Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : D3/1/A.Ç./03/7 (Muafiyet)
Karar Sayısı : 03-73/883-382
Karar Tarihi : 13.11.2003
A- TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Mustafa PARLAK
Üyeler :Tuncay SONGÖR, A. Ersan GÖKMEN,
R. Müfit SONBAY, Prof. Dr. Zühtü AYTAÇ, Rıfkı ÜNAL,
Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI, Kublay ATASAYAR,
M.Sıraç ASLAN, Süreyya ÇAKIN
B- RAPORTÖRLER:Aydın ÇELEN, Neşe Nur YAZGAN
C- BAŞVURUDA
BULUNAN : Uluslararası Çocuk Çarşıları A.Ş.
Büyükdere Cad. Beyazıt Han No.86 Kat:2
80280 Gayrettepe / İstanbul
D- TARAFLAR : Toys R Us-Headquarters Inc.,
461 From Road Paramus New Jersey 07652 ABD
Geoffrey, Inc.,
2002 West 14 th Street Wilmington Delaware ABD
Uluslararası Çocuk Çarşıları A.Ş.
Büyükdere Cad. Beyazıt Han No.86 Kat:2
80280 Gayrettepe / İstanbul
E- DOSYA KONUSU: Toys R Us-Headquarters Inc., Geoffrey Inc. ve
Uluslararası Çocuk Çarşıları A.Ş. arasında akdedilen Franchise
Anlaşmasına menfi tespit belgesi verilmesi veya muafiyet tanınması
talebi.
F- DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 23.6.1998 tarih, 1861 sayı;
25.2.1999 tarih, 664 sayı; 30.4.2003 tarih, 1850 sayı ile giren başvuru üzerine,
4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un 5. ve 8. maddeleri
uyarınca yapılan inceleme sonucu düzenlenen 3.11.2003 tarih,
D3/1/A.Ç./03/7 sayılı Menfi Tespit/Muafiyet Raporu 10.11.2003 tarih ve
REK.0.07.00.00/154 sayılı Başkanlık önergesi ile 03-73 sayılı Kurul
toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır.
03-73/883-382
2
G- RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ :İlgili raporda;
1) Franchise Alan konumundaki teşebbüs olan Uluslararası Çocuk Çarşıları
A.Ş.’ye tek elden satınalma ve rekabet etmeme yükümlülüğü getirilmiş olması
nedeniyle bildirimde bulunulan franchise anlaşmasına menfi tespit belgesi
verilemeyeceği;
2) 2002/2 sayılı Dikey Anlaşmalara İlişkin Grup Muafiyeti Tebliği kapsamında
değerlendirildiğinde, anlaşma süresi olan 16 yıl boyunca ve anlaşma
bitiminden sonra 2 yıl boyunca Franchise Alan’a rekabet etmeme yükümlülüğü
getirilmiş olması nedeniyle, söz konusu franchise anlaşmasının 2002/2 sayılı
Tebliğden yararlanamayacağı;
3) bireysel muafiyet açısından değerlendirildiğinde, anlaşmanın sona
ermesini takip eden döneme ilişkin olarak Franchise Alan’a getirilen rekabet
etmeme yükümlülüğünün süresinin bir yıla indirilmesi ve coğrafi olarak
kapsamının ise franchise mağazaları’nın bulunduğu tesisler ile
sınırlandırılması durumunda bildirime konu olan franchise anlaşmasına Kurul
karar tarihinden başlamak üzere beş yıllık süre için bireysel muafiyet
tanınabileceği,
4) söz konusu beş yıllık bireysel muafiyet süresinin sona ermesi halinde,
tarafların başvurusu üzerine, bireysel muafiyet kararının bildirim konusu olan
franchise anlaşmasının kalan süresi için yenilenebileceği,
ifade edilmektedir.
H. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
H.1. Taraflar
H.1.1. Toys R Us Inc.
ABD menşeli bir şirket olan Toys R Us Inc. (Ana Şirket) dünya çapında 27
ülkede yaklaşık 1600 satış noktasında faaliyetlerini sürdürmektedir. Başta
çocuk giyim ürünleri ve oyuncakları olmak üzere tüm çocuk ürünlerini aynı
satış noktasında tüketicilere sunmayı hedefleyen şirket, Toys R Us-
Headquarters Inc., (Toys Headquarters) ve Geoffrey Inc. (Geoffrey) unvanlı
şirketlerin de %100 sermayesine sahiptir.
Toys R Us Inc., başvuru konusu olan franchise anlaşmasını 21.12.1995
tarihinde Beyazıt Şirketler Grubu ile akdetmek suretiyle Türkiye pazarına
girmiş bulunmaktadır.
H.1.2. Uluslararası Çocuk Çarşıları A.Ş.
Beyazıt Şirketler Grubu’na bağlı bir şirket olan Uluslararası Çocuk Çarşıları
A.Ş. 26.10.1995 tarihinden itibaren faaliyetlerini sürdürmektedir. Toys R Us
Inc. ile akdettiği franchise anlaşması uyarınca “Franchise Alan” olarak
İstanbul’da dokuz, Ankara’da iki ve İzmit, Bursa, Antalya, Adana, Gaziantep,
03-73/883-382
3
Mersin ve Konya’da birer mağaza olmak üzere toplam 18 mağazada faaliyet
göstermektedir. Söz konusu şirketin ortaklık yapısı Tablo 1'de sunulmuştur.
Tablo-1: Uluslararası Çocuk Çarşıları A.Ş. Sermaye ve Hissedarlık Yapısı
Hissedar Sermaye Miktarı
(1000 Adet)
Hisse Oranı
(%)
Selahattin BEYAZIT 9.892.800.000 61,07
M. Murat BEYAZIT 4.500.000.000 27,78
Ayşe BEYAZIT 750.000.000 4,63
Gültekin GÖKMERAL 200.000 ~0,00
İktisadi Yatırımlar ve Finansman A.Ş. 60.000.000 0,37
Taşıt Sanayi A.Ş. 60.000.000 0,37
Paksan Paketlenmiş Kireç San. 807.000.000 4,98
Yakıt Nakliyat ve Tic. A.Ş. 60.000.000 0,37
Taşıt Ticaret A.Ş. 60.000.000 0,37
Suntekstil Tic. ve San. Ltd. Şti. 10.000.000 0,06
Toplam 16.200.000.000 100,00
2002 yılında yaklaşık …… trilyon TL ciro elde eden Uluslararası Çocuk
Çarşıları A.Ş.’nin Yönetim Kurulu üyeleri Selahattin BEYAZIT, M.Murat
BEYAZIT, Gültekin GÖKMERAL ve M.Hayrettin KOZAK’tır.
H.2. İlgili pazar
H.2.1.İlgili Ürün Pazarı
Başvuru konusu olan anlaşma, Toys Headquarters, Geoffrey ve Uluslararası
Çocuk Çarşıları A.Ş. arasında 21.12.1995 tarihinde akdedilen franchise
anlaşmasıdır.1 Bu anlaşma uyarınca, Franchise Veren konumundaki ABD
menşeli teşebbüs, başta oyuncak olmak üzere çocuklara yönelik ürünlerin
perakende satışı konusunda geliştirmiş olduğu franchise hakkını Franchise
Alan’a kullandıracaktır.
Belirli bir ürün ve onunla yüksek ikame edilebilirliği olan diğer ürünlerden
oluşan pazarlar ilgili ürün pazarını oluşturmaktadır. Bir ürünün diğer bir ürünle
aynı pazarda yer alabilmesi için bu ürünlerin tüketici gözünde nitelikleri,
kullanım amaçları ve fiyatları bakımından benzer olmaları gerekmektedir.
İnceleme konusu olan franchise sistemi, 0-16 yaş grubundaki çocukların başta
giyim ve oyuncak olmak üzere diğer birtakım ihtiyaçlarının belirli bir
yeknesaklık altında işleyen perakende satış yöntemi ile tüketicilere sunulması
esasına dayanmaktadır. Çocuk giyim ürünleri ve oyuncakları, sistemin en
önemli bölümünü oluşturmasına rağmen, bu sisteme dahil olan satış
noktalarında çocuk vücut bakım ürünleri, kırtasiye ürünleri ve kısmen de olsa
gıda ürünlerini bulmak mümkündür. Bir nevi “çocuk süpermarketi işletmeciliği”
olarak tanımlanabilecek söz konusu franchise sisteminde amaç, 0-16 yaş
grubunun eğlence, giyim, eğitim, bakım ve beslenme ihtiyaçlarını karşılayan
1 Toys R Us Inc., Toys Headquarters ve Geoffrey şirketlerinin tamamı “Franchise Veren” ya
da “Toys R Us”, Uluslararası Çocuk Çarşıları A.Ş. ise “Franchise Alan” olarak anılacaktır.
03-73/883-382
4
ve aslında her biri farklı kanallardan elde edilebilecek çok sayıdaki ürünü bir
arada sunarak tüketici gözünde farklı bir konuma gelmektir.
Bu nedenle, söz konusu franchise mağazalarında ağırlıklı olarak oyuncak ve
çocuk giysileri satılıyor olmasına rağmen, yukarıda adı geçen diğer ürünlerin
de satışa sunuluyor olması nedeniyle, ilgili ürün pazarı, "0-16 yaş grubunun
eğlence, eğitim, bakım ve beslenme ihtiyaçlarını karşılayan ürünlerin bir arada
sunulması pazarı" olarak tanımlanmıştır. Ancak, Toys R Us gibi söz konusu
çocuk ürünlerinin tamamını satışa sunan noktalar ile bu pazar içerisinde yer
alan ürün gruplarının her birini ayrı ayrı satışa sunan satış noktaları arasında
yoğun bir rekabet de mevcuttur.
H.2.2.İlgili Coğrafi Pazar
İlgili coğrafi pazarın tanımlanmasında, homojen rekabet koşullarının varlığı
göz önünde bulundurulmaktadır. Bu bağlamda, ilgili ürün bakımından pazara
giriş, tedarik kaynaklarına ulaşım, üretim, dağıtım, pazarlama ve satış
şartlarının bölgesel bir farklılık göstermediği dikkate alınarak, ilgili coğrafi
pazar Türkiye Cumhuriyeti Sınırları olarak belirlenmiştir.
H.3. Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme
H.3.1. Menfi Tespit Değerlendirmesi
4054 sayılı Kanun’un 8. maddesinde menfi tespit ile ilgili düzenlemelere yer
verilerek, teşebbüs veya teşebbüs birliklerinin başvurusu üzerine, Kurul’un
elinde bulunan bilgiler çerçevesinde bir anlaşmanın, eylemin veya birleşme ve
devralmanın Kanun’un 4, 6 ve 7. maddelerine aykırı olmadığını gösteren
menfi tespit belgesi verebileceği hükmü yeralmaktadır.
Bildirim formunda, bildirime konu franchise anlaşmasında anlaşmaya taraf
olan teşebbüslerin ticari kararlarını özgürce almalarını engelleyen hükümler
bulunmadığı iddia edilse de, söz konusu anlaşmada franchise sistemlerinin
özünde yer alan ve anlaşmaya menfi tespit verilmesini engelleyen birtakım
rekabeti sınırlayıcı hükümlerin bulunduğu tespit edilmiştir. İhlal niteliğindeki bu
hükümlerden bazılarına aşağıda yer verilmiştir.
H.3.1.1. Tek Elden Satın Alma Yükümlülüğü
Franchise anlaşmasının “Franchise Mağazaları’nın İşleyişi” başlıklı 5.
bölümünde yer alan “Mal Alımı” başlıklı 5.1. bölümünde mağazalarda satışa
sunulacak ürünlerin hangi kaynaklardan temin edileceğine ilişkin olarak
aşağıdaki ifadelere yer verilmiştir:
“(a) Franchise Alan, eğer mevcutsa, kendisi tarafından herhangi bir Franchise
Mağazası’nda satış için sunulacak veya satılacak tüm oyuncakları, oyun
gereçlerini ve diğer ürünleri Franchise Veren’den veya Yan Şirketi’nden veya
Franchise Veren veya Yan Şirketi vasıtasıyla alacaktır. Franchise Veren veya
Yan Şirketi, eğer mevcutsa bütün bu tip malları Franchise Alan’a
satacaklardır...
03-73/883-382
5
(c)Eğer Franchise Alan tarafından ısmarlanan herhangi bir mal Franchise
Veren veya Yan Şirket’i tarafından veya onların kanalıyla sağlanamayacak
ise, Franchise Veren, kendi takdiri doğrultusunda, Franchise Alanın söz
konusu malı kendisinin stok etmesi gerektiğine karar verirse, Franchise Alan
bu tür malları Franchise Veren tarafından önceden yazılı olarak onaylanan
üçüncü şahıs kaynaklardan satın alabilir...”
Franchise anlaşmasında yer alan bu düzenlemeden de anlaşılacağı üzere,
mağazalarda satılacak ürünleri Franchise Alan öncelikle Franchise Veren’den
almak zorundadır. Şayet, bu ürünleri Franchise Veren Franchise Alan’a
sağlamak istemiyor ise o takdirde Franchise Alan söz konusu ürünleri
Franchise Veren’in onaylayacağı başka kaynaklardan sağlayabilecektir.
Dolayısıyla, franchise anlaşmasının bu hükmü 4054 sayılı Kanun’un 4.
maddesi kapsamındadır.
H.3.1.2. Rekabet Etmeme Yükümlülüğü
Franchise anlaşmasının “Rekabet Etmeme” başlıklı 12.2. bölümünde,
anlaşmanın süresi olan 16 yıl boyunca ve anlaşmanın sona ermesini takip
eden 2 yıl süresince Franchise Alan’a rekabet etmeme yükümlülüğü getirilen
madde;
“Toplam Süre boyunca ve ondan sonraki iki (2) yıllık dönem için (“Kısıtlı
Dönem”), Franchise Alan, onun herhangi bir Tabi veya Yan Şirketi veya
Franchise Alan’ın Esas Malikleri’nden herhangi biri (Franchise Alan ve onun
Tabi ve Yan Şirketleri’yle beraber “Kısıtlı Taraflar”) dolaylı veya dolaysız
olarak, Bölge içinde veya dışında, işbu Anlaşma’nın doğrultusu haricinde,
(i) Kısıtlı Taraf’ın kendi hesabı için herhangi bir Rekabetçi Faaliyet’le
meşgul olmayacaktır,
(ii) Herhangi bir Rekabetçi Faaliyet’le meşgul olan herhangi bir Kişi’ye
herhangi bir hizmet vermeyecek ve hizmetine girmeyecektir, veya
(iii) Böyle bir Kişi’de, hissedar, iş ortağı,başkan, müdür, yönetici,
çalışan, danışman,temsilci, acenta veya vekil veya danışmanlık veya yönetim
firması göreviyle fakat bunlarla sınırlı olmamak üzere herhangi bir sıfatla yer
almayacaktır ...”
şeklinde düzenlenmiştir:
Yukarıda yer verilen ve rekabet ihlalleri içeren hükümler nedeniyle, bildirim
konusu olan franchise anlaşmasına menfi tespit verilmesi mümkün değildir.
H.3.2. 2002/2 Sayılı Tebliğ Açısından Değerlendirme
Franchise anlaşmalarına ilişkin olarak çıkarılmış bulunan 1998/7 sayılı
Franchise Anlaşmalarına İlişkin Grup Muafiyeti Tebliği, 2002/2 sayılı Dikey
Anlaşmalara İlişkin Grup Muafiyeti Tebliği’nin yayımlanmasıyla birlikte
03-73/883-382
6
yürürlükten kaldırılmıştır. Dolayısıyla, bildirim konusu franchise anlaşması
2002/2 sayılı Tebliğ hükümlerine uygunluk açısından değerlendirilmiştir.
2002/2 sayılı Tebliğ’in 4. maddesinde, anlaşmalarda yer almaları durumunda
anlaşmanın grup muafiyetinden yararlanmasını engelleyen sınırlamalar
sayılmıştır. Bu çerçevede söz konusu franchise anlaşmasının incelenmesi
neticesinde, anlaşmanın tamamını grup muafiyeti kapsamı dışına çıkartan
türden düzenlemenin yer almadığı görülmüştür.
Ancak, Franchise Alan’a anlaşma süresi olan 16 yıl boyunca ve anlaşmanın
sona ermesini takip eden 2 yıl süresince getirilen rekabet etmeme
yükümlülüğü 2002/2 sayılı Tebliğ kapsamında değildir.
Anlaşma süresince franchise alana getirilebilecek rekabet etmeme
yükümlülüğüne ilişkin düzenlemeler 2002/2 sayılı Tebliğ’in 5. maddesinin (a)
bendinde yer almaktadır. Buna göre, franchise alana beş yıldan daha uzun bir
süre için rekabet etmeme yükümlülüğü getirmek, iki istisna dışında, mümkün
değildir.
Beş yıldan daha uzun süreli bir rekabet etmeme yükümlülüğünü haklı
gösteren ilk durum, franchise alanın anlaşmaya dayalı faaliyetlerini
gerçekleştirebilmesi için gerekli yatırım tutarının en az %35’ini franchise
verenin karşılaması halidir. Böyle bir durumda, franchise alana getirilen
rekabet etmeme yükümlülüğü en fazla 10 yıla kadar uzatılabilecektir. Bildirime
konu franchise anlaşmasının incelenmesi neticesinde, sözleşmenin
“Franchise Mağazaları’nın Geliştirilmesi” başlıklı 2.4. maddesinde, Franchise
Alan’ın tüm masrafları kendine ait olmak üzere, tüm inşaat ve tesisat
işlemlerini yapmak, gerekli ekipmanı, mobilyayı, demirbaşı ve tabelaları satın
almak zorunda olduğu hükme bağlanmıştır. Dolayısıyla, Franchise Alan’ın
faaliyet gösterebilmesi için gerekli yatırım tutarının neredeyse tamamını bizzat
kendisi karşılaması nedeniyle, inceleme konusu anlaşmanın Tebliğ’de
belirtilen ilk istisnadan yararlanması mümkün değildir.2
Franchise alana beş yıldan daha uzun süreli rekabet etmeme yükümlülüğü
getirilmesine imkan sağlayan ikinci istisnaya göre, franchise alanın anlaşmaya
dayalı faaliyetlerini sürdürürken kullanacağı tesisin mülkiyeti arazi ile birlikte
veya alıcı ile bağlantısı olmayan üçüncü kişilerden sağlanan bir üst hakkı
çerçevesinde franchise verene aittir. Böyle bir durumda, franchise alana
franchise verene ait olan tesiste faaliyet gösterdiği süre boyunca rekabet
etmeme yükümlülüğü getirilebilecektir. Bildirime konu franchise anlaşması bu
çerçevede değerlendirildiğinde, sözleşmenin “Binaların Zilyetliği” başlıklı 2.2.
maddesinde, franchise mağazasının zilyetliğini Franchise Alan’ın kiralama ya
da satın alma yoluyla elde etmesi gerektiği ifade edilmiştir. Dolayısıyla,
2 2003/3 sayılı 2002/2 sayılı Dikey Anlaşmalara İlişkin Grup Muafiyeti Tebliğinde Değişiklik
Yapılmasına İlişkin Tebliğ ile bu ilk istisna yürürlükten kaldırılmış olmasına rağmen, 2003/3
sayılı Tebliğ’de, yatırım tutarının %35 ve daha fazlasını sağlayan sağlayıcılara
anlaşmalarındaki rekabet etmeme yükümlülüğünün süresini 5 yıla indirmeleri için 2 yıllık bir
geçiş süresi verilmiştir. Tarafların bu 2 yıllık geçiş süresinden de yararlanması söz konusu
değildir.
03-73/883-382
7
anlaşma beş yıldan daha uzun bir süre için rekabet etmeme yükümlülüğüne
izin veren ikinci istisnadan da yararlanamamaktadır.
Yukarıda yer verilen açıklamalar çerçevesinde, sözleşme süresi olan 16 yıl
boyunca Franchise Alan’a getirilen rekabet etmeme yükümlülüğünün 2002/2
sayılı Tebliğ’den yararlanması mümkün değildir.
Anlaşmanın sona ermesini takip eden döneme ilişkin olarak franchise alana
getirilebilecek rekabet etmeme yükümlülüğüne ilişkin düzenlemeler 2002/2
sayılı Tebliğ’in 5. maddesinin (b) bendinde yer almaktadır. Buna göre, genel
ilke olarak anlaşmanın sona ermesini takip eden dönem için franchise alana
rekabet etmeme yükümlülüğü getirmek mümkün değildir. Ancak, anlaşma
konusu mal ya da hizmetlerle rekabet halindeki mal veya hizmetlere ilişkin
olması, anlaşma süresince alıcının faaliyette bulunduğu tesis ya da arazi ile
sınırlı olması ve franchise veren tarafından franchise alana devredilen know-
how’ı korumak için zorunlu olması koşullarıyla, franchise alana, anlaşmanın
sona ermesinden itibaren bir yılı aşmamak kaydıyla rekabet etmeme
yükümlülüğü getirilebilmektedir. Dosya konusu franchise anlaşması bu
çerçevede değerlendirildiğinde, anlaşmanın sona ermesinden itibaren iki yıllık
bir dönem için Franchise Alan’a getirilen rekabet etmeme yükümlülüğünün
süre bakımından 2002/2 sayılı Tebliğ kapsamında olmadığı anlaşılmıştır.
Franchise Alan’a getirilen rekabet etmeme yükümlülüğünün 2002/2 sayılı
Tebliğ’den yararlanabilmesi için, yukarıda sayılan şartların tamamının yerine
getirilmesi gerekmektedir. Değerlendirmeye konu anlaşmanın “Rekabet
etmeme” başlıklı 12.2. maddesinde Franchise Alan’a “Bölge içinde veya
dışında” rekabetçi faaliyetle meşgul olmama yükümlülüğü getirilmiştir. Anılan
anlaşmanın “Çeşitli Tanımlar” bölümünde “Bölge” Türkiye ve “Ek Bölge” ise
Azerbaycan, Kazakistan, Tacikistan, Türkmenistan ve Kuzey Kıbrıs olarak
belirlenmiştir. Bu madde ile, anlaşmanın sona ermesinden sonraki dönem için
getirilen rekabet etmeme yükümlülüğü, sadece Franchise Mağazaları’nın
bulunduğu tesis ya da arazi ile sınırlandırılmamış, tüm Türkiye için getirilmiştir.
Dolayısıyla, bu haliyle anılan maddenin grup muafiyeti kapsamında
değerlendirilmesi mümkün değildir.
H.3.3. Bireysel Muafiyet Değerlendirmesi
4054 sayılı Kanun'un muafiyet tanınmasına ilişkin koşulları düzenleyen 5.
maddesinde iki olumlu ve iki olumsuz koşul sayılarak, muafiyet verilecek olan
anlaşma, uyumlu eylem ve teşebbüs birliği kararlarının bu dört koşulu da
sağlaması gerektiği hükme bağlanmıştır. Söz konusu maddedeki diğer bir
önemli düzenleme de, muafiyet kararlarının en fazla beş yıllık bir süre için
verilebileceğidir.
Olumlu koşullardan ilki, malların üretim ve dağıtımında iyileşme ya da
ekonomik veya teknik gelişme sağlama zorunluluğudur. Bu şartı, teşebbüsler
arası birlikte davranış sonucu elde edilecek ekonomik fayda ve iyileşme,
rekabetin sınırlanmasından dolayı oluşan zarardan daha fazla olmalıdır,
şeklinde özetlemek mümkündür. Bu noktada “fayda” sadece ilgili teşebbüslere
sağlanan yarar olarak algılanmamalıdır. Aksine, objektif anlamda ekonomiye
03-73/883-382
8
yapılan her türlü somut katkı bu kapsamda değerlendirilmelidir. Üretim veya
dağıtım maliyetlerini düşüren, kaliteyi artıran, piyasaya yeni girişleri
kolaylaştıran ve yeni üretim tekniklerinin gelişmesine katkıda bulunan
anlaşmaların genellikle bu ilk kriteri sağladığı kabul edilebilir. Söz konusu
anlaşmaların bu şartı sağladığı kanaatine varılmıştır. Zira, inceleme konusu
olan franchise anlaşması sayesinde Toys R Us İnc, kendi tecrübe ve
denemeleri sonucu geliştirmiş olduğu ve Türkiye için tamamen yeni olan
“çocuk mağazacılığı”nı 1995 yılında Türkiye’ye getirmiştir. Böylece, tüketiciler
başta çocuk giyimi ve oyuncak olmak üzere çok sayıda çocuk ürününü aynı
yerde bulabilecekleri yeni bir sistemle tanışmışlardır.
Malların üretim ve dağıtımında iyileşme ve gelişme sağlandığı gibi, bu
iyileşmeden elde edilen faydanın tüketicilere yansıtılması da gerekmektedir.
Bu zorunluluk, muafiyet verilebilmesi için yerine getirilmesi gereken ikinci
olumlu koşuldur. Dosya konusu franchise anlaşmasının bu şartı da sağladığı
anlaşılmıştır. Tüketiciler, değişik kanallardan elde edebilecekleri çocuk
ürünlerinin hemen hemen tamamını franchise sistemi sayesinde Toys R Us
mağazalarında bulabilmektedirler.
Bir anlaşma, uyumlu eylem ya da teşebbüs birliği kararına muafiyet
tanınabilmesi için ilgili pazarda rekabetin tamamen ortadan kalkmaması
gerekmektedir. İlgili ürün pazarı olarak tanımlanan 0-16 yaş grubunun
eğlence, eğitim, bakım ve beslenme ihtiyaçlarını karşılayan ürünlerin bir arada
sunulması pazarında faaliyet gösteren en önemli teşebbüs Toys R Us’dır. Bu
pazarın temel özelliği olan çocuk ürünlerinin hepsini birarada satışa sunma
yöntemi ile faaliyetlerini sürdüren teşebbüs sayısı oldukça azdır. Bununla
birlikte, Toys R Us’ın bu pazar dışındaki teşebbüslerden gelen ciddi bir
rekabet baskısı ile karşı karşıya kaldığını ifade etmek mümkündür. Dosya
mevcudu bilgi ve belgeden, çocuk ürünlerinin tüketiciler tarafından hangi
kanallardan tedarik edildiğine ilişkin olarak yapılan araştırmalarda halk
pazarından, hipermarketlere ve çocuk mağazalarına kadar birçok tedarik
kaynağının var olduğu anlaşılmaktadır.
Tablo-2: Çocuk Ürünleri Tedarik Kaynakları (%)
Alışveriş Mekanı İç Giyim Dış Giyim Aksesuar (emzik, biberon vb.) Oyuncak
Açık Halk Pazarı 34 34 17 31
Küçük Mağaza, Tuhafiye 39 36 39 25
Büyük Çocuk Mağazası 18 20 14 16
Büyük Mağaza 8 9 6 5
Hipermarket/Süpermarket 1 1 21 23
Eczane - - 3 -
Toplam 100 100 100 100
Tablo-2’den de anlaşıldığı üzere, tüketicilerin yaklaşık %20’si çocuk giyimi
ürünlerinde, %14’ü emzik, biberon gibi aksesuar ürünlerinde ve %16’sı
oyuncak ürünlerinde Toys R Us’ın içinde bulunduğu “Büyük Çocuk Mağazası”
kategorisini tedarik kaynağı olarak tercih etmektedirler.
Toys R Us’dan farklı olarak çocuk ihtiyaçlarının sadece bir kısmına yönelik
ürünlerin satışını yapan teşebbüsler, değişik ürün gruplarında Toys R Us’a
03-73/883-382
9
rakiptirler. Örnek vermek gerekirse, Toys R Us’ın en önemli faaliyet konusu
olan oyuncak satışı ile iştigal eden çok sayıda perakendeci bulunmaktadır.
Oyuncak satışlarında çocuk mağazalarının payı son yıllarda artış
göstermesine rağmen, tüketicilerin büyük kısmı açık halk pazarını ve her türlü
ürünü satan mağaza ve marketleri tercih etmektedirler. Ayrıca, başta Çin,
Hong Kong ve Tayvan olmak üzere Uzakdoğu ülkelerinden ithal edilen
oyuncak çeşitleri oyuncak pazarındaki rekabetin yoğunluğunu artırmıştır.
Benzer şekilde, çocuk giyim ürünlerinin hem üretim hem de tüketicilere satış
seviyesinde çok sayıda teşebbüs faaliyet göstermektedir. Bu teşebbüslerden
bazıları (Mothercare gibi) belirli bir marka oluşturarak tüketici gözünde
farklılaşmaya çalışmış ve Toys R Us’a rakip olmuşlardır. Tüm bu gelişmelere
rağmen, çocuk giyiminde açık halk pazarı ve tuhafiye türü küçük mağazalar
en önemli tedarik kaynağı olmaya devam etmektedirler.
Bu açıklamalar ışığında, dosya konusu franchise anlaşmasının ilgili pazarın
önemli bir bölümünde rekabetin ortadan kaldırılmasına yol açmayacağı
sonucuna ulaşılmıştır. Dolayısıyla, bireysel muafiyet tanınabilmesi için gerekli
olan birinci olumsuz koşul da sağlanmaktadır.
Muafiyet verilecek olan anlaşma, uyumlu eylem veya teşebbüs birliği
kararında aranılan ikinci olumsuz koşul ise, anlaşmadan beklenen faydanın
sağlanabilmesi için zorunlu olandan daha fazla rekabet kısıtlamasının yer
almamasıdır. Başka bir ifadeyle, muafiyet değerlendirmesi yapılan bir
anlaşmada yer alan tüm rekabet kısıtlamaları, üretimin, dağıtımın gelişmesi ya
da ekonomik veya teknik gelişmenin sağlanması ve bu iyileşmeden
tüketicilerin yararlanabilmeleri için zorunlu olmalıdır.
Öncelikle belirtmek gerekir ki; söz konusu anlaşmada Franchise Alan’a
getirilen rekabet etmeme yükümlülüğünün süresi 16 yıl olmasına rağmen,
anlaşma 1995 yılından itibaren yaklaşık 8 yıldır uygulanmaktadır ve
anlaşmanın sona ermesine yaklaşık 8 yıl kalmıştır. Bu anlaşmanın bireysel
muafiyet alıp alamayacağı hususunu anlaşmanın kalan 8 yıllık süresi
bakımından tartışmak gerekmektedir. Çocuk ürünlerinin tamamını aynı yerde
satışa sunma ilkesini Türkiye’de ilk kez inceleme konusu olan franchise
anlaşması ile hayata geçiren Toys R Us’ın Franchise Alan’a getirmiş olduğu
kalan bu 8 yıllık rekabet etmeme yükümlülüğü esasen bireysel muafiyet için
gerekli olan son şartı da sağlayabilecek niteliktedir. Ancak, 4054 sayılı
Kanun’un 5. maddesinde de belirtildiği üzere, muafiyet kararları en fazla beş
yıllık bir süre için verilebilmektedir. Dolayısıyla, söz konusu franchise
anlaşmasına beş yıllık bir süre için bireysel muafiyet tanınabilecektir.
Kanun’un aynı maddesinde ifade edildiği üzere, muafiyet süresi sona
erdiğinde muafiyet şartları halen devam ediyorsa, ilgili tarafların başvurusu
üzerine muafiyet kararının yenilenme imkanı bulunmaktadır.
Anlaşmanın sona ermesini takip eden 2 yıllık süre için Franchise Alan’a
getirilen rekabet etmeme yükümlülüğü bakımından ise durum farklıdır. Bu
yükümlülüğün bireysel muafiyetten yararlanmasını gerektiren bir durum
mevcut değildir. Bir başka deyişle, inceleme konusu olan franchise
anlaşmasının ekonomik veya teknik gelişme sağlaması ve bu iyileşmeden
tüketicilerin yararlanabilmeleri için, anlaşmanın sona ermesini takip eden 2
03-73/883-382
10
yıllık bir dönem için Franchise Alan’a rekabet yasağı getirilmesi şart değildir.
2002/2 sayılı Grup Muafiyeti Tebliği’nde izin verildiği gibi 1 yıllık bir dönem için
Franchise Alan’a getirilen rekabet etmeme yükümlülüğü, franchise
anlaşmasından beklenen faydaları sağlamak için yeterli olacaktır.
Ayrıca H.3.2. sayılı bölümde de ifade edildiği üzere, sözleşmenin sona
ermesinden sonraki dönem için getirilen rekabet etmeme yükümlülüğü,
sadece Franchise Mağazaları’nın bulunduğu tesis ya da arazi ile
sınırlandırılmamış tüm Türkiye için getirilmiştir. 2002/2 sayılı Grup Muafiyeti
Tebliği kapsamında olmayan bu düzenlemenin bireysel muafiyet alması da
mümkün değildir. Zira, rekabet etmeme yükümlülüğünün sadece Franchise
Mağazaları’nın bulunduğu tesisler ile sınırlı olması durumunda da söz konusu
franchise anlaşmasından beklenen faydalar elde edilecektir. Anlaşmada
olduğu gibi tüm Türkiye’yi kapsayacak şekilde getirilen bir rekabet etmeme
yükümlülüğü rekabetin gereğinden fazla sınırlandırılması anlamına
gelmektedir.
I. SONUÇ
Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre; Toys R Us-
Headquarters Inc., Geoffrey Inc. (Franchise Veren) ile Uluslararası Çocuk
Çarşıları A.Ş. (Franchise Alan) arasında 21.12.1995 tarihinde akdedilen
Franchise Anlaşması için yapılan menfi tespit belgesi verilmesi veya muafiyet
tanınması başvurusuna ilişkin olarak,
1)“Franchise Alan” konumundaki teşebbüs olan Uluslararası Çocuk Çarşıları
A.Ş.’ye tek elden satınalma ve rekabet etmeme yükümlülüğü getirilmiş olması
nedeniyle bildirimde bulunulan franchise sözleşmesine menfi tespit belgesi
verilemeyeceğine;
2) 2002/2 sayılı Dikey Anlaşmalara İlişkin Grup Muafiyeti Tebliği kapsamında
değerlendirildiğinde, anlaşma süresi olan 16 yıl boyunca ve anlaşmanın sona
ermesini takip eden 2 yıl süreyle “Franchise Alan”a rekabet etmeme
yükümlülüğü getirilmiş olması nedeniyle, söz konusu franchise sözleşmesinin
2002/2 sayılı Grup Muafiyeti Tebliği’nden de yararlanamayacağına;
3) a- başvuru bireysel muafiyet açısından değerlendirildiğinde, anlaşmanın
sona ermesini takip eden döneme ilişkin olarak “Franchise Alan”a getirilen
rekabet etmeme yükümlülüğünün süresinin bir yıla indirilmesi ve coğrafi olarak
kapsamının Franchise Mağazaları’nın bulunduğu tesisler ile sınırlandırılması
durumunda, bildirime konu olan franchise anlaşmasına Rekabet Kurulu
kararının tarihinden başlamak üzere beş yıllık süre için bireysel muafiyet
verilebileceğine;
b- bu koşulların yerine getirilmesi için kararın tebliğinden itibaren ilgili taraflara
60 gün süre verilmesine; Kurulumuzca gerekli görülen düzeltmeler
yapılmadan uygulamaya devam edilmesi halinde haklarında soruşturma
açılacağının ve aynı Kanun'un 16 ve 17. maddeleri uyarınca işlem
yapılacağının taraflara bildirilmesine;
03-73/883-382
11
4) söz konusu beş yıllık bireysel muafiyet süresi sona erdiğinde, tarafların
başvurusu üzerine, bireysel muafiyet kararının bildirim konusu olan franchise
anlaşmasının kalan süresi için yenilenebileceğine,
OY BİRLİĞİ ile karar verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy