Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2010-2-96 (Önaraştırma)
Karar Sayısı : 10-42/756-243
Karar Tarihi : 10.6.2010
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI
Üyeler : Mehmet Akif ERSİN, İsmail Hakkı KARAKELLE, Doç. Dr.
Cevdet İlhan GÜNAY, Murat ÇETİNKAYA, Reşit GÜRPINAR 10
B. RAPORTÖRLER : İbrahim AYDEMİR, Nur Seda KÖKTÜRK
C. BAŞVURUDA
BULUNAN : - Taner AKSOY
6026 Sokak No:12/4 Bostanlı Karşıyaka/İzmir
D. HAKKINDA İNCELEME
YAPILAN : - TMST Tıbbi Sistemler Paz. Ticaret ve Servis A.Ş.
Alemdağ Cad. No:46 Masaldan İş Merkezi E Blok
No:10 34696 Çamlıca/İstanbul
20
E. DOSYA KONUSU: Toshiba ultrason cihazı yedek parçası için TMST Tıbbi
Sistemler Pazarlama Ticaret ve Servis A.Ş.(TMST)’nin yüksek fiyat talep ettiği
iddiası.
F. İDDİALARIN ÖZETİ: Başvuruda özetle;
‾ Doktor olan kız kardeşinin muayenehanesinde Toshiba markalı ultrason
cihazı bulunduğu,
‾ Cihazın arızalanması üzerinde Türkiye distribütörü TMST İzmir Bölge
Müdürlüğü Teknik Servisi ile irtibat kurdukları,
‾ Yapılan incelemeden sonra kendilerine dijital kartın arızalı olduğunun ve
değişmesi gerektiğinin ifade edildiği ve söz konusu kart için 11.000 Dolar 30
talep edildiği,
‾ 20.000 Dolara satın alınan bir cihaz için bu yedek parça fiyatının fahiş
olduğu,
‾ Kendisinin Toshiba Japonya ile görüştürülmesini talep ettiği ancak
kendisine bir adres veya telefon verilmediği, bunun yerine TMST’nin
Japonya ile irtibata geçtiği,
‾ Japonya ile yapılan görüşmede aynı yanıtın alındığının ve yapılacak bir
şey olmadığının kendilerine iletildiği, yazışmaların ise kendisine
gösterilmediği,
‾ Bu esnada teklifin önce 8.000 Dolara sonrasında da kendisi Toshiba 40
Middle East Africa Direktörüne ulaştıktan sonra 6.000 Dolara çekildiği,
10-42/756-243
2
‾ Parçayı Toshiba Almanya’dan temin etme girişiminde bulunduğu ancak
firmanın Türkiye’ye satamayacağını ifade ettiği,
‾ En nihayetinde söz konusu dijital kartı bir servis firmasına 3.000 Dolara
taktırarak sorunu giderdiği,
‾ Ancak Rekabet Kurumu’nun konu ile ilgili aldığı karardan TMST’nin bir ders
çıkarmamış olduğu için konunun yine de incelenmesini istediği,
‾ Söz konusu cihazların bir gün bile çalışmamasının sorun yarattığı, bu
sebeple teknoloji ile ilgili yeterli bilgisi olmayan doktor ve hastanelerin,
cihaz temsilcilerinin fahiş fiyatlandırmasına maruz kaldıkları 50
ifade edilmiştir.
Konu ile ilgili olarak başvuru sahibi ile yapılan telefon görüşmesinde ise söz konusu
cihaz için gerekli olan parçanın TMST’den ayrılan bir mühendis tarafından çok daha
düşük bir fiyat ile yurtdışından getirtilerek cihaza takıldığı ve parça ile ilgili olarak 2 yıl
garanti verildiği, bu kişi ile veya TMST ile herhangi bir servis sözleşmelerinin
bulunmadığı, TMST tarafından yapılan servis sözleşmesi teklifini kabul etmedikleri
ifade edilmiştir.
G. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 8.3.2010 tarih ve 2056 sayı ile giren
başvuru üzerine yapılan inceleme sonucunda düzenlenen 7.4.2010 tarih ve 2010-2-
96/İİ-10-İA sayılı İlk İnceleme Raporu, Rekabet Kurulu’nun 15.4.2010 tarih ve 10-31 60
sayılı toplantısında görüşülmüş ve 479-M sayılı karar ile TMST hakkında önaraştırma
yapılmasına karar verilmiştir. Yapılan inceleme sonucunda hazırlanan 4.6.2010 tarih
ve 2010-2-96/ÖA-10-151.İA sayılı Önaraştırma Raporu, 8.6.2010 tarih ve
REK.0.06.00.00-110/282 sayılı Başkanlık Önergesi ile 10-42 sayılı Kurul
toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır.
H. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili Rapor’da; TMST Tıbbi Sistemler Pazarlama
Ticaret ve Servis A.Ş. hakkında, 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında
Kanun’un 41. maddesi uyarınca soruşturma açılmasına gerek olmadığı sonucuna
ulaşıldığı ifade edilmiştir.
I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME 70
I.1. Taraflar
I.1.1 Hakkında İnceleme Yapılan Taraf: TMST
1997 yılında Toshiba Medical Systems Corporation (Toshiba)’ın Türkiye temsilcisi
olarak kurulmuştur. Toshiba tarafından, Toshiba medikal ürünlerinin satışı, her türlü
Toshiba yedek parçalarının, X-ray tüplerinin, CT tüplerinin ve diğer aksesuarların
tedariki ve Toshiba medikal ürünleri için servis ve bakım hizmetlerinin sağlanmasına
yönelik olarak Türkiye’deki gerçek ve tek yetkili distribütör olarak faaliyet
göstermektedir.
I.1.2. Başvuran Taraf: Taner AKSOY
Doktor olan kız kardeşinin muayenehanesinde kullanılan Toshiba markalı ultrason 80
cihazına ait yedek parçadan, TMST tarafından fahiş fiyat talep edildiğini iddia eden
başvuru sahibi gerçek kişidir.
10-42/756-243
3
I.2. İlgili Pazar
I.2.1. 18.2.2009 tarih ve 09-07/128-39 sayılı Rekabet Kurulu Kararı
Rekabet Kurulu 18.2.2009 tarih ve 09-07/128-39 sayılı kararı ile, TMST’nin de
aralarında bulunduğu tıbbi görüntüleme ve teşhis cihazları pazarında faaliyet
gösteren teşebbüsler tarafından;
1. Tıbbi cihazların garanti sürelerinin bitiminden sonra, cihazları satın alan 90
müşterilerin yazılı talepte bulunması veya bu yazılı talepleri müşterilerden
alan teknik servislerin yazılı başvuruda bulunması durumunda, cihazlara
ilişkin şifrelerin veya bu anlama gelecek her türlü dahili sistemin firmalar
tarafından mücbir sebepler haricinde, çalışma günlerinde olmak kaydıyla, 24
(yirmidört) saat içerisinde ücretsiz olarak temin edilmesi,
2. Cihaz harici takılan ve anılan cihazlara ilişkin teknik servis verilmesine
olanak sağlayan aparatlar/cihazların, müşterilerin yazılı talepte bulunması
veya bu yazılı talepleri müşterilerden alan teknik servislerin yazılı başvuruda
bulunması durumunda, talep anından itibaren en çok 3 (üç) gün içerisinde
müşteriye tesliminin yapılması, 100
3. Bu aparatlara ilişkin kiralama ücretlerinin, ayrımcı olmayacak şekilde ve
aparatın maliyetiyle orantılı bir biçimde belirlenmesi,
4. Cihazların ilk satımı aşamasında yukarıda yer verilen hususlar konusunda
müşterilerin yazılı olarak bilgilendirilmesi,
5. Tıbbi cihazların, son 3 (üç) yıllık satış verilerine dayanarak, en çok kullanılan
100 (yüz) yedek parçanın güncel fiyat listelerinin internet ortamında herkesin
ulaşabileceği şekilde ilan edilmesi,
6. Müşterilerden ve rakip servis sağlayıcılardan gelen yedek parça fiyat
taleplerinin en geç 3 (üç) işgünü içerisinde cevaplandırılması,
7. Yedek parça satışında rakip servis sağlayıcılara ve onların müşterilerine 110
yönelik, objektif kriterlere dayanmayan ayrımcı uygulamalar yapılmaması,
aksi takdirde 4054 sayılı Kanun çerçevesinde haklarında işlem başlatılacağının söz
konusu teşebbüslere bildirilmesi hususlarında aynı Kanun’un 9. maddesinin üçüncü
fıkrası uyarınca görüş yazısı gönderilmesi için Başkanlığa yetki verilmesine karar
vermiştir.
Kararda, tıbbi görüntüleme ve teşhis cihazı üreticisi teşebbüslerin kendi ürünlerine
yönelik olarak verdikleri bakım onarım hizmeti (servis) ve cihazlarının yedek parçaları
pazarında ayrı ayrı hakim durumda olduklarından bahisle bu teşebbüslerin eylemleri
Kanun’un 6. maddesi kapsamında değerlendirilmiştir.
I.2.2 İlgili Ürün Pazarı 120
Yukarıda yer verilen Kurul kararı göz önünde bulundurularak, dosya kapsamında
tanımlanabilecek en dar pazar olması ve mevcut dosya bağlamında belirleyici
olmaması sebebiyle herhangi detaylı bir pazar analizine ve kesin bir pazar tanımına
gidilmeksizin ilgili ürün pazarı “Toshiba markalı tıbbi görüntüleme ve teşhis
cihazlarına yönelik yedek parça pazarı” olarak varsayılmıştır.
10-42/756-243
4
I.2.3 İlgili Coğrafi Pazar
İncelemeye konu olan faaliyetlerin tüm Türkiye çapında gerçekleştirilmesi ve ülke
içerisinde rekabetin farklılaşmasına neden olacak bir unsurun bulunmaması
sebebiyle ilgili coğrafi pazar “Türkiye” olarak tespit edilmiştir.
I.3. Hakim Durumun Kötüye Kullanılması Olarak Aşırı Fiyatlandırma 130
4054 sayılı Kanun’un 6. maddesi ile bir veya birden fazla teşebbüsün hakim
durumunu kötüye kullanması yasaklanmaktadır. Herhangi bir teşebbüsün tek taraflı
davranışının ihlal olarak değerlendirilebilmesi için öncelikle bahse konu teşebbüsün
faaliyet gösterdiği ilgili pazar tanımlanmalı ve bu pazarda hakim durumda olup
olmadığı tespit edilmelidir.
Gerek ilgili pazar tanımlanması gerekse hâkim durum analizi detaylı inceleme
gerektiren aşamalardır. Yukarıda yer verildiği üzere, dosya kapsamında ilgili ürün
pazarının Toshiba markalı tıbbi görüntüleme ve teşhis cihazlarına yönelik yedek
parça pazarı olarak varsayılmıştır. Bunun yanında, TMST’nin de aralarında
bulunduğu tıbbi görüntüleme ve teşhis cihazları üreticilerine (ve bu üreticilerin Türkiye 140
iştirak ve distribütörlerine) yönelik olarak alınan 18.2.2009 tarih ve 09-07/128-39
sayılı Rekabet Kurulu kararına paralel şekilde, herhangi bir detaylı analize yer
verilmeksizin TMST’nin Toshiba markalı tıbbi görüntüleme ve teşhis cihazlarına
yönelik yedek parça pazarında hakim durumda olduğu varsayılacaktır. İlgili
varsayımlar altında, şikayet konusu eylemin kötüye kullanma olarak değerlendirilip
değerlendirilemeyeceği incelenecektir.
Sömürücü kötüye kullanma hallerinden biri olarak ele alınan aşırı fiyat, “belirli bir
düzeyde pazar gücüne sahip teşebbüslerin rekabetçi fiyat düzeyinin önemli ölçüde
üzerinde fiyat belirlemesi” şeklinde tanımlanabilmektedir. Aşırı fiyatlandırmanın
tüketicilerden, tekele kaynak transferine yol açarak toplumdaki gelir dağılımını 150
bozduğu düşünülmektedir.
Rekabet Kurulu’nun vermiş olduğu; Belko1, ASKİ,2 Ataköy Marina3 Ströer-
Kentvizyon4, Havaş5 gibi bazı kararlarda aşırı fiyatlandırma, hakim durumun kötüye
kullanılması kapsamında değerlendirmeye alınmıştır. Söz konusu kararlar
incelendiğinde, bu kararların tamamında aşırı fiyatlandırmanın ancak belirli özel
şartların oluşması halinde bir kötüye kullanma olabileceği sonucuna varıldığı
görülmektedir. Bu koşullardan biri piyasaya girişlerin önünde yüksek giriş engellerinin
bulunmasıdır. Söz konusu engeller, yasal (imtiyazlar gibi) ya da yapısal (doğal giriş
engelleri gibi) olabilmektedir. Bunun yanında hakim durumun tekele yaklaşması, ilgili
pazarda müşteriye daha adil şartlarla hizmet satacak başka bir firmanın olmaması, 160
piyasada faaliyet gösterme potansiyeli bulunan firmaların bilgi asimetrisinden
kaynaklı olarak piyasa hakkında yeterli bilgiye sahip olamamaları da aşırı fiyat
değerlendirmesinde göz önüne alınmıştır.
Aşırı fiyatın değerlendirilmesinde pazara giriş engellerinin varlığının başlıca koşul
olarak ele alınmasının sebebi, piyasada giriş engellerinin bulunmaması durumunda
piyasa ekonomisinin genel işleyişi çerçevesinde, yüksek kârların elde edilmesinin,
yeni teşebbüsleri pazara girmesine olanak sağlayacağı öngörüsüdür. Bu ise yüksek
1 6.4.2001 tarih ve 01-17/150-39 sayılı karar
2 26.5.2005 tarih ve 05-36/484-115 sayılı karar
3 24.4.2008 tarih ve 08-30/373-123 sayılı karrar
4 15.2.2007 tarih ve 07-14/114-34 sayılı karar
5 3.1.2008 tarih ve 8-01/5-4 sayılı karar
10-42/756-243
5
fiyat uygulayan firmanın piyasa dinamikleri içerisinde cezalandırılması olarak
değerlendirilebilir.
Literatüre bakıldığında ise; 170
“Pazarın orta ya da uzun vadede kendini düzeltmesinin mümkün olduğu durumlarda
rekabet otoritesinin görevi bu sürecin işleyişini sekteye uğratacak müdahalelerde
bulunmak değil, bu sürecin hızlanmasını sağlayacak tedbirler almak olmalıdır. Bir
başka deyişle, yeni oyuncuların girişlerinin mümkün olduğu pazarlarda rekabet
otoriteleri aşırı fiyatlandırmaya müdahaleden kaçınmalı pazara girişin önündeki
engelleri azaltmaya odaklanmalıdır.”
şeklinde bir görüşün bulunduğu görülmektedir.
I.4. Başvuru Konusu İddiaların Değerlendirmesi
TMST’nin, Türkiye’de distribütörlüğünü yapmakta olduğu Toshiba markalı ultrason
cihazına ait bir yedek parça (dijital kart) için talep ettiği bedelin fahiş olduğu iddiasını 180
değerlendirirken, öncelikle tıbbi görüntüleme cihazlarının ve bunların yedek
parçasının satışını Türkiye’de gerçekleştiren teşebbüslerin söz konusu cihaz ve
yedek parçaların tamamını ithal ettiklerini belirtmek gereklidir. Türkiye’de Toshiba
markalı görüntüleme ve teşhis cihazlarına yönelik yedek parça pazarı incelenirken
söz konusu parçaların üretiminin yanında (üreticiden satın alınarak) yeniden satışının
da göz önünde tutulması gerekmektedir.
18.2.2009 tarih ve 09-07/128-39 sayılı Rekabet Kurulu kararının hakim durum analizi
bölümünde, hem cihazların kendilerinin hem de yedek parçalarının patent haklarıyla
korunmakta olduğu ve yedek parça üretiminin bu firmaların tekelinde olduğu ifade
edilmiştir. Ancak yedek parçaların büyük bir kısmının üretiminin cihaz üreticisi 190
teşebbüsün tekelinde olması, Türkiye pazarında cihaz üreticisi veya distribütörü
haricinde yedek parça satışı yapan herhangi bir firmanın olmadığı anlamına
gelmemektedir. Zira yedek parçaların Türkiye’ye ithal edilmesinin önünde herhangi
bir yasal engel bulunmamaktadır.
Bunun yanında, yurtdışında, tıbbi görüntüleme ve teşhis cihazlarının yedek parça ve
sarf malzemelerinin temin edilebileceği toptan marketler bulunmaktadır. Yedek parça
talebi olan bir bağımsız servis firması veya son kullanıcı söz konusu kaynaklara
ulaşarak ihtiyacı olan yedek parçayı satın alabilmektedir. Her ne kadar tıbbi
görüntüleme ve teşhis cihazlarının tamirinin mümkün olan en kısa sürede yapılması
gerekliliği sektörün bir gerçeği ise de, bağımsız servis firmalarının böyle bir yola 200
başvuruyor olmaları, söz konusu yedek parça alım şeklinin gerçekleşebilir ve
sürdürülebilir olduğunu göstermektedir. Bir an için yedek parça yeniden satıcılarının
uyguladıkları fiyatların üretici fiyatlarına bağımlı olduğu düşünülse de, bu tip
toptancıların üreticilerden daha ucuza ürün sattığı da görülmektedir.
Başvuru sahibinin ihtiyacı olan yedek parçayı, daha düşük bir bedel karşılığında, bir
bağımsız servis firması aracılığı ile yurtdışından getirtmiş olması da bu hususu
destekler niteliktedir.
TMST internet sitesinde yer alan “En Çok Kullanılan Yedek Parça Listesi”nde,
başvuru sahibinin talep ettiği BSM31-6779E*G kodlu yedek parçanın fiyatı 27.5.2010
tarihi itibariyle 7.878 ABD Doları olarak verilmektedir. Başvuru sahibi kendisine 210
verilen ilk teklifin 11.000 ABD Doları olduğunu iddia etmektedir. Bunun yanında
başvuru sahibinin TMST ile irtibata geçmesi sonucunda teklifin 6.000 ABD Dolarına
çekildiği belirtilmiştir. TMST yetkilileri tarafından gönderilen 6.1.2010 tarihli proforma
10-42/756-243
6
fatura belgesinde ise teklifin (……TİCARİ SIR…..) olduğu görülmektedir. Başvuru
sahibi ise söz konusu parçayı yurtdışından, bağımsız servis aracılığı ile, 3.000 ABD
Doları karşılığında aldığını ifade etmiştir.
Yedek parçanın yurtdışından satın alınabilmesinin dışında, kullanılamaz hale gelmiş
olan tıbbi görüntüleme cihazlarının sökülerek, parçalarının yedek parça olarak
kullanılması da mümkündür6.
Daha önce değinildiği üzere Rekabet Kurulu 18.2.2009 tarih ve 09-07/128-39 sayılı 220
kararı ile tıbbi görüntüleme ve teşhis cihazları pazarında faaliyet gösteren
teşebbüslere yedek parça ve servis pazarındaki faaliyetlerini konu alan bazı
yükümlülükler getirmiştir. Kararın alınmasında, tıbbi görüntüleme ve teşhis cihazları
pazarının ardıl pazarları olarak nitelenen pazarlarda, söz konusu pazarların özellikleri
de göz önüne alınarak, rekabet ortamının geliştirilmesi amacı güdülmüştür.
Teşebbüslere getirilen koşullar, bu amaca ulaşılması için şifrelere erişimin
sağlanması, şeffaflığın artırılması ve ayrımcılığın önüne geçilmesi gibi hususları
içermektedir.
Bir başka deyişle ilgili Kurul kararı, literatürde yer alan “yeni oyuncuların girişlerinin
mümkün olduğu pazarlarda rekabet otoriteleri aşırı fiyatlandırmaya müdahaleden 230
kaçınmalı pazara girişin önündeki engelleri azaltmaya odaklanmalıdır” görüşüyle
paralel şekilde tıbbi görüntüleme ve teşhis cihazlarının ardıl pazarlarındaki giriş
engellerini azaltarak bu pazarların daha rekabetçi hale getirilmesi ve bu şekilde aşırı
fiyatlandırma gibi rekabet ihlallerinin önüne geçilmesini amaçlamaktadır.
Tüm bunların yanında üzerinde durulması gereken bir başka husus ise birincil
pazardaki yani tıbbi görüntüleme ve teşhis cihazları pazarındaki rekabetin seviyesidir.
TMST tarafından 18.2.2009 tarih ve 09-07/128-39 sayılı kararı ile ilgili önaraştırma
esnasında verilen bilgiye göre şirketin (2008 yılı) pazar payı yaklaşık %(….)’dir.
TIPGÖRDER’in adet bazlı olarak sunduğu pazar payı bilgilerine göre ise TMST’nın
2007 yılı pazar payı %(….)’tür. Bunun yanında pazarda, pazar payları %10 ile %30 240
arasında değişen (……TİCARİ SIR…..) firmalar da faaliyet göstermektedir.
Sonuç olarak, TMST’nin Toshiba markalı tıbbi görüntüleme cihazlarına yönelik yedek
parça pazarında hakim durumda olduğu kabul edilse dahi,
- Yedek parçaların alternatif yurtdışı kanallarından temin edilebilmesi,
- Dosya konusu kapsamında ihtiyaç duyulan yedek parçanın (başvuru sahibine
%40’a varan indirim teklif edilmiş olmasına rağmen) TMST’nin teklif ettiği
fiyatın dahi altında bir fiyat ile bağımsız servis firması aracılığıyla yurtdışından
satın alınabilmiş olması,
- TMST’nin tıbbi görüntüleme ve teşhis cihazları pazarındaki pazar payı ve bu
pazardaki rekabetin seviyesi, 250
- 18.2.2009 tarih ve 09-07/128-39 sayılı Rekabet Kurulu kararı ile ardıl
pazarlardaki giriş engellerinin azaltılarak bu pazarlardaki rekabetin
sağlanmasının amaçlanmış olması ve bu amaç doğrultusunda tıbbi
görüntüleme ve teşhis cihazları pazarında faaliyet gösteren teşebbüslere
hâlihazırda çeşitli koşullar getirilmiş olması
6 Ancak devlet hastaneleri, uymakla yükümlü bulundukları mevzuat gereği kullanılmış yedek parça
alımı yapamamaktadırlar.
10-42/756-243
7
hususları göz önüne alındığında, işbu başvuru kapsamında TMST’nin söz konusu
pazarda aşırı fiyatlandırma yoluyla hakim durumunu kötüye kullandığına yönelik bir
sonuca varılamayacağı anlaşılmaktadır.
J. SONUÇ
Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre, dosya konusu iddialara 260
ilişkin olarak 4054 sayılı Kanun’un 41. maddesi uyarınca soruşturma açılmasına
gerek olmadığına OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy