Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2008-1-26 (İlk İnceleme)
Karar Sayısı : 08-40/537-202
Karar Tarihi : 20.6.2008
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Prof.Dr. Nurettin KALDIRIMCI
Üyeler : Süreyya ÇAKIN, Mehmet Akif ERSİN,
Dr. Mustafa ATEŞ, İsmail Hakkı KARAKELLE.
B. RAPORTÖRLER: İsmail Atalay YOLCU, Özgür BAL, Harun GÜNDÜZ
C. ŞİKAYET EDEN : - Milangaz LPG Dağıtım Tic. ve San. A.Ş.
Şişhane Yokuşu Demirören Han No:2
80020 Azapkapı/İstanbul
D. HAKKINDA İLK İNCELEME
YAPILAN : Tüpraş Türkiye Petrol Rafinerileri A.Ş.
Türkiye Petrol Rafinerileri A.Ş. Genel Müdürlüğü
41790 Körfez/Kocaeli
E. DOSYA KONUSU: Tüpraş Türkiye Petrol Rafinerileri A.Ş.’nin, Aliağa
bölgesinde LPG ithalatını engellemeye yönelik eylemlerde bulunduğu iddiası.
F. İDDİALARIN ÖZETİ: Kurum kayıtlarına intikal eden başvuruda özetle;
- Türkiye Petrol Rafinerileri A.Ş. (Tüpraş)’nin Koç Grubu ve Shell ortak girişim
grubuna satılarak özelleştirildiği, özelleştirmeden önce Rekabet Kurulu’ndan
alınan görüşte bazı koşulların gerçekleşmesi şartıyla işleme izin verildiği,
çünkü söz konusu özelleştirmenin özellikle LPG pazarında Ege Bölgesine
yönelik olarak Aliağa’da diğer şirketlerin ithalat imkanı olmaması sebebiyle
tekel meydana getirebileceği,
- Bu nedenle Tüpraş’ın 3 yıl boyunca diğer LPG dağıtım şirketlerine
iskelesinden ithalat yapabilme kolaylığı göstermesi şartı getirildiği, bu süre
içinde LPG dağıtım şirketlerinin kara ve deniz boru hattı inşaatlarını
bitireceklerinin öngörüldüğü,
- Ancak, kendilerine ait boru hattına ilişkin gerekli ruhsat ve izinleri aldıkları
halde, Tüpraş tarafından Aliağa Asliye Hukuk Mahkemesi’nde dava açılarak
boru hattı inşaatının durdurulması yönünde ihtiyati tedbir kararı alındığı ve
ayrıca boru hattının kaldırılması yönünde dava açıldığı, Tüpraş’ın yaptığı bu
engellemeler sonucu söz konusu inşaatın bu sürede bitirilmesinin imkansız
hale geldiği,
08-40/537-202
2
- Bu nedenle söz konusu 3 yıllık sürenin boru hattı inşaatlarının bitimine kadar
uzatılması konusunda yeni bir ek karar tesis edilmesi gerektiği, boru hattı
inşaatlarını engelleyerek faaliyetlerini zorlaştırması nedeniyle Tüpraş hakkında
soruşturma açılması gerektiği
iddia edilmektedir.
G. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 10.3.2008 tarih, 1474 sayı ile intikal eden
başvuru ve 16.4.2008 tarih, 2322 sayı ile intikal eden ek bilgiler üzerine 4054 sayılı
Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un ilgili hükümleri çerçevesinde düzenlenen
13.6.2008 tarih, 2008-1-26/İİ-08-İAY sayılı İlk İnceleme Raporu, 13.6.2008 tarih,
REK.0.05.00.00-110/83 sayılı Başkanlık Önergesi ile 08-40 sayılı Kurul toplantısında
görüşülerek karara bağlanmıştır.
H. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili raporda, Rekabet Kurulu’nun Tüpraş’ın
özelleştirilmesine ilişkin 21.10.2005 tarih, 05-71/981-270 sayılı Kararında getirilen “3
yıl boyunca LPG şirketlerinin doğrudan ithalat yapabilmesine imkan tanıyacak şekilde
Tüpraş Aliağa Tesisleri’nin bu şirketlerin kullanımına açılması koşulu”na ilişkin olan 3
yıllık sürenin; “inşaat çalışmaları tamamlanarak, tesis kullanılabilir hale gelinceye
kadar” uzatılması gerektiği ifade edilmektedir.
I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
I.1. İlgili pazar
Şikayete konu olan husus göz önünde bulundurulduğunda, dosya özelinde ilgili ürün
pazarları LPG üretimi ve ithalatını da kapsayan “rafinaj” pazarları şeklinde tespit
edilmiştir.
İlgili coğrafi pazar ise, şikayete konu olan LPG ürününün ülke genelinde dağıtımının
yapıldığı dikkate alındığında “Türkiye Cumhuriyeti sınırları” olarak belirlenmiştir.
I.2. İlgili Ürün Pazarı Hakkında Genel Bilgiler
LPG, petrol ve doğal gazdan elde edilerek basınç altında sıvılaştırılan propan ve
bütan ve bunların türevlerinden oluşan hidrokarbonlar veya bunların karışımıdır. Sıvı
halinde taşınan, depolanan ve ölçülen LPG, basınç kaldırıldığında çevreden ısı
alarak yeniden buharlaşır ve gaz olarak kullanılır.
Ham petrolün rafinelerde arıtılması veya ham petrol ve doğalgaz sahalarından olmak
üzere iki kaynaktan elde edilen LPG, üç şekilde nihai tüketime sunulmaktadır;
- Tüplü LPG: Dolum tesislerinde tüplere doldurularak mutfak, sanayi ve ticarî
tüpler (2 kg., 12 kg, 24 kg, 45 kg) vasıtasıyla piyasaya arz edilen LPG’dir.
- Dökme LPG: Endüstri veya toplu konut gibi büyük miktarda LPG tüketen
müşterilere toptan satılan LPG’dir. Bu müşterilerin büyük montanlı depolarına
dağıtım şirketlerinin nakliye araçlarıyla ikmal yapılmaktadır.
- Otogaz: Motorlu araçlarda benzine alternatif yakıt olarak kullanılan, akaryakıt
veya otogaz istasyonlarında satışa sunulan LPG’dir.
Bütan ve propan gazlarının her biri ve bu gazların karışımı LPG olarak
nitelenmektedir. Bu gazların yanında LPG’nin içerisinde bütan ve propanın türevlerini
08-40/537-202
3
de içeren diğer gazlar bulunabilmektedir (metan, etan, etilen, propilen vs).
Rafinerilerde üretilen LPG %30 propan, %70 bütan karışımından oluşur ve “mix LPG”
olarak isimlendirilir. Doğalgaz ve ham petrol sahalarından elde edilen bütan ve
propan gazları kullanım amaçlarına göre çeşitli oranlarda karıştırılarak tüketime
sunulmaktadır. Örneğin ülkemizdeki LPG dağıtım şirketlerinin ithalatı büyük oranda
doğalgaz sahalarında üretilen %50-%50 oranında bütan-propan karışımı LPG’den
oluşmaktadır. Aslında ithal LPG tankerlerinde propan ve bütan gazları ayrı depolarda
bulunur, bunlar müşterilerin isteğine göre sadece bütan veya propan şeklinde
satıldığı gibi, gemi üzerinde belirli oranlarda karıştırılarak da müşterinin deposuna
nakledilebilir. Endüstriyel müşterilerin kullanımına yönelik olan bütan ve propan
gazları yürütülmekte olan incelemenin kapsamında olmayıp; bu dosyada “LPG”,
bütan ve propan ile bunların türevlerinin karışımından oluşan sıvılaştırılmış petrol
gazları olarak ele alınmıştır.
I.3. LPG Pazarındaki Tedarik – Dağıtım – Pazar Payları
Tüpraş’ın üretiminin yurtiçi talebi karşılayamaması nedeniyle LPG tüketiminin büyük
bölümü ithalat yoluyla karşılanmaktadır. İthalat ise deniz yoluyla
gerçekleştirilmektedir. Bu nedenle LPG ithalatına yönelik tesisler, denizden ikmal
yapmanın olanaklı olduğu noktalarda kurulmuştur. Yurtiçinde 50 LPG dağıtım şirketi
olmasına rağmen, bunların birçoğu Tüpraş’tan veya diğer ithalatçı şirketlerden
aldıkları LPG’nin dağıtım işini yürütmektedir. İç piyasada, LPG ithalatı yapma imkanı
bulunan şirketler Tüpraş, Milangaz, İpragaz, Total, Habaş, Argaz, Ergaz, Güneygaz
ve BP Gaz’dır. Bunlar dışındaki şirketler gerek sermaye gerekse ithalat alt yapısı
konusunda yetersiz oldukları için ithalat yapamamaktadırlar.
Türkiye’nin LPG ikmal noktaları, Tüpraş rafinerilerinin konumu ve ithalat olanaklarına
göre 5 noktada toplanmıştır. Bu noktalar; Trakya (Haramidere-Tekirdağ), Yarımca,
Dörtyol, Aliağa ve Samsun’dur. İthalatçı teşebbüslerin tedarik noktalarına göre
dağılımı şu şekildedir.
- Trakya: Boğaz köprülerinden LPG geçişinin yasak olması nedeniyle Trakya
bölgesinin ihtiyacı olan LPG’nin, Tüpraş’tan veya dış piyasalardan deniz yoluyla
getirilmesi gerekmektedir. Bölgedeki LPG ithalatçıları Aygaz, Total ve İpragaz’dır.
- Yarımca: Tüpraş’ın İzmit rafinerisinin çevresinde toplanan LPG şirketlerinden
bazıları hem Tüpraş üretiminden hem de ithalat yoluyla ikmal yapmaktadırlar. Bu
bölgede, Tüpraş hem LPG üreticisi hem de ithalatçısı konumundadır ve Tüpraş
dışında, ithalat yapmaya yönelik alt yapıya sahip olan LPG şirketleri Demirören
Grubu, Aygaz ve Habaş’tır. İpragaz ise Aygaz alt yapısını kullanarak ithalat
yapmaktadır.
- Aliağa: Ege Bölgesi ve hinterlandının LPG ihtiyacı Aliağa’da toplanan LPG şirketleri
tarafından karşılanmaktadır. Bu bölgede LPG şirketlerinin ithalat altyapısı
bulunmamaktadır. Aliağa’daki ithalat alt yapısı Tüpraş’ın kontrolündedir. Tüpraş LPG
şirketlerinin ihtiyacını üretim ve ithalat yoluyla karşılamaktadır. İzmir ilinin Aliağa
ilçesindeki Karaağaç Koyu’nda LPG dağıtım faaliyetinde bulunan Aygaz, İpragaz ve
Pegagaz ortak bir ithalat alt yapısı kurmaya yönelik olarak işbirliği yapmış ve bu
bununla ilgili olarak şirketlerin Kurumumuza yaptığı menfi tespit/muafiyet
08-40/537-202
4
başvurusuna 28.4.2006 tarih ve 06-31/380-97 sayılı Kurul kararıyla muafiyet
verilmiştir.
- Dörtyol: Akdeniz ve Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nin LPG ihtiyacı Dörtyol’da
bulunan ikmal tesislerinden ithalat yoluyla karşılanmaktadır. Bu bölgede ithalata
yönelik tesisleri olan şirketler İpragaz, Aygaz, Demirören Grubu ve BP Gaz’dır.
- Samsun: Bu bölgede ithalat alt yapısına sahip olan tek şirket Aygaz’dır.
Bu noktalar dışında, Tüpraş Kırıkkale Rafinerisi’nin üretimini pazarlamaya yönelik
olarak bu rafineri çevresinde kurulmuş olan LPG dağıtım tesisleri bulunmaktadır.
Tüpraş Batman Rafinerisi’nde LPG üretimi bulunmadığı için bu bölgede tedarik
noktası bulunmamaktadır. LPG’ye ilişkin üretim, tüketim, ihracat ve ithalat bilgileri
aşağıda yer almaktadır:
Tablo 1- Üretim ve ithalatçıların satış miktarları
(Bin ton) 2005 2006
Tüpraş Arz (….) (….)
Üretim (….) (….)
İthalat (….) (….)
Şirket İthalatları (….) (….)
Aygaz Grubu (….) (….)
İpragaz (….) (….)
Demirören Grubu (….) (….)
Diğer (….) (….)
Toplam Arz (….) (….)
Yurtiçi Satış (….) (….)
İhracat (….) (….)
LPG dağıtım pazarında 3 büyük grup yer almaktadır. Bu gruplar ve bağlı şirketleri ise
şu şekildedir:
- Koç Grubu: Aygaz ve Mogaz A.Ş. (Mogaz).
- Demirören Grubu: Milangaz, Güneşgaz ve Likitgaz.
- Primagaz Grubu (Hollanda’lı HSV Grubu): İpragaz ve Bizimgaz.
I.4. Tüpraş’ın LPG Satışları
Dağıtım şirketleri Tüpraş’tan yıllık anlaşmalara bağlı olarak LPG temin etmektedirler.
Bu anlaşma tek tip olup, dağıtım şirketlerinin talep etmesi halinde süresi her yıl
uzatılmaktadır. ”LPG Alım Satım Anlaşması” isimli bu anlaşmaya göre alıcının bir
sonraki yıla ilişkin talep miktarını aylar, ikmal noktaları ve ürün çeşitlerine göre
(otogaz-mix LPG) içinde bulunulan yılın Eylül ayının 30’una kadar Tüpraş’a bildirmesi
gerekmektedir.
Anlaşma maddelerine göre belirli şartlar altında alıcı talep miktarlarını üç aylık ve
aylık periyotlarda revize edebilecektir. Tüpraş, yıllık LPG üretim ve ithalat planlarını
LPG dağıtım şirketlerinin bildirdikleri talepleri dikkate alarak hazırlamaktadır.
08-40/537-202
5
I.5. Aliağa Rafinerisi ve 1992 Yılında Yapılan Protokol
1992 yılına kadar LPG ithalatı sadece Tüpraş Yarımca Rafinerisi’nden yapılmakta,
bölgelerdeki LPG arz açığı buradan kapatılmaktaydı. LPG ihtiyacının artması
nedeniyle Aliağa Rafinerisi’nde de bir ithalat altyapısı oluşturulması düşünülmüş ve
buna yönelik olarak Tüpraş ile LPG dağıtım şirketleri arasında bir protokol yapılmıştır.
22.6.1992 tarihinde imzalanan bu Protokolün 2. maddesinde; LPG dağıtım
şirketlerinin sadece Tüpraş Yarımca tesislerinden tedarik yapabildiği, bunun
problemlere yol açtığı, bu nedenle LPG ithalatı için ikinci bir kapı olarak Aliağa
Rafinerisinde yatırım yapmaya karar verildiği, bu bölgede her şirketin iskele yapma
imkanı olmadığından LPG dağıtım şirketlerinin bu yatırıma ortak bir şekilde katılmayı
kabul ettiği belirtilmektedir.
Protokolün 2. maddesi uyarınca; Aliağa Rafinerisi’ne bir tahliye hattı, iki adet 5.000
metreküplük LPG depolama küre tankları ile bunların mütemmim cüzlerinin yapılması
kararlaştırılmıştır. 5. maddesinde, söz konusu tesisin Tüpraş arazisi üzerinde
yapılması nedeniyle, projenin inşaatı ve tesisin mülkiyeti ve işletilmesinin Tüpraş’a ait
olacağı belirtilmiştir. 10. maddesinde ise, katılımcı şirketlerin Aliağa rafinerisinden
süresiz olarak gerek üretimden gerekse ithalattan LPG alım hakkı kazandığı,
Tüpraş’ın bu şirketlerden LPG bedeli dışında (kara dolum ücreti hariç) hiçbir bedel
almayacağı belirtilmiştir.
Bu protokol ile Tüpraş katılımcı dağıtım şirketlere süresiz olarak ihtiyaç duyulan
miktarda LPG sağlama yükümlülüğü altına girmiştir. Bu çerçevede, Tüpraş Ege
Bölgesine yönelik olarak dağıtım şirketlerinin taleplerini almakta, toplam talebin
Aliağa Rafinerisi’nin üretimini geçen kısmını ithalat yoluyla karşılamaktadır.
Aliağa’dan tedarik edilen ürünün satıldığı iller; Afyon, Aydın, Balıkesir, Çanakkale,
Denizli, İzmir, Kütahya, Uşak, Manisa, Muğla ve Antalya’dır.
I.6. Tüpraş Özelleştirmesi ve Rekabet Kurulu’nun Getirdiği Koşul
Tüpraş özelleştirmesine ilişkin 21.10.2005 tarih, 05-71/981-270 sayılı Rekabet Kurulu
Kararı’nda, Tüpraş’ın Koç-Shell Ortak Girişim Grubu tarafından devralınmasına, devir
işlemi sonucunda LPG piyasasında çıkabilecek olan rekabet problemlerinin, Tüpraş
ile LPG şirketleri arasındaki protokolün uygulanmasına ilaveten, 3 yıl boyunca LPG
şirketlerinin doğrudan ithalat yapabilmesine imkan tanıyacak şekilde Tüpraş Aliağa
Tesisleri’nin bu şirketlerin kullanımına açılması koşuluyla izin verilmiştir.
Rekabet Kurulu’nun bu kararıyla, protokolün uygulanmasının yanında, talep gelmesi
halinde belirli bir süre için Aliağa Rafinerisi’ndeki ithalat altyapısının dağıtım
şirketlerinin kullanımına doğrudan açılması koşulu getirilmiştir.
Bu Karar’da sürenin 3 yıl olarak belirlenmesinin nedeni Ege Bölgesi’nde Demirören
Grubu’nun münferiden, Aygaz, İpragaz ve Pegagaz A.Ş. tarafından da ortak olmak
üzere ithalata yönelik iki ayrı alt yapı kurma çalışmalarının devam etmesi ve bunun 3
yıla kadar bitirilmesinin öngörülmüş olmasıdır.
08-40/537-202
6
I.7. Değerlendirme
Yukarıda yer verilen Tüpraş’ın özelleştirilmesine ilişkin 21.10.2005 tarih, 05-71/981-
270 sayılı Rekabet Kurulu Kararı’nda “TÜPRAŞ’ın İzmir Rafinerisi’nden yapmış
olduğu satışlar da (ithalat+rafineri üretiminden), ülke genelinde olduğu gibi son
yıllarda düşüş göstermekle birlikte, İzmir’den yapılan satışlardaki azalma oranının,
Türkiye geneliyle kıyaslandığında daha düşük olduğu tespit edilmiştir ki bu durum
dağıtım şirketlerinin bu bölgeden yapılan satışlara daha çok bağımlı olmalarının
sonucudur. TÜPRAŞ’ın, dağıtımda pazar lideri ve en büyük ithalatçı konumundaki
AYGAZ’ın da içinde yer aldığı Koç Grubu tarafından devralınması halinde, sektörde
ithalat olanaklarının öneminin artacağı açıktır.
Bu nedenle, söz konusu tesislerin, devir sonrasında dağıtım şirketlerinin doğrudan
ithalat yapabilmelerine de imkan tanıyacak esaslar çerçevesinde işletilmesi
gerekmektedir. Bölgede diğer dağıtım şirketleri tarafından da LPG ithaline ilişkin
lojistik yatırımlar mevcut olup; Protokol kapsamında sürdürülen uygulamaya ilave
olarak, söz konusu tesislerin, üç yıl boyunca, diğer teşebbüslerin doğrudan ithalat
yapabilmelerine de imkan tanıyacak şekilde kullanımına açılmasının, LPG
bakımından rekabetin önemli ölçüde azaltılması riskini ortadan kaldıracağı kanaatine
ulaşılmıştır.“ denilmektedir.
Anılan karar ile getirilen koşulun amacı, söz konusu süre içinde ithalata yönelik
altyapı kurma çalışmaları tamamlanana kadar Tüpraş’ın hakim durumundan
kaynaklanan sakıncaların engellenmesidir. Bu altyapı çalışmalarının
tamamlanmasıyla Tüpraş’ın bölgedeki tek ithalatçı konumu ortadan kalkacak ve
alternatif temin imkanı doğmuş olacaktır. Ancak şikayet dilekçesinin eklerinde yer
verildiği üzere, Milangaz’ın halihazırda devam eden altyapı kurma çalışmalarına
yönelik Tüpraş tarafından Aliağa Asliye Hukuk Mahkemesi’nde 2007/128 E. sayılı
dava açılmış ve boru hattının durdurulması yönünde ihtiyati tedbir kararı alınmış
bulunmaktadır. Ayrıca aynı mahkemede 2007/401 E. sayı ile boru hattının
kaldırılmasını talep eden bir diğer davanın açılmış olduğu anlaşılmaktadır.
Şikayetçi tarafından, Tüpraş’ın mahkemeler nezdinde yapmış olduğu söz konusu
girişimlerin, hakim durumun kötüye kullanılması kapsamında ele alınması gerektiği
“ima edilerek”, soruşturma açılması talep edilmektedir. Ancak, boru hatlarının
döşenmekte olduğu arazilerin mülkiyeti ve kullanım esaslarına ilişkin olan söz konusu
davalar, yasalar çerçevesinde sürmekte olup, bu durumun 4054 sayılı Kanun’un 6.
maddesi ile bağlantılı olarak değerlendirilmesinin yerinde olmadığı kanaatine
varılmıştır.
Bununla birlikte, Milangaz’ın LPG ithalatına yönelik altyapı kurma çalışmalarının,
çeşitli sebeplerle engellenmesi, şirketin kendisine ait ithalat altyapısının
tamamlanmasını geciktirecek, dolayısıyla Kurul’un getirmiş olduğu koşula duyulan
gereksinimin uzamasına neden olacaktır. Mevcut koşullar altında, söz konusu
yatırımın ne zaman tamamlanacağı hususunun belirsiz hale geldiği ve Milangaz
açısından altyapının kısa dönemde tamamlanmasının hukuki nedenlerle mümkün
olmadığı anlaşılmaktadır. Tüpraş’ın özelleştirilmesine ilişkin Rekabet Kurulu
kararında getirilen koşuldaki amaç dikkate alınarak, ilgili karardaki 3 yıllık sürenin
Milangaz’ın söz konusu boru hattı inşaatlarının bitimine kadar uzatılması gerektiği
sonucuna ulaşılmıştır.
08-40/537-202
7
J. SONUÇ
Düzenlenen rapora ve dosya kapsamına göre; Tüpraş Türkiye Petrol Rafinerileri
A.Ş.’nin özelleştirilmesine ilişkin 21.10.2005 tarih, 05-71/981-270 sayılı Kurul
kararında getirilen “3 yıl boyunca LPG şirketlerinin doğrudan ithalat yapabilmesine
imkan tanıyacak şekilde Tüpraş Aliağa Tesisleri’nin bu şirketlerin kullanımına
açılması koşulu”na ilişkin olan 3 yıllık sürenin, “inşaat çalışmaları tamamlanarak,
tesis kullanılabilir hale gelinceye kadar” uzatılmasına OYÇOKLUĞU ile karar
verilmiştir.
08-40/537-202
8
Rekabet Kurulu’nun 20.6.2008 tarih, 08-40/537-202 sayılı Kararına;
KARŞI OY GEREKÇESİ
Rekabet Kurulu’nun TÜPRAŞ’ın özelleştirilmesine ilişkin, 21.10.2005 tarihli,
05-71/981-270 sayılı kararında getirilen; “3 yıl boyunca LPG şirketlerinin doğrudan
ithalat yapabilmesine imkan tanıyacak şekilde, TÜPRAŞ Aliağa Tesisleri’nin bu
şirketlerin kullanımına açılması koşulu”na ilişkin olan 3 yıllık sürenin “inşaat
tamamlanıp tesis kullanılabilir hale gelinceye kadar” gibi belirsiz bir süreyle
uzatılmasının, özelleştirme kararının gerekçesiyle uyumlu olmadığı görüşüyle karara
karşıyım.
Süreyya ÇAKIN
Kurul Üyesi
Full & Egal Universal Law Academy