekabetçi bir piyasa olması, ürünün homojen nitelikte
olması ve giriş engellerinin bulunmaması gibi durumlarda hâkim durumdan bahsetmek
zorlaşmaktadır.
I.2.2. Pazarın Yapısına İlişkin Genel Bilgi
110
Un, ülkemizde geniş bir yetişme alanı bulan buğdayın ana hammadde olarak
kullanılması ile elde edilen, hem ihracata hem de yurtiçi tüketime yönelik olarak üretimi
gerçekleştirilen bir ara mamuldür. Türkiye un üretiminde ve ihracatında dünyanın önde
gelen ülkelerinden biridir. Türkiye Un Sanayicileri Federasyonu tarafından yayımlanan
“Türk Un Sanayisi Envanter Raporu”ndan Türkiye çapında 700 un fabrikasının aktif
olarak faaliyette bulunduğu bilgisi edinilmiş, söz konusu fabrikaların bölgesel dağılımına
ise Tablo 1’de yer verilmiştir.
Tablo 1: Fabrikaların Bölgesel Dağılımı
Bölge Fabrika Sayısı Ortalama Günlük Çalışan Kapasite (ton)
İç Anadolu 202 14.055
Güneydoğu Anadolu 94 9.182
Akdeniz 46 3.275
Ege 54 3.421
Karadeniz 141 7.383
Marmara 135 10.600
Doğu Anadolu 28 1.111
Toplam 700 49.027
120
Tablodan un fabrikalarının başta İç Anadolu olmak üzere bütün bölgelerde bulunduğu
ve bu itibarla pazarda çok sayıda üreticinin yer aldığı görülmekle beraber, un
piyasasının yapısı ve pazardaki rekabet şartlarının ortaya konulabilmesi bakımından
alıcıların herhangi bir nedenle alım için belirli üreticilerle sınırlandırılıp
sınırlandırılmadığının değerlendirilmesi de gerekmektedir. Sektöre ilişkin yapılan
inceleme sonucunda unun taşıma maliyetleri büyüklüğü açısından diğer gıda
ürünlerinden farklılaşmayan; bu itibarla üreticiler ile tüketiciler arasında dağıtımda
aracılık faaliyetini yürüten toptancıların farklı bölgelerden temin edebilecekleri bir ürün
olduğu bilgisine ulaşılmıştır. Nitekim raportörlerce şikâyetçi ile yapılan telefon
görüşmesinden, şikâyetçinin unu İzmir ve Balıkesir’in yanı sıra Konya’da bulunan un 130
fabrikalarından da satın almakta olduğu bilgisi edinilmiştir. Söz konusu durum göz ardı
edilip, başvuruda da yer verildiği üzere Ticari sır ,
alım coğrafyası bakımından, şikâyet muhatabı Tellioğlu Un Fabrikası’nın kurulu olduğu
Balıkesir ve benzer mesafedeki illerle sınırlandırıldığı düşünülse dahi sonuç
değişmemektedir. Zira, Balıkesir’de kurulu alternatif un fabrikalarının sayısı 28’dir.
Şikâyetçinin alım yapabileceği alternatif üreticilerin sayısı İzmir, Aydın ve Manisa illeri
hesaba katıldığında ise yaklaşık 40’a ulaşmaktadır.
Yukarıda yer verilen bilgilerden, un alım piyasasında alıcıların geniş bir coğrafi alan
dâhilinde alım yapabildikleri, çok sayıda alıcı ve satıcının olduğu pazarda belirgin bir 140
yoğunlaşmanın olmadığı, bu itibarla un alım pazarının rekabetçi bir yapıda olduğu
görülmektedir. Her ne kadar Tellioğlu Un Fabrikası’nın da içerisinde bulunduğu bazı
üreticiler kendi ürünlerini diğer ürünlerden marka bağımlılığı yaratarak farklılaştırabilse
de unun büyük ölçüde homojen yapı sergileyen bir ürün olma özelliği pazarın yapısını
daha da rekabetçi kılmaktadır.
10-01/14-9
4
I.2.3. 4054 sayılı Kanun’un 6. Maddesi Kapsamında Yapılan Değerlendirme
Yukarıda yer verilen açıklamalar doğrultusunda un alım piyasasının rekabetçi bir yapı
sergilediği ve şikâyete konu ürün olan unun büyük ölçüde homojen nitelikte olduğu 150
görülmektedir. Pazarın yapısı ve ürünün niteliğine ilişkin bilgiler dikkate alındığında un
alım pazarında bir teşebbüsün hâkim durumundan bahsetmek zorlaşmaktadır. Şikâyet
muhatabı Tellioğlu Un Fabrikası’nın ürünü için piyasada bir marka bilinirliği yaratmış
olması ise dosya kapsamında bu durumu değiştirmemektedir. Zira söz konusu durum,
pazarın yapısı ve ürünün niteliğiyle birlikte değerlendirildiğinde Tellioğlu Un
Fabrikası’nın pazardaki rekabetçi parametreleri belirleme gücüne sahip olmasını
sağlamada yeterli değildir. Dolayısıyla, 4054 sayılı Kanun’un aradığı şekliyle hâkim
durumda olmayan Tellioğlu Un Fabrikası’nın dosya mevcudu bilgi ve belgeler
çerçevesinde Kanun’un 6. maddesi kapsamında değerlendirilebilmesi mümkün
gözükmemektedir. 160
Hâkim durumda olmayan bir firmanın mal vermeyi reddetme eylemi ise serbest piyasa
ekonomisinin işleyişi ile açıklanabilir. Piyasa ekonomisi, en genel anlamıyla,
ekonominin merkezi bir karar biriminin yönlendirmesine bırakılmadığı, bilakis ekonomik
birimlerin bağımsız karar alma mekanizmaları sonucunda şekillenen piyasa
dinamiklerine dayalı olarak yönlendirildiği ekonomik düzeni ifade etmektedir. Piyasa
dinamiklerinin işlerlik kazanmasındaki en temel faktör ise; ekonomik birimlerin mevcut
rekabet şartlarına uyum sağlayarak, bağımsız karar alma mekanizmaları çerçevesinde
faaliyetlerinin düzey ve düzenlenişine karar verebilmeleri; üretim, dağıtım, pazarlama,
vb. süreçlerini bu doğrultuda şekillendirebilmeleri ve ticaret ortaklarını da bu hususları 170
gözeterek seçebilmeleridir. Bunun içindir ki, iktisadi hayatın temelinde yer alan ve
firmaların özgür seçimlerine olanak tanıyan “sözleşme serbestîsi” ilkesi bütün hukuk
dallarında geniş uygulama alanı bulmakta ve istisnai haller dışında korunmaktadır.
Amacı rekabetçi süreci korumak suretiyle piyasa ekonomisine işlerlik kazandırmak olan
rekabet hukuku bağlamında da firmaların bağımsız karar alma mekanizmaları
doğrultusunda hareket etmeleri iktisadi etkinliğin yaratılmasında ve korunmasında
vazgeçilmez görülmektedir. Şikâyet muhatabı Tellioğlu Un Fabrikası sözleşme
serbestîsi ilkesi doğrultusunda kendi iradesini yansıtır ticari bir kararla ile
bir ticari ilişki içerisine girmekten kaçınmaktadır. Keza, söz konusu durum mal vermeyi
kesmek suretiyle mevcut ticari bir ilişkiyi ve şikâyetçinin bu ilişkiye dayanarak kurduğu 180
ilişkileri bozucu nitelikte olmamasından dolayı da şikâyetçiyi zor duruma düşüren bir
uygulama olmaktan uzaktır.
Dolayısıyla, Tellioğlu Un Fabrikası’nın rekabetçi bir yapı sergileyen un alım piyasasında
hâkim durumda olmadığı noktasından hareketle, iddia edilen davranışlarının 4054
sayılı Kanun’un 6. kapsamında bir ihlal oluşturmadığı; teşebbüsün ticari ilişkiye
girmeme tercihinin ise sözleşme serbestîsi ilkesi paralelinde alınan ve serbest piyasa
ekonomisindeki firma davranışı ile açıklanabilen ticari bir karar olduğu kanaatine
varılmıştır.
190
10-01/14-9
5
J. SONUÇ
Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre;
Dosya konusu iddialara ilişkin olarak 4054 sayılı Kanun’un 41. maddesi uyarınca 200
soruşturma açılmasına gerek olmadığına, şikâyetin reddine OYBİRLİĞİ ile karar
verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy