1 REKABET KURUMU
REKABET KURULU KARARI
Dosya No : D4/1/A.I.-99/6
Karar No : 99-35/341-212
Karar Tarihi : 13.07.1999
A- TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Prof. Dr. M. Tamer MÜFTÜOĞLU.
Üyeler : Dr. Kemal EROL (II. Başkan), Mehmet Zeki UZUN, Sadık KUTLU,
İsmet CANTÜRK, Nejdet KARACEHENNEM, Mustafa PARLAK, A. Ersan GÖKMEN,
R. Müfit SONBAY, Murat GENCER.
B- TOPLANTIYA KATILMAYAN ÜYE: Kubilay ATASAYAR (izinli)
C- BİLDİRİMDE BULUNAN: - Türk Hava Yolları A.O.
Vekilleri: Arif ESİN ve Av. Berrak AŞÇI.
(ESC Araştırma ve Danışmanlık Ltd., Valikonağı
Cad., No:161/20, 80220 Nişantaşı/İSTANBUL)
D- TARAFLAR: - Türk Hava Yolları A.O. ve Acenteleri
Atatürk Havalimanı, 34830 Yeşilköy/İSTANBUL
E- DOSYA KONUSU: THY’nın acenteleri ile yaptığı sözleşmelere ilişkin menfi
tespit talebi.
F- RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: Türk Hava Yolları Anonim Ortaklığı’nın havayolu
taşımacılığı hizmetlerinin Türkiye piyasasında satışını gerçekleştirmekte olan
pazarlama, rezervasyon ve bilet satış hizmetleri sunan acentelerle akdetmiş olduğu
sözleşmelerin;
- Bağımsız iki teşebbüs arasında yapılan sözleşmeler olarak değerlendirilmemeleri,
bu nedenle rekabeti bozma, kısıtlama ve engelleme amacı ve etkisine sahip
olmadıkları, bu nedenle 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un
4’üncü maddesine aykırılık teşkil etmedikleri,
- Bu nedenle 4054 sayılı Kanun’un 5’inci maddesi çerçevesinde bir muafiyet
verilmemesi gerektiği,
- Anlaşmaların söz konusu Kanun’un 4’üncü maddesine aykırı olmamaları nedeniyle
başvuru sahiplerinin talebi doğrultusunda bir menfi tespit belgesi verilebileceğinin
ilgililere bildirilmesi.
G- DEĞERLENDİRME
Türk Hava Yolları A.O.’nın acenteleri ile yaptığı sözleşmelere ilişkin muafiyet
verilmesi talebi ile Kurum kayıtlarına 05.05.1998 tarih, 1095 sayı ile intikal etmiş
olan Türk Hava Yolları A.O. vekilleri Arif ESİN ve Av. Berrak AŞÇI imzalı bildirim
üzerine, 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun (RKHK)’un 5 ve 8’inci
maddeleri uyarınca, Raportörler Ali ILICAK, Serpil ÇINAROĞLU ve Metin HASSU
tarafından yapılan inceleme sonucu düzenlenen 07.06.1999 tarih, D4/1/A.I.-99/6
2 REKABET KURUMU
sayılı Menfi Tespit Raporu’nu içeren 09.07.1999 tarih, REK.0.08.00.00/39 sayılı
Başkanlık önergesi, 99-35 sayılı Kurul toplantı gündeminin 8’inci sırasında ele
alınmıştır.
A. Avrupa Toplulukları Komisyonu’nun Yaklaşımı
İncelenen başvurunun ana unsuru olan “acentelik” konusunda, Avrupa
Toplulukları Komisyonu tarafından acentelerle yapılan tek elden dağıtım
anlaşmalarına ilişkin olarak bir bildiri (notice) 24.12.1962 tarih ve OJ 139 sayılı
Avrupa Topluluğu Resmi Gazetesi’nde yayınlanmıştır. Bu bildiri aşağıdaki gibidir:
Acentelerle Yapılan Tek Elden Satın Alma ve
Dağıtım Anlaşmalarına İlişkin Bildiri
I. Ortak Pazar’ın belirli bir bölümünde
- Bir teşebbüs hesabına muamelelere aracılık eden,
- veya bir teşebbüs adına ve hesabına muamele yapan,
- veya kendi adına ve bir teşebbüs hesabına muamele yapan
acentelerle yapılan sözleşmeler “Kurucu Antlaşma”nın 85(1) inci madde yasağı
kapsamına girmezler.
Bu durumda önemli olan husus acente olarak tanımlanan tarafın ticari
işlemleri sırasında bağımsız bir tacire özgü işlemlerde bulunmamasıdır. Komisyon,
acenteyi bağımsız bir tacirden ayıran kesin ölçüt olarak, -açıkça belirtilsin ya da
belirtilmesin- satış işleminden ya da sözleşmenin icrasından kaynaklanan mali
risklerin sorumluluğu ile ilgili anlaşmayı benimsemiştir. Nitekim temsilciyi tarif etmek
için kullanılan adın ne olduğu Komisyon’un değerlendirmesini etkilemez. Acente,
görevlerinin doğası gereği olağan “del credere” garantisi dışında muameleden
kaynaklanan herhangi bir risk üstlenmemelidir. Eğer üstlenirse, acentenin görevi
iktisadi olarak, bağımsız tacirinkine benzer bir hale gelecek ve bu nedenle rekabet
kurallarının amaçları bakımından ona bağımsız tacir gibi davranılacaktır. Böyle bir
durumda, tek elden satın alma ve dağıtım anlaşmaları bağımsız iki tacir arsında
yapılmış sayılır.
Komisyon aşağıdaki hallerde acente olarak tarif edilen tarafın bağımsız tacir
olarak faaliyet gösterdiği varsayımının yapılabileceğini düşünmektedir:
- eğer anlaşmanın tarafı, anlaşma konusu mallardan kendi mülkiyetinde olacak
biçimde hatırı sayılır bir miktarda stokta fiilen tutuyorsa ya da tutmak zorunda ise, ya
da
- giderlerini kendi karşılamak üzere müşterilere ücretsiz servis hizmeti sağlamak,
organize etmek ya da güvence vermek zorunda ise ya da fiilen bu hizmeti veriyorsa,
ya da
- acente fiyatları ya da işle ilgili şartları belirleyebiliyorsa, ya da fiilen belirliyorsa.
II. Burada bahsedilen acentelerle yapılan sözleşmelerin tersine, bağımsız tacirlerle
yapılan tek elden dağıtım ve satın alma anlaşmaları 85(1) inci maddenin kapsamına
girebilmektedirler. Böylesi tek elden dağıtım ve satın alma anlaşmaları; ya yeniden
satıcı veri ürünü yalnız tek bir alıcıya satmaya başladığı zaman bir arz kısıtlaması, ya
da alıcı veri ürünü tek bir yeniden satıcıdan almaya başlarsa talebin sınırlanması
nedeniyle rekabetin kısıtlanması durumu oluşturur. Karşılıklı teşebbüslerin olduğu
3 REKABET KURUMU
durumlarda rekabet iki tarafça sınırlanır. Durumun üye ülkeler arasındaki rekabeti
engelleyip engellememesi olayın kendi özel koşullarına bakıldıktan sonra
belirlenebilir.
Diğer taraftan, Komisyon, acentelerle yapılan tek elden satım ve dağıtım
anlaşmalarının, ne amacının ne de etkisinin ortak pazardaki rekabeti sınırlama,
önleme ya da bozma olmadığı için 85 inci maddenin yasağına takılmadığı
görüşündedir. Acente, pazarda ürün için yalnızca yardımcı bir işlev görmektedir.
Pazarda hesabına çalıştığı teşebbüsün talimatları ve çıkarları doğrultusunda hareket
eder. Bağımsız tacirin tersine, acente ne bir alıcı ne de bir satıcıdır. Fakat asıl satım
ya da alım işini yapan acentelik sözleşmesinin diğer tarafının çıkarı doğrultusunda
alıcı ya da satıcı arar. Bu tip bir tek elden satım ya da dağıtım anlaşmasında, satıcı
veya alıcı teşebbüs rakip olma durumunu sürdürür; sadece pazardaki ürünleri tedarik
etmek ya da dağıtmak amacıyla acente gibi bir yardımcı kullanır.
Acentenin yasal statüsü hemen hemen aynı olacak biçimde çoğu Üye Ülke’de
yasalar tarafından, diğerlerinde ise içtihat hukuku ile belirlenmiştir. Hepsinde
acentenin ortak özelliği işin yapılmasında yardımcı bir işlev üstlenmesidir. Acentelerin
yetkileri özel hukuk hükümlerine tabidir. Bu hükümlerin sınırları içerisinde, ürünün
alıcısı ya da satıcısı olan sözleşmenin diğer tarafı ürünü ve bölgeyi, hangi acentesine
bu yetkiyi vermek istediğine göre, belirlemekte özgürdür.
Acentenin bir yardımcı işlevi gördüğü piyasalardaki rekabetçi duruma ek
olarak, acentenin akidlere aracılık ettiği ya da onları sonuçlandırma hizmetini
sunduğu pazarın değerlendirilmesi gerekir. Acenteden beklenen belli bir süre için
yalnızca bir satıcı için çalışma yasağı pazarda bir arz kısıtına; anlaşmanın diğer tarafı
için öngörülen, acenteyi belirli bir bölgede tek acente yapmak koşulu ise pazarda
talebin kısıtlanmasına yol açar. Yine de Komisyon bu kısıtlamaları acente ile bağlı
olduğu teşebbüs arasındaki birbirlerinin çıkarlarını koruma amacını taşıyan özel bir
şartın gereği olarak yaptıklarını ve bu nedenle rekabeti kısıtlamadıklarını
düşünmektedir.
Bu bildirimin amacı teşebbüslere Komisyon’un “Kurucu Antlaşma”nın 85/1 inci
maddesinin acentelerle yapılan tek elden dağıtım ve satım anlaşmalarına
uygulanmasını nasıl yorumladığına dair ipuçları vermektir. Duruma bu biçimde açıklık
kazandırılmış olup, genel bir kural olarak bahsedilen türdeki anlaşmalara menfi
tespit almaya gerek yoktur…
B. THY Acentelerinin Rekabet Hukuku Açısından Konumu
THY’nın Kurumumuza yaptığı muafiyet başvurusunun eki olarak verilen Yolcu
Genel Satış Acenteliği ve Yurtiçi Yetkili Yolcu Bilet Satış Acenteliği Sözleşmeleri
rekabet kuralları açısından incelenmiş ve bu kurallar çerçevesinde olduğu düşünülen
sözleşme maddeleri aşağıda verilmiştir.
B. 1. THY Yurtiçi Yetkili Yolcu Bilet Satış Acenteliği Sözleşmesi
Konusu
Sözleşmenin birinci maddesinde, sözleşmenin konusu; THY’nin yurtiçi uçak
seferleri için gerekli yolcu biletlerinin THY adına Acente tarafından komisyon karşılığı
satılması ve bununla ilgili hizmetlerin ifası olarak belirlenmiştir.
4 REKABET KURUMU
Satılamayacak Biletler
Yedinci maddede “Acente, THY tarafından kendisine verilenlerin dışında
başka acentelerden veya başka hava taşıyıcılarından Yurtiçi Yolcu Bileti temin edip
satamayacağı gibi, diğer bölgelerdeki bürolar için ayrı ayrı ‘THY Yurtiçi Yetkili Yolcu
Bileti Satış Acenteliği Sözleşmesi’ akdetmiş olsa bile bu bürolarından herhangi biri
için verilmiş olan biletleri, diğer bürolarında bulunduramaz, kullandıramaz” hükmü
bulunmaktadır.
Yönetmelik Talimat Tarife Yükümlülüklerine Uyma
Sekizinci madde uyarınca “Acente, THY’nın mevcut ve ileride verilecek talimat
ve tarife hükümlerine aynen riayet edecek, yolcular tarafından istenecek bilgi ve
açıklamaları, THY nizam ve talimatlarına uygun olarak cevaplandıracaklardır”.
Reklam
Dokuzuncu maddede reklam hususu aşağıdaki şekilde düzenlenmiştir:
“Acente 4 üncü maddede yazılı bürosunda THY’nın Yurtiçi Yetkili Yolcu Bileti
Satış Acentesi olduğuna dair, evsafı, konulacak yeri ve muhtevası THY tarafından
önceden tespit olunacak bir levhanın asılmasını ve THY’nca uygun görülmeyen diğer
levha, reklam ve dekorasyonun kullanılmamasını şimdiden kabul eder. Acente THY
tarafından talep edildiğinde teşhir vitrininin yeteri kadar kısmını THY’na ait reklam
vasıtalarına tahsis edecektir.”
Uygulanacak Ücret
On birinci maddeye göre:
“ A) Acente, THY Yolcu biletlerini satarken THY’nın Acente’ye önceden bildireceği
-uçuş günü için gerekli- ücretlerini uygulayacaktır.
B) THY, (A) fıkrasında belirtilen veya ileride Acente’ye bildirilecek olan bilet
ücretleri veya indirim oranları ile taşıma ve satış politikasını ve uygulamalarını her
zaman değiştirebilir.”
Acente Komisyonu: Acentenin alacağı komisyon oranı 24 üncü madde ile yurtiçi
yolcu biletleri için %9 olarak belirlenmiştir.
Bilet Envanteri Yapılması ve Bildirilmesi: 25 inci maddeye göre acente 31 Aralık
akşamı itibariyle elinde mevcut bilet stokunun (satılmamış biletlerin) bir listesini
yaparak mutabakat tahmin etmek üzere en geç 10 Ocak tarihine kadar bağlı
bulunduğu THY Satış Müdürlüğü’ne tevdi edecektir.
B. 2. THY Yolcu Genel Satış Acenteliği Sözleşmesi
Sözleşmenin Konusu ve Kapsamı
Birinci maddede sözleşmenin konusu bölgede THY dış hat yolcu biletlerinin
YGSA tarafından komisyon karşılığı satılmasından ve bununla ilgili hizmetlerin ifası
olarak belirlenmiştir.
5 REKABET KURUMU
Bilet satışlarının Yapılacağı Yer
Sözleşmenin ikinci maddesi aşağıdaki gibidir:
“YGSA, Acentelik faaliyetlerini icra edeceği bürosunun veya bürosunun bu işe
ayırdığı bölümün yeri, mevkii, asgari büyüklüğü, tefrişi, bulunduracağı personel,
malzeme ve yerleşme planı hususlarında THY’nın standart ve isteklerine uymayı
kabul ve taahhüt eder… YGSA, THY’na ait biletleri kendisine veya diğer bir şahıs,
müessese, Acenteye ait bir başka yerde satamaz, sattıramaz ve bulunduramaz.”
THY’nin Kendi Teşkilatı ve Acenteleri
Anlaşmanın sekizinci maddesine göre anlaşma, mezkur bölgede hiçbir şekilde
THY’nın kendi satış teşkilatını kurma veya bölgede diğer acenteleri veya diğer hava
taşıyıcılarını tayin etme hakkını kısıtlayamaz.
Talimat ve Tarife Yükümlülüklerine Uyma
- Söz konusu her iki acentenin de satış fiyatı ve koşulları üzerinde belirleyici
olmaması, işin gereği olarak stok tutma mefhumunun bulunmaması ve satış sonrası
hizmetin acente tarafından verilmemesi nedeniyle söz konusu Bildiri’de yapılan
acente tanımına uydukları,
- Anlaşmaların acentelerin bilet satış fiyatlarının THY tarafından belirlenmesine
yönelik maddeleri olmasına karşılık, anlaşma konusu bilet satış işlemlerini
gerçekleştiren YYYBS acentelerinin bu işlemi THY adına ve THY hesabına, YGS
acentelerinin ise THY hesabına yapmaları nedeniyle anlaşmaların bağımsız iki
teşebbüs arasında yapılan anlaşmalar olarak nitelendirilmemeleri, bu tip
anlaşmaların amaç ve etki bakımından rekabeti bozma, kısıtlama ve engellemeye
yönelik olmadıkları; dolayısıyla Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un 4 üncü
maddesinin yasağı kapsamında değerlendirilmemeleri gerektiği,
düşünülmüştür. Bu nedenle Kanun’un 4 üncü maddesine aykırı olmayan ve 4054
sayılı Kanun kapsamı dışında kalan bu anlaşmaların, aynı maddeden muaf
tutulmaları söz konusu değildir. Kanun kapsamı dışında kaldıkları için menfi tespit
belgesi verilmesine de gerek bulunmamaktadır.
H- SONUÇ
Yukarıda verilen bilgiler ışığında, Türk Hava Yolları Anonim Ortaklığı’nın
havayolu taşımacılığı hizmetlerinin Türkiye piyasasında satışını gerçekleştirmekte
olan ve pazarlama, rezervasyon ve bilet satış hizmetleri sunan acenteler ile
akdetmiş olduğu sözleşmelere göre;
- Acentelerin Türk Hava Yolları Anonim Ortaklığı adına ve hesabına ve/veya
hesabına işlemleri sonuçlandırdıkları,
- Acentelerin Türk Hava Yolları Anonim Ortaklığı’na bağlı olarak davrandıkları,
anlaşılmış ve bu bakımdan,
1- Acentelik sözleşmelerinin 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun
kapsamına girmediğine,
2- Kanun kapsamı dışında kaldığından, ayrıca menfi tespit belgesi verilmesine gerek
olmadığına,
OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy