TÜPRAŞ'da %51 oranındaki Özelleştirme İdaresi Başkanlığı'na ait hissenin blok satış yöntemiyle özelleştirilmesi işlemine izin verilmesi talebi - Karar Sayı 05-71/981-270

Rekabet Kurumu Başkanlığından,


REKABET KURULU KARARI

Dosya Sayısı : 2005-1-118 (Devralma)
Karar Sayısı : 05-71/981-270
Karar Tarihi : 21.10.2005

A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER 10

Başkan : Mustafa PARLAK
Üyeler : Prof.Dr. Zühtü AYTAÇ, Prof.Dr. Nurettin KALDIRIMCI,
Süreyya ÇAKIN, Mehmet Akif ERSİN

B. RAPORTÖRLER: İsmail Atalay YOLCU, Cengiz SOYSAL, Harun ULU,
Mert KARAMUSTAFAOĞLU, Mehmet Selim ÜNAL

C. BİLDİRİMDE
BULUNAN : - Özelleştirme İdaresi Başkanlığı 20

D. TARAFLAR : - Özelleştirme İdaresi Başkanlığı
Ziya Gökalp Cad. No:80 Kurtuluş-Ankara

- Koç-Shell Ortak Girişim Grubu
Nakkaştepe, Azizbey Sok. No:1 34674 Kuzguncuk-
İstanbul

- Indian Oil Corp. Ltd.- Çalık Enerji San. ve Tic. A.Ş.
Ortak Girişim Grubu 30
Ak Plaza, Yaşam Caddesi, No:7, 06520,
Söğütözü, Ankara

- Ordu Yardımlaşma Kurumu Genel Müdürlüğü
Ziya Gökalp Cad. No:64 06600 Kurtuluş-Ankara

E. DOSYA KONUSU: TÜPRAŞ’da %51 oranındaki Özelleştirme İdaresi
Başkanlığı’na ait hissenin blok satış yöntemiyle özelleştirilmesi işlemine
izin verilmesi talebi.
40
F. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 11.1.2005 tarih ve 356 sayı ile giren
Özelleştirme İdaresi Başkanlığı'nın ön bildiriminde, TÜPRAŞ’ın %51
oranındaki Özelleştirme İdaresi Başkanlığı hisselerinin blok satış yöntemiyle
özelleştirilmesine ilişkin olarak, 1998/4 sayılı Özelleştirme Yoluyla
Devralmaların Hukuki Geçerlilik Kazanabilmeleri İçin Rekabet Kurumu'na
Yapılacak Ön Bildirimlerde ve İzin Başvurularında Takip Edilecek Usul ve
Esaslar Hakkında Tebliğ'in 4. maddesi uyarınca Rekabet Kurulu'nun görüşü
talep edilmiştir.
05-71/981-270

2
Bunun üzerine, 15.2.2005 tarih ve 28 sayılı Mesleki Daire görüşü ile
21.2.2005 tarih ve 1171 sayı ile intikal eden Özelleştirme İdaresi 50
Başkanlığı'nın görüşleri dikkate alınarak, 3.3.2005 tarih ve 05-12 sayılı karar
ile konuya ilişkin Rekabet Kurulu Görüşü oluşturulmuş ve 7.3.2005 tarih ve
658 sayı ile anılan İdare'ye bildirilmiştir.
Kurum kayıtlarına 13.9.2005 tarih 11406 sayı ile giren ve en son 4.10.2005
tarih ve 6965 sayı ile eksiklikleri tamamlanan Özelleştirme İdaresi
Başkanlığı'nın izin başvurusu üzerine, 4054 sayılı Rekabetin Korunması
Hakkında Kanun’un 7. maddesi ile 1997/1 sayılı Rekabet Kurulu'ndan İzin
Alınması Gereken Birleşme ve Devralmalar Hakkında Tebliğ ve 1998/4 sayılı
Özelleştirme Yoluyla Devralmaların Hukuki Geçerlilik Kazanabilmeleri İçin
Rekabet Kurumuna Yapılacak Ön Bildirimlerde ve İzin Başvurularında Takip 60
Edilecek Usul ve Esaslar Hakkında Tebliğ'in ilgili hükümleri uyarınca yapılan
inceleme sonucu düzenlenen 17.10.2005 tarih ve 2005-1-118/ÖN-05-İAY
sayılı Devralma Ön İnceleme Raporu, 17.10.2005 tarih ve REK.0.05.00.00-
120/203 sayılı Başkanlık önergesi ile 20.10.2005 tarih ve 05-70 sayılı Kurul
toplantısında görüşülmüş ancak yapılan oylama sonucunda karar yeter sayısı
oluşmamış, bu nedenle dosya 21.10.2005 tarih ve 05-71 sayılı Kurul
toplantısında tekrar görüşülerek karara bağlanmıştır.
G. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili raporda; TÜPRAŞ’ın %51 oranındaki
İdare hisselerinin özelleştirilmesi işlemine ilişkin edinilen bilgi ve belgeler
ışığında; 70
-İşlemin TÜPRAŞ’ın kontrolünde değişikliğe yol açması nedeniyle 4054 sayılı
Kanun’un 7. maddesi ve 1997/1 sayılı Tebliğ’in 2. maddesi kapsamında bir
devralma olduğu,
-Tarafların toplam ciro ve pazar payları itibarıyla ilgili Tebliğlerde yer verilen
eşiklerin aşıldığı ve bu nedenle işlemin Rekabet Kurulu’nun iznine tabi olduğu,
-TÜPRAŞ’ın, Koç-Shell Ortak Girişim Grubu tarafından devralınmasının,
TÜPRAŞ’ın rafinaj pazarındaki mevcut hakim durumunu güçlendireceği,
ancak bu durumun, “İzmir Rafinerisi’nde yer alan LPG ithalına yönelik
tesislerin, PROTOKOL çerçevesinde yürütülen uygulamaya ilave olarak, 3 yıl
boyunca dağıtım şirketlerinin doğrudan ithalat yapabilmelerine de olanak 80
tanıyacak şekilde kullanıma açılması” halinde, rekabetin önemli ölçüde
azaltılması sonucunu doğurmayacağı ve bu koşulla işleme izin verilebileceği,
-TÜPRAŞ’ın, Indian Oil Corporation Limited-Çalık Enerji Sanayi ve Ticaret
A.Ş. Ortak Girişim Grubu tarafından devralınmasının Kanun’un 7. maddesi ve
1997/1 sayılı Tebliğ kapsamında bir sakınca doğurmadığı ve işleme izin
verilmesi gerektiği,
-TÜPRAŞ’ın, Ordu Yardımlaşma Kurumu tarafından devralınmasının da
Kanun’un 7. maddesi ve 1997/1 sayılı Tebliğ kapsamında bir sakınca
doğurmadığı ve işleme izin verilmesi gerektiği,
-Rafinaj dışındaki ilgili ürün pazarları bakımından, alıcıların hiçbirinin 90
Türkiye’de herhangi bir faaliyetleri bulunmaması nedeniyle, bu pazarlar
bakımından herhangi bir yoğunlaşma ihtimali olmadığı,

ifade edilmektedir.


05-71/981-270

3
H. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME

H.1. Taraflar
100
H.1.1. TÜPRAŞ

Esas itibarıyla rafinaj pazarında faaliyette bulunmakta olan TÜPRAŞ’ın, Körfez
Petrokimya Kompleksi’ndeki faaliyetleri nedeniyle, petrokimya sektörüne ilişkin
pazarlarda da yer aldığı; ayrıca DİTAŞ (Deniz İşletmeciliği ve Tankerciliği
A.Ş.)’nin faaliyetleri dikkate alındığında, taşımacılık alanında da faaliyet
gösterdiği görülmektedir.

%51 oranındaki hisseleri satışa konu olan TÜPRAŞ’ın mevcut sermaye yapısı şu
şekildedir: 110

Tablo1-TÜPRAŞ’ın Sermaye Yapısı
Hissedar Hisse Oranı (%)
ÖİB 51
Templeton Asset Management Ltd. 3,2
Grantham, Mayo, Van Otterloo LLC 1
Alliance Capital Management 1
Diğer 43,8
Toplam 100

H.1.2. Teklif Sahipleri

H.1.2.1. Koç – Shell Ortaklığı

Devralan taraf olan Koç-Shell Ortak Girişimi’nin ortaklık yapısı şu şekildedir:

Tablo 2-Koç-Shell Ortak Girişimi’nin Ortaklık Yapısı 120
Hisse Sahibi Hisse Oranı (%)
Koç Holding A.Ş. 80,0
Aygaz A.Ş. 7,0
Opet Petrolcülük A.Ş. 3,0
The Shell Company of Turkey Ltd. 0,1
Shell Overseas B.V. 9,9
Toplam 100,0

H.1.2.1.1. Koç Holding A.Ş.

1963’te kurulan Koç Holding A.Ş.; otomotiv, dayanıklı tüketim, gıda,
perakendecilik, enerji, finansal hizmetler, turizm, inşaat ve bilgi teknolojileri
sektörlerinde faaliyet göstermektedir. Topluluğun 106 konsolide şirketi
bulunmaktadır. Koç Grubu’nun enerji alanındaki faaliyetleri, Holding
bünyesinde Enerji Grubu Başkanlığı ve bağlı şirketler eliyle yürütülmektedir.
Bunlara ilişkin tespitler özet olarak aşağıda yer almaktadır.
Aygaz yaklaşık 1 milyon tonluk satış hacmiyle Türkiye’nin lider LPG dağıtım 130
şirketidir. Aygaz, LPG’nin temin edilmesi, stoklanması, doldurulması ve
dağıtılması konularında konutlara, ticari ve endüstriyel müşterilere hizmet
vermektedir. Aygaz aynı zamanda LPG tüpü, valf, regülatör, LPG depolama
tankı, soba ve ısıtıcı gibi gaz aletleri üretmekte, bunları yurtiçinde ve
05-71/981-270

4
yurtdışında pazarlamaktadır. Mogaz, Koç Topluluğu’nun diğer LPG şirketi
olup, ikincil markalar Mogaz ve Lipet’i bünyesinde barındırmaktadır.

Bursa Gaz, yeni adı ile Akpa, LPG dağıtımı, akaryakıt pazarlaması ve
dayanıklı tüketim ürünlerine yönelik perakendecilik faaliyetlerinde bulunan bir
şirkettir. 140

OPET, iştirakleriyle birlikte akaryakıt dağıtım pazarında perakendecilik ve
toptan satış faaliyetleri göstermekte, madeni yağlar üretmekte ve
pazarlamakta, deniz yakıtları ve petrol ürünlerinin uluslararası ticaretiyle
uğraşmaktadır. Aygaz ve Opet’in %50-50 ortaklık ile 2003’te kurduğu Opet-
Aygaz Bulgaria, Bulgaristan akaryakıt ve LPG pazarında faaliyet göstermekte
olup, Koç Topluluğu’nun enerji sektöründeki uluslararası girişimidir.

BOS, endüstriyel ve tıbbi gaz alanında faaliyet gösteren Türkiye’nin ikinci
büyük şirketidir. 150

Entek, Bursa ve İzmit’te bulunan 2 adet doğalgaz kojenerasyon santraline
(toplam 220 MW) sahip bir elektrik özel üretim şirketidir.

Eltek şirketi, toptan elektrik pazarında faaliyet göstermektedir.

Koç-Statoil Gaz, Norveç kökenli petrol ve doğal gaz şirketi Statoil ile Koç
Topluluğu’nun %50–50 ortaklığıyla Nisan 2004’te, Türkiye’ye doğal gaz ithal
etmek ve pazarlama faaliyetleri yürütmek üzere kurulmuştur. Şirket,
halihazırda sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) toptan satışı ve iletimi ile faaliyete 160
geçmiş bulunmaktadır.

Demir Export, demir ve kömür cevheri üretimi, zenginleştirmesi, arama ve
taahhüt faaliyetlerinde bulunmaktadır.

Değerlendirme bakımından etkili olduğu düşünülen Aygaz ve OPET’in ortaklık
ve yönetim kurulu yapıları şu şekildedir:

Tablo 3- Aygaz A.Ş. Hissedarlık Yapısı
Hissedar Hisse Oranı (%)
Koç Holding A.Ş. 40,68
Liquid Petroleum Gas Development Cy.
A.Ş. Türkiye Şubesi
Hissedar Hisse Oranı (%)
Sebastien
Picciotto 30,00
Robert Picciotto 30,00
Rina Roselson 20,00
Henri Picciotto 20,00
Toplam 100,00
30,80
Temel Ticaret ve Yatırım A.Ş. 3,88
Suna Kıraç 1,44
Mustafa Rahmi Koç 1,41
Semahat Sevim Arsel 1,41
Zer Madencilik ve Dayanıklı Mallar Yatırım
ve Pazarlama A.Ş. 0,61
Mustafa Vehbi Koç 0,48
05-71/981-270

5
Yıldırım Ali Koç 0,48
Mehmet Ömer Koç 0,48
Nazar Dayanıklı ve Dayanıksız Sınai
Mallar Pazarlama A.Ş. 0,33
İpek Kıraç 0,02
Halka Açık Kısım 17,98
Toplam 100,00
170
Tablo 4- Aygaz A.Ş. Yönetim Kurulu Yapısı
Rahmi Koç Başkan
M.Ömer Koç Başkan Vekili
Temel Kamil Atay Üye
Shelby Robert du Pasquier Üye
Erol Memioğlu Üye
Ali Tarık Uzun Üye
Mehmet Ali Neyzi Üye

Tablo 5- Opet Hisse Yapısı

Tablo 6- Opet Petrolcülük A.Ş. Yönetim Kurulu Yapısı
Fikret Öztürk Başkan
M.Ömer Koç Başkan Yardımcısı
Nurten Öztürk Üye
Ali Y. Koç Üye
Ufuk Öztürk Üye
Erol Memioğlu Üye
Ekrem Ekmenci Üye
Cüneyt Ağca Üye
Kemal Yamak Üye
Ali Tarık Uzun Üye

H.1.2.1.2. SHELL

Koç-Shell Ortak Girişimi’nde %0,1 pay sahibi olarak görülen The Shell
Company of Turkey Ltd., Shell Grubu’nun Türkiye’de siyah ve beyaz 180
ürünlerin, LPG ve madeni yağların dağıtımında aktif olan yan kuruluşudur.
Şirketin hissedarlık ve yönetim kurulu yapısı aşağıdaki şekildedir:

Tablo 7- The Shell Company of Turkey Ltd. Hissedarlık Yapısı
Hissedar Hisse Oranı (%)
The Shell Petroleum Company Limited 99,4
The Asiatic Company Limited 0,4
Hissedar Hisse Oranı (%)
Aygaz A.Ş. 40,00
Fikret Öztürk 22,51
Nurten Öztürk 12,29
Demir Export A.Ş. 4,67
Ufuk Öztürk 4,61
Filiz Gürgöze 4,61
Ali Şafak Öztürk 4,11
Bursagaz ve Ticaret A.Ş. 2,00
Mogaz Petrol Gazları A.Ş. 2,00
Güvenok Tur. A.Ş. 1,85
Beko Ticaret A.Ş. 1,33
Stella Köse 0,02
Toplam 100,00
05-71/981-270

6
Shell Corporate Secretary Limited 0,1
Shell Planaxis Limited 0,1
Toplam 100,00

Shell Overseas Investment B.V. de Shell Grubu’nun %100 iştiraki olan bir
yatırım şirketidir. Ortak Girişim’de %9,9 pay sahibi olan şirketin Türkiye’de
herhangi bir ticari faaliyeti bulunmamaktadır.

H.1.2.2.Indian Oil Corporation Limited-Çalık Enerji Sanayi ve Ticaret A.Ş. 190
Ortak Girişim Grubu

H.1.2.2.1.Indian Oil Corporation

Indian Oil Corporation Limited (IOCL), Hindistan’da petrol piyasasında rafinaj
ve dağıtım faaliyeti ile iştigal eden bir kamu kuruluşudur. Hindistan’daki en
büyük ticari işletme olan IOCL aynı zamanda dünyanın 18. büyük petrol
şirketidir. Hindistan’da bulunan toplam 18 rafinerinin 10 tanesini işleten
IOCL’nin yıllık 54,2 milyon ton’luk üretim kapasitesi bulunmaktadır. IOCL
ayrıca 7.730 km’lik ülkenin en büyük transit petrol boru hattına da sahiptir. 200

Hindistan’ın toplam rafinaj kapasitesinin %42’sine sahip olan IOCL’nin petrol
ürünleri pazarında da %56’lık pazar payı bulunmaktadır. IOCL, 2004-2005
yılları arasında 1.96 milyon ton’u ihracat olmak üzere toplam 50.1 milyon
ton’luk petrol ürünü satışı gerçekleştirmiş ve petrol boru hattı yoluyla da 43.03
milyon ton hampetrol ve petrol ürünü taşıması gerçekleştirmiştir. Buna ilaveten
IOCL iki yavru şirketi aracılığı ile Sri Lanka ve Mauritius’da da petrol
ürünlerinin satışı alanında faaliyet göstermektedir. IOCL’nin Hindistan’da ve
yurtdışında Lubrizol, Nyca SA, Petronas, gibi şirketlerle kurduğu ortak
girişimler aracılığıyla da faaliyetleri bulunmaktadır. IOCL’nin yağ markası olan 210
“Servo” Dubai, Nepal, Kuveyt, Malezya, Bahreyn, Endonezya, Sri Lanka,
Kırgızistan ve Mauritus gibi ülkelerde satılmaktadır.

IOCL’nin petrol ve kömür arama alanında Hindistan’da ve dışında faaliyetleri
bulunmaktadır. Hindistan hükümeti tarafından yürütülen yeni arama projeleri
kapsamında çeşitli ortaklıklar aracılığıyla Hindistan’da petrol, gaz ve kömür
alanlarında arama çalışmaları yürüten IOCL, ayrıca yine kurduğu ortaklıklar
aracılığı ile İran’da arama çalışmaları yürütmekte ve Kuveyt’in petrol
sahalarının geliştirilmesi konusunda faaliyet göstermektedir. Bunlara ilaveten
IOCL’nin, petrokimya ve LNG alanında da faaliyetleri bulunmaktadır. 220

IOCL’nin yavru şirketleriyle, dahil olduğu ortak girişimlerin isimleri ve faaliyet
konuları aşağıdaki gibidir:

Tablo 8- IOCL’in Yavru Şirketleri, Ortak Girişimleri ve Bunların Faaliyet Konuları
Şirket Unvanı Kurulduğu Ülke İlişki
Hisse Oranı
(%) Faaliyet alanı
Indian Oil
Blending Ltd. Hindistan Bağlı Şirket 100 Rafinaj
Indianoil
Tecnologies Ltd Hindistan Bağlı Şirket 100 Pazarlama
Chennai
Petroleum Hindistan Bağlı Şİrket 52 Rafinaj
05-71/981-270

7
Corporation Ltd.
Bongaigaon
Refinery and
Petrochemicals
Ltd
Hindistan Bağlı Şirket 74 Rafinaj, Petrokimya
IBP Co. Ltd. Mauritius Bağlı Şirket 54 Pazarlama, perakende satış
Indian Oil
Mauritius Ltd. Sri Lanka Bağlı Şirket 100 Dağıtım
Lanka IOC Ltd. Hindistan Bağlı Şirket 75 Pazarlama,Perakende Satış
Indian Strategic
Petroleum
Reserves Ltd.
Hİndistan Bağlı Şirket 100 Ham Petrol Depolama
Indian Oil
Tanking Ltd. Hindistan Ortak Girişim 50
Petrol Dolum ve
depolama
Lubriol India Pvt.
Ltd. Hindistan Ortak Girişim 50
Yağlar ve katkı
maddeleri
AVI-Oil India Pvt.
Ltd. Hindistan Ortak Girişim 25 Havacılık yağları
Petronet LNG
Ltd. Hindistan Ortak Girişim 13
LNG ithalatı ve
yeniden gazlaştırma
işlemi
IndianOil
Petronas Pvt.Ltd. Hindistan Ortak Girişim 50
LNG ithalatı ve
yeniden gazlaştırma
işlemi

IOCL ve iştiraklerinin Türkiye pazarında herhangi bir faaliyeti
bulunmamaktadır. Sermaye yapısı aşağıdaki gibidir:

Tablo 9-IOCL’nin Hissedarlık Yapısı 230
Hissedar Hisse Oranı (%)
Hindistan Cumhurbaşkanı 82,03
Guajarat Hükümeti 0,12
PSU Şirketi 9,11
Kamu (Çalışanlar dahil) 3,22
Şirketler Birliği 0,27
Bankalar 0,11
Yabancı Kurumsal Yatırımcılar 1,90
Hindistan Finans Kurumları ~0
Hindistan Yatırım Fonları 0,72
Sigorta Şirketleri 2,49
Tröst ~0
Hindistan’da ikamet etmeyenler 0,02
Kliring Üyeleri NSDL/CDSL 0,01
Toplam 100,00

IOCL’in Yönetim Kurulu; S. Behuria, A.M. Uplenchwar, N.K. Nayyar, Jaspal
Singh, N.G. Kanan, B.M. Bansal, S.V. Narasimhan, V.C. Agrawal, M.S.
Srinivasan, Prabh Das, P.K. Sinha, S.K. Baruha, Vineet Nayyar, V.
Ranganathan, V.K. Agarwal, P.M. Sinha, R.S. Sharma’dan oluşmaktadır.

H.1.2.2.2. Çalık Enerji Sanayi ve Ticaret A.Ş. (Çalık Enerji)

Çalık Enerji’nin de yer aldığı Çalık Grubu tekstil, inşaat, enerji, finans,
telekomünikasyon, pazarlama gibi alanlarda başta Türkiye ve Tükmenistan 240
05-71/981-270

8
gibi çeşitli ülkelerde faaliyet gösteren bir şirketler grubudur. Çalık Grubu
önceleri tekstil sektöründe faaliyet göstermekte iken zaman içinde inşaat,
enerji, finans, telekomünikasyon, pazarlama gibi sektörlerde de faaliyet
göstermeye başlamıştır. Çalık Grubu’nun özellikle Türkmenistan’da önemli
büyüklükte tekstil, inşaat ve enerji alanlarında yatırımları bulunmaktadır.

Çalık Enerji, petrol ve doğalgaz arama, enerji tesislerinin inşaatı ve
telekomünikasyon alanlarında faaliyet göstermektedir. Çalık Enerji
faaliyetlerinin önemli bir kısmını yürüttüğü Türkmenistan’da, Türkmenbaşı
Petrol Rafinerisi Enerji Santrali (126 MW), Abadan Enerji Santrali (123 MW), 250
Balkanabat Enerji Santrali’nin (126 MW) inşasını gerçekleştirmiştir. Çalık
Enerji halen Türkmenistan’da 250 MW gücündeki Aşkabat Enerji Santrali’nin
yapımını gerçekleştirmektedir. Çalık Enerji Türkmenistan Hükümeti ile
imzaladığı anlaşma çerçevesinde 2003 yılında Parker Drilling (USA) ile birlikte
2 kule ile 8 kuyu açılması için Batı Türkmenistan’da petrol sondaj faaliyetlerine
başlamıştır. Anlaşmaya göre sondaj faaliyetleri 3 yıl süre ile devam edecektir
ve anlaşma süresi iki yıl daha uzatılabilecektir. Çalık Enerji ayrıca
Türkmenistan’da doğalgaz arama faaliyetinde de bulunmaktadır. Bu
kapsamda 5 adet doğalgaz kuyusu açılmıştır ve yeni doğalgaz arama ve kuyu
çalışmaları da devam etmektedir. Çalık Enerji’nin doğalgaz alanındaki bir 260
diğer yatırımı da Özelleştirme kapsamında satın alınan Bursagaz Bursa
Şehiriçi Doğalgaz Dağıtım Tic. ve Taah A.Ş.’dir (Bursagaz). 2004 yılında
özelleştirme yoluyla devralınan Bursa’daki doğalgaz dağıtım şirketi olan
Bursagaz’ın 460.000 abonesi bulunmaktadır. Ayrıca Çalık Enerji’nin Rize’de
kurulacak 35 MW’lık Adacami Hidroelektrik Santralı için EPDK’dan alınmış 35
yıllık üretim lisansı da bulunmaktadır.

Çalık Enerji yukarıda belirtilen enerji alanındaki yatırımları dışında
telekomünikasyon sektöründe de faaliyet göstermektedir. Çalık Enerji,
uluslararası haberleşme servis lisansına ve GSM lisansına sahip VoIP şirketi 270
yoluyla Türkmenistan’da faaliyette bulunmaktadır. Sermaye yapısı aşağıdaki
şekildedir.
Tablo 10- Çalık Enerji’nin Hissedarlık Yapısı
Hissedar Hisse Oranı (%)
Çalık Holding A.Ş. 99,68
Gap Güneydoğu A.Ş. 0,20
Ahmet Çalık 0,10
Çiğdem Çalık 0,01
Mahmut Çalık 0,01
Toplam 100

Çalık Enerji Yönetim Kurulu üyeleri; Ahmet Çalık, Mahmut Çalık, Çiğdem
Çalık, Erdal Çalık’tır. Çalık Enerji’yi kontrol eden Çalık Holding A.Ş.’nin (Çalık
Holding) hemen hemen tamamına Ahmet Çalık sahip bulunmaktadır.

Tablo 11- Çalık Holding A.Ş.’nin Hissedarlık Yapısı
Hissedar Hisse Oranı (%)
Ahmet Çalık 100
Mahmut Çalık ~0
Diniye Çalık ~0
Çiğdem Çalık ~0
Mahmut Can Çalık ~0
05-71/981-270

9
Gap İnşaat Yatırım ve Dış Ticaret A.Ş. ~0
Toplam 100
280
Ortaklık sözleşmesi gereğince ortak kontrol esasına dayalı olarak kurulan
IOCL-Çalık Ortak Girişim Grubu’nun ortaklık yapısı şöyledir:
Tablo 12- IOLC-Çalık Ortak Girişim Grubu’nun Hissedarlık Yapısı
Hissedar Hisse Oranı (%)
Indian Oil Corporation Limited 51
Çalık Enerji Sanayi ve Ticaret A.Ş. 49
Toplam 100

Çalık Grubu’nun Türkiye’de ilgili ürün pazarlarında ya da etkilenen pazarlarda
herhangi bir faaliyeti bulunmamaktadır.

H.1.2.3. Ordu Yardımlaşma Kurumu (OYAK)

1 Mart 1961 tarihinde 205 sayılı Yasa ile kurulmuş olan OYAK, özel hukuk 290
hükümlerine bağlı, ağırlıkla TSK mensuplarından oluşan üyelerinin
yardımlaşma ve emeklilik fonudur. OYAK’ın 2004 yılı sonu itibarıyla finans,
çimento, otomotiv, gıda, kimya ve hizmet sektörlerinde 29’u doğrudan, 16’sı
dolaylı toplam 45 iştiraki bulunmaktadır. Bu iştirakler ve OYAK Grubu’nun
ortaklık oranları şu şekildedir:

Tablo 13- Oyak’ın Doğrudan Kontrol Ettiği İştirakleri
Şirket OYAK Grup Payı (%)
Finans Grubu
Oyak Bank A.Ş. 100,00
Oyak Anker Bank GmBH 100,00
Axa Oyak Holding A.Ş. 50,00
Oyak Yatırım Menkul Değerler A.Ş. 99,44
Oyak Emeklilik A.Ş. 100,00
Halk Finansal Kiralama A.Ş. 46,40
Sanayi Grubu
Adana Çimento San. T.A.Ş. 57,13
Bolu Çimento San. A.Ş. 51,94
Ünye Çimento San. ve Tic. A.Ş. 52,74
Mardin Çimento San. ve Tic. A.Ş. 55,85
Elazığ Altınova Çimento Sanayi ve Ticaret
A.Ş. 70,00
Oysa Çimento Sanayi ve Ticaret A.Ş. 41,09
Oyka Kağıt Ambalaj San. ve T.A.Ş. 100,00
Oyak Beton Sanayi ve Ticaret A.Ş. 100,00
Oyak-Renault Otomobil Fabrikaları A.Ş. 49,00
İskenderun Enerji Üretim ve Ticaret A.Ş. 49,00
Oyak Enerji San. ve Tic. A.Ş. 100,00
Hektaş Ticaret T.A.Ş. 53,83
Tukaş Gıda San. ve Tic. A.Ş. 72,00
Tam Gıda Sanayi ve Ticaret A.Ş. 29,09
Hizmet Grubu
Mais Motorlu Araçlar İmal ve Satış A.Ş. 51,00
Omsan Lojistik A.Ş. 100,00
Oytaş İç ve Dış Tic. A.Ş. 99,48
Oyak Savunma ve Güvenlik Sistemleri A.Ş. 100,00
05-71/981-270

10
Oyak Teknoloji Bilişim ve Kart Hizmetleri
A.Ş. 99,97
Oyak Konut İnşaat A.Ş. 75,00
Oyak İnşaat A.Ş. 100,00
Eti Pazarlama ve Sanayi A.Ş. 26,00
Oyak Pazarlama Hizmet ve Turizm A.Ş. 100,00

Tablo 14- Oyak’ın Dolaylı Olarak Kontrol Ettiği İştirakleri
Şirket OYAK Grup Payı (%)
Finans Grubu
Oyak Portföy A.Ş. 100,00
European Finance 100,00
Axa Oyak Hayat Sigorta A.Ş. 50,00
Axa Oyak Sigorta A.Ş. 36,25
Sanayi Grubu
Çimsa A.Ş. 15,70
Oycem 100,00
Hizmet Grubu
Omsan Gmbh 100,00
Omsan Sarl 100,00
Omsan Lojistik Eood 100,00
Omsan Lojistik Ooo 100,00
Omsan Lojistica 100,00
Omsan Lojistik Mmc 100,00
Azer-Omsan Nakliyat Mmc 51,00
Omfesa Logistics 50,00
Omsan Bv 100,00
Oyak Telekomünikasyon A.Ş. 100,00
300
Kurum’un yönetim kurulu üyeleri ise şöyledir:

Tablo 15- Oyak Yönetim Kurulu Üyeleri
E. Korg. Yıldırım Türker Yönetim Kurulu Başkanı
J. Tümg. Mustafa Bıyık Üye
Tuğa. Mehmet Ali Çınar Üye
E. Hak. Tuğg. Ahmet Taner Candemir Üye
Tuğg. Kamil Başoğlu Üye
Necdet Serin Üye
Lütfi Fikret Tuncel Üye
Şerif Coşkun Ulusoy Üye ve Genel Müdür

OYAK Grubu, bu dosya kapsamında ilgili ürün pazarı ya da etkilenen pazar
olarak tanımlanan herhangi bir iş kolunda faaliyet göstermemektedir.

H.2. İlgili Pazar

H.2.1. İlgili Ürün Pazarı 310

Rafinaj aşamaları sonucunda en çok üretilen nihai ürün yelpazesinde; LPG,
nafta, benzin, solvent, jet yakıtı, gaz yağı, motorin, kalorifer yakıtı, fuel oil-6,
asfalt ve madeni yağ bulunmaktadır. Talep yönünden bakıldığında, bu
ürünlerin kullanım amaçları farklıdır, dolayısıyla, tüketim noktasından
bakıldığında, farklı pazar tanımlarına esas teşkil edebilecekleri görülmektedir.
Ancak, devre konu olan TÜPRAŞ’ın, bu ürünlerin nihai kullanıcıya sunumu
noktasında herhangi bir faaliyeti bulunmamaktadır. Dolayısıyla talep yönlü
05-71/981-270

11
bakış açısı, TÜPRAŞ’ın pazar faaliyetlerinin tanımlanması bakımından
yetersizdir. 320

Arz açısından bakıldığında ise, bir rafineriden çıkacak olan nihai ürünlerin
miktarları ve çeşitlerinin, rafinerinin sahip olduğu üniteleri ile teknolojik
özelliklerine ve ham petrolün türüne bağlı olduğu, ancak bir rafinerinin mevcut
teknolojik yapısında yenilik yapmanın hem yüksek maliyet oluşturması, hem
de uzun bir zaman alması sebebiyle, rafinaj işlemine girdi olarak kullanılan
ham petrolden hangi çeşit petrol ürününün ne miktarda üretileceğinin daha
baştan belli ve sabit olduğu görülmektedir. Dolayısıyla, bir petrol ürününün
üretim miktarını artırmak için girdi olarak kullanılan ham petrol miktarını da
arttırmak gerekmektedir ki, bu da diğer petrol ürünlerinden de daha fazla 330
üretilmesi sonucunu doğurmaktadır. Rafineride üretilen petrol ürünlerinin bu
şekilde üretim miktarları birbirine bağlı olduğundan bunların “bağlı ürünler”
olarak ele alınması gerekmektedir. Bu çerçevede, ilgili ürün pazarı, tüm nihai
petrol ürünlerini kapsayacak şekilde “rafinaj pazarı” olarak tespit edilmiştir.

Bununla birlikte, LPG bakımından, TÜPRAŞ tarafından yapılan üretim Türkiye
ihtiyacını karşılamak noktasından çok uzak olduğu için, TÜPRAŞ’ın LPG
alanındaki faaliyetleri üretimle sınırlı kalmamış, yurt dışından LPG tedariği
konusunda da önemli yatırımlar gerçekleştirilmiştir. Dolayısıyla, LPG de diğer
akaryakıt ürünleriyle birlikte “rafinaj pazarı” kapsamında ele alınmakla birlikte, 340
ithalat olanakları ayrıca değerlendirilmiştir.

Dağıtıma ilişkin faaliyetlere bakıldığında ise, TÜPRAŞ’ın bu ürünlerin
birçoğunun doğrudan üreticisi (örneğin akaryakıt ürünleri), bazılarının ise
hammadde üreticisi (örneğin madeni yağlar) olduğu görülmektedir. Ancak,
Türkiye’deki tek rafinaj şirketi konumunda olan TÜPRAŞ, 5015 sayılı Petrol
Piyasası Kanunu doğrultusunda, dağıtım faaliyetine girmediği sürece, diğer
dağıtım şirketlerine doğrudan rakip olarak değerlendirilmesi mümkün
gözükmemektedir.
350
Bu durumda; ilgili ürün pazarlarının tanımlanmasında TÜPRAŞ tarafından
yürütülen faaliyetler esas alınmakla birlikte, akaryakıt ürünlerine ilişkin dağıtım
pazarının, bu dosya bakımından “etkilenen pazarlar” olarak ele alınması
uygun görülmektedir. Ancak buradaki etkileşim tek taraflı olmayıp; alıcı
konumundaki teşebbüslerde bazı dağıtım şirketlerinin ortaklıkları
bulunduğundan, ortaya çıkacak dikey entegrasyon çerçevesinde, TÜPRAŞ’ın
pazardaki konumunun da satış işleminden etkileneceği açıktır. TUPRAŞ’ın
akaryakıt faaliyetleriyle ilişkilendirilebilecek olan “etkilenen pazarları” şunlardır;

- Benzin, motorin ve otogazı içerecek şekilde, “akaryakıt ve otogaz 360
istasyonlarında satılan kara taşıtı yakıtları” dağıtımı,
- Kalorifer yakıtı, fuel oil no:6, doğalgaz, dökme LPG, doğalgaz ve
kömürden oluşan “hane ve işyeri yakıtları” dağıtımı,
- Jet yakıtı dağıtımı,
- Gazyağı dağıtımı,
- Light wax dağıtımı,
- Madeni yağ dağıtımı.

05-71/981-270

12
Bununla birlikte, TÜPRAŞ’ın faaliyetleri, bu pazarlara yönelik rafinaj işlemiyle
sınırlı değildir. TÜPRAŞ, Petkim Petrokimya Holding A.Ş.’nin iki 370
kompleksinden biri olan Yarımca Kompleksi’ni devralmak suretiyle petrokimya
sektöründe faaliyet göstermeye başlamıştır. Şirket, Yarımca Kompleksi
Tesisleri’ndeki üretime, Körfez Petrokimya ve Rafineri Müdürlüğü ünvanı
altında butadien ekstraksiyon, polistiren(PS), karbon siyahı(KS), polibutadien
kauçuk(CBR), stiren butadien kauçuk(SBR) fabrikaları ve yardımcı işletme
üniteleri ile devam etmektedir.

Bu ürünler sadece Yarımca Kompleksi Tesisleri’nde üretilmekte olup, Petkim
Aliağa Kompleksi’nin bunların üretimine bir katkısı bulunmamaktadır. Bu
ürünlerden PS, termoplastikler grubuna girmesi sebebiyle, lastik 380
hammaddeleri grubuna giren SBR, CBR ve KS’den ayrılmaktadır. Bu iki ürün
grubunun üretim teknolojileri oldukça farklıdır. Hem arz hem de talep ikamesi
açısından değerlendirildiğinde; diğer termoplastiklerle dahi ikame edilebilirliği
sınırlı olan PS’nin, bu tesislerde üretilen diğer ürünlerle ikame edilemediği
anlaşılmıştır.

SBR, CBR ve KS’nin ise kullanım alanları açısından kendi aralarında
ikameleri mümkün görülmekle beraber, bu ürünlerin esasen, birbirlerini
tamamlayıcı ürünler oldukları ve kullanıcıların söz konusu hammaddeleri belli
karışımlarla kullanarak nihai ürünleri elde ettikleri göz önünde 390
bulundurulduğunda, bu ürünler için talep ikamesinin mümkün olmadığı
anlaşılmaktadır. Her biri ayrı bir fabrikada üretilmekte olan bu ürünlerin üretim
teknolojileri birbirinden çok farklıdır. Dolayısıyla, bu ürünlerin arz açısından
ikame edilebilirlikleri de bulunmamaktadır.

Yarımca Tesisleri’nde üretilmekte olan bu ürünlerin, kimyasal, fiziksel ve
mekanik özellikleri, fiyatları ve üretim prosesleri dikkate alındığında, her
ürünün farklı bir pazar oluşturduğu sonucuna ulaşılmıştır.

Doğrudan rafinaj faaliyeti kapsamında olmamakla birlikte, TÜPRAŞ'ın 400
özelleştirilmesi işleminin kapsadığı bir pazar da DİTAŞ'ın faaliyet gösterdiği
taşımacılık alanlarından oluşmaktadır. DİTAŞ, deniz yoluyla ham petrol ve
petrol ürünleri taşımacılığında faaliyet göstermektedir. İthalat bakımından
önem arz eden bu faaliyetlerin, ayrı bir ilgili ürün pazarı olarak tanımlanması
gerektiği sonucuna ulaşılmıştır.

Bu çerçevede, özelleştirmeye konu ilgili ürün pazarları;

- Rafinaj Pazarı,
- Stiren Butadien Kauçuk (SBR) Pazarı, 410
- Polibutadien Kauçuk (CBR) Pazarı,
- Karbon Siyahı (KS) Pazarı,
- Denizyolu ile Ham Petrol ve Petrol Ürünleri Taşımacılığı olarak tespit
edilmiş,

nihai ürün dağıtımına ilişkin pazarlar ise “etkilenen pazarlar” yaklaşımı
çerçevesinde değerlendirilmiştir.

05-71/981-270

13
H.2.2. İlgili Coğrafi Pazar
420
Rafinaj pazarını oluşturan ürünler TÜPRAŞ’ın sahip olduğu dört ayrı rafineride
üretilmekte ve her rafineri öncelikli olarak kendi bölgesine satış
gerçekleştirmektedir. Ancak, ihtiyaç duyulduğu takdirde, bir rafinerinin
ürününün kendi bölgesinin dışına satışı mümkün olabilmektedir. Bunun yanı
sıra, söz konusu ürünler dağıtım firmaları aracılığıyla tüm ülke geneline
dağıtılmaktadır. Ülke genelinde rafineri kapasitesi açığı bulunması halinde,
ithalat da gündeme gelebilmektedir.

Yarımca Kompleksi Tesisleri’nde üretilen petrokimya ürünlerini kapsayan
diğer ilgili ürün pazarlarını oluşturan ürünler için de farklı bir durum söz 430
konusu değildir. Bu ürünler, Türkiye genelinde, alt pazardaki üreticiler
tarafından kullanılmakta ve tüm ülke çapında yaygın olarak ticareti
yapılmaktadır. Ayrıca, yurt dışından ithalat da yapılmaktadır.

Gerek rafinaj ve gerekse ürünlerinin kullanım alanlarının ülke geneline
yayılmış olması ve 4054 sayılı Kanun’un kapsam maddesi göz önüne
alındığında, ilgili coğrafi pazar “Türkiye Cumhuriyeti sınırları” olarak
belirlenmiştir.

Bu durumda, yurt dışı rafineriler ve petrokimya üreticileri “ilgili coğrafi pazar”a 440
doğrudan dahil edilmemekle birlikte; dağıtım şirketleri ve ithalatçılar tarafından
yurt dışından gerçekleştirilen nihai ürün ithalat miktarları, “etkilenen pazar”
yaklaşımı kapsamında pazar payı hesaplamalarında dikkate alınmaktadır.

DİTAŞ'ın faaliyet alanına bakıldığında ise ham petrol ve nihai ürün
taşımacılığının, dünya çapında örgütlenmiş ve petrol piyasasındaki arz-talep
dengesi çerçevesinde uzak mesafeleri kapsayan bir pazar olduğu
görülmektedir. Dolayısıyla, ilgili coğrafi pazarın Türkiye ile sınırlandırılması,
ham petrol ve nihai ürün taşımacılığı bakımından yerinde bir yaklaşım değildir.
Ancak, ham petrol ve nihai ürün taşımacılığının dünya çapındaki boyutları 450
dikkate alındığında, DİTAŞ’ın sahip olduğu yalnız iki adet tanker vasıtasıyla
taşımacılık pazarında ihmal edilebilir düzeyde bir pazar payına sahip olduğu;
bu nedenle dosya konusu özelleştirme işleminin sonuçlandırılabilmesi
bakımından daha ayrıntılı bir analize gerek olmadığı görülmüştür.

H.3. Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme

H.3.1. Pazar Yapısı

Bildirime konu özelleştirme işleminin Kanun’un 7. maddesi kapsamında ele 460
alınabilmesi için, öncelikle mevcut bir hakim durumun güçlendirilmesi ya da
yeni bir hakim durum yaratılması hususu değerlendirilmelidir. Bu noktada,
Kanun’un 7. maddesi kapsamına geçmeden önce gerek ilgili pazarların yapısı
gerekse TÜPRAŞ’ın mevcut bir hakim durumunun bulunup bulunmadığına
ilişkin tespitler aşağıda sunulmuştur.



05-71/981-270

14
H.3.1.1.Rafinaj Pazarı
470
Türkiye’deki toplam hampetrol işleme kapasitesi Mersin’de yer alan ATAŞ
rafinerisinin 2004 yılında depolama tesisine dönüştürülmesinin ardından yıllık
32 milyon ton’dan, 27,6 milyon ton’a gerilemiş ve rafinaj pazarında TÜPRAŞ
tek üretici olarak kalmıştır.

Türkiye, yıllık yaklaşık 2,3 milyon ton seviyesinde olan yerli hampetrol üretimi
dışında rafinerilerin ihtiyacı olan hampetrolün hemen hemen tamamını ithal
etmektedir. TÜPRAŞ, 2004 yılında 5,6 milyar ABD doları bedel karşılığında,
22,3 milyon ton hampetrol ithal etmiş ve 2,3 milyon ton da yerli petrol alımı
gerçekleştirmiştir. 480

Türkiye hampetrol açısından dışa bağımlı bir ülke konumunda olup, genellikle
Rusya, İran, Irak, Libya ve Suudi Arabistan gibi ülkelerden hampetrol ithal
etmektedir. TÜPRAŞ, hampetrol temininde istikrar açısından genellikle
tedarikçi firmalar ile bir yıllık anlaşmalar yapmakta ve bu anlaşmalar sürenin
bitimi ile yeniden müzakere edilmektedir.

Rafinaj ile ortaya çıkan nihai ürünler bazında, 2004 yılında Türkiye’deki petrol
ürünleri üretimi, tüketimi, ihracat ve ithalatı aşağıdaki şekilde gerçekleşmiştir.
490
Tablo 16- 2004 Yılı Türkiye Petrol Ürünü Üretimi, Tüketimi, İhracat ve İthalatı
Ürün (Kt) Üretim Tüketim İhracat İthalat
LPG 749 3.522 611 3.379
Nafta 1.585 1.606 430 448
Benzin 3.372 2.826 1.309 789
Jet Yakıtı / Gaz Yağı 1.810 1.862 41 25
Motorin 7.611 10.947 558 3.905
Kalorifer Yakıtı 875 1.169 --- 227
Fuel Oil 5.765 5.252 1.132 623
Asfalt 1.391 1.390 2 ---
Makina Yağı 292 625 --- 331
HVGO, Solvent ve
diğerleri 513 448 390 315
Toplam 23.963 29.647 4.473 10.042

Bu verilere göre Türkiye nihai ürün bazında net ithalatçı durumundadır. 2004
yılında Türkiye’nin toplam petrol ürünleri ithalatı başta LPG, motorin, benzin,
fuel oil ve nafta olmak üzere 10 milyon ton civarında gerçekleşmiştir.

Esasen hampetrolün işlenmesi sırasında kendiliğinden %3-4 oranında ortaya
çıkan bir ürün olan LPG’ye talep çok yüksek oranda gerçekleşmekte ve bu
nedenle önemli miktarda LPG ithalatı yapılmaktadır. Ayrıca, 2004 yılında
TÜPRAŞ, 7,61 milyon ton’luk motorin üretimi ile 10,95 milyon ton olan ülke 500
ihtiyacının %69,5’ini karşılayabilmiştir.

Dolayısıyla, LPG ve motorin bakımından yurt içi üretimin talebi karşılamadığı
dikkati çekmektedir. Bunun yanı sıra, genel olarak petrol ürünlerine ilişkin arz
miktarı tüketimi karşılamamakla birlikte, başta benzin ve fuel oil olmak üzere
belirli bazı ürünlerde net ihracat görülmektedir.

05-71/981-270

15
Rafineri bazında bakıldığında, TÜPRAŞ İzmit rafinerisi hemen hemen bütün
ürünlerde en yüksek miktarda üretim gerçekleştirmiş, TÜPRAŞ rafinerilerinin
toplam üretim değerleri ise bazı ürünlerde %100 olarak gerçekleşirken, diğer 510
ürünlerde de buna yakın üretim yüzdeleri ortaya çıkmıştır. 2005 yılı rakamları
henüz bulunmamakla birlikte, ATAŞ’ın kapatılmasının ardından, TÜPRAŞ’ın
yurt içi üretim paylarının tüm ürünlerde %100 olacağı bilinmektedir.

Bununla birlikte, Türkiye rafinaj pazarındaki arz-talep dengesi çerçevesinde,
TÜPRAŞ’ın Türkiye’deki pazar gücünün görülebilmesi bakımından, yurt içi
satışlarının esas alınması gerekmektedir.

Ürün bazında yurt içi satış miktarlarında artış ya da azalış yönünde
dalgalanmalar gerçekleşmesine rağmen, TÜPRAŞ; toplam üretiminin giderek 520
daha az bir oranını yurt içine satmaya başlamıştır. Bu durum, TÜPRAŞ’ın
giderek uluslararası ticarete yöneldiğini göstermekle birlikte, 2004 yılı itibarıyla
toplam satışlarının %85’i yurt içi satışlardan oluşmaktadır.

İhracat verilerine göre özellikle benzindeki ihracat giderek artmış ve
TÜPRAŞ’ın toplam ihracat miktarının toplam üretimi karşısındaki yeri de
giderek büyümüştür. TÜPRAŞ benzinde Türkiye ihtiyacının üzerinde üretim
yapmaktadır. Türkiye’nin benzin tüketimi son dokuz yıl içinde azalarak
1995’deki 4,04 milyon ton seviyelerinden 2004’te 2,83 milyon ton seviyesine
düşmüştür. 530

Ancak TÜPRAŞ, Türkiye’de akaryakıt pazarında meydana gelen bu değişime
uyarak, özelikle kurşunsuz benzini uzun vadeli ihraç anlaşmaları yoluyla ihraç
etme yoluna gitmiştir. TÜPRAŞ’ın talepte meydana gelen dalgalanmalara
karşı kendisini korumak ve alternatif pazarlar bulmak amacıyla her geçen yıl
daha fazla ihracata yöneldiği görülmektedir.

TÜPRAŞ’ın Türkiye’de rafinaj piyasasındaki gücünün tam olarak ifade
edilebilmesi ve yüzdesel bir pazar payı olarak ortaya konulabilmesi
bakımından, gerek TÜPRAŞ ve gerekse diğer teşebbüsler tarafından 540
gerçekleştirilen ithalat ve ihracat değerleri de dikkate alınmıştır. Nitekim bir
taraftan TÜPRAŞ halihazırda büyük bir ithalatçı olarak pazardaki önemini
kısmen korumaya çalışırken, diğer yandan öteki teşebbüslerin ithalat
olanaklarının gelişmesi ile pazar gücü bir anlamda sınırlanmaktadır.

2004 yılına gelindiğinde TÜPRAŞ’ın, LPG haricinde, ithalat bakımından pek
bir önemi kalmadığı anlaşılmaktadır. LPG’de de TÜPRAŞ’ın gerek ithalat ve
gerekse üretimden satışlarında azalma gerçekleşmiş olmakla birlikte, söz
konusu azalma diğer petrol ürünlerindeki kadar olmayıp, TÜPRAŞ halen
tedarikçi ve ithalatçı olarak önemli bir teşebbüs konumundadır. 550

İthalat ve ihracatın net etkisi dikkate alındığında, tüm akaryakıt ürünlerini
kapsayacak şekilde TÜPRAŞ’ın sahip olduğu pazar payının %70,1 olduğu
tespit edilmiştir. Pazar payı azalma eğiliminde olmakla birlikte, halihazırda
TÜPRAŞ’ın rafinaj pazarı bakımından hakim durumda olduğu sonucuna
ulaşılmıştır. Özellikle teklif sahiplerinden Koç-Shell ortaklığının faaliyet alanları
05-71/981-270

16
dikkate alınarak, LPG ithalatı ve akaryakıt ürünleri dağıtım pazarları hakkında
yapılan ilave değerlendirmeler ve varılan sonuçlar aşağıda sunulmuştur.

H.3.1.2. LPG 560

TÜPRAŞ’ın üretimi talebin küçük bir bölümünü karşılaması nedeniyle yurtiçi
LPG tüketiminin büyük bölümü ithalat yoluyla karşılanmaktadır. LPG ithalatı
ise deniz yoluyla gerçekleştirilmektedir. Bu nedenle LPG ithalatına yönelik
tesisler, denizden ikmal yapmanın olanaklı olduğu noktalarda kurulmuştur.
Yurtiçinde 50’yi aşan sayıda LPG tedarikçisi olmasına rağmen, bunların
birçoğu TÜPRAŞ’tan veya diğer ithalatçı şirketlerden aldıkları LPG’nin dağıtım
işini yürütmektedir. İç piyasada, LPG ithalatı yapma imkanı bulunan şirketler
TÜPRAŞ, Milangaz, İpragaz, Total Gaz, Habaş, Argaz, Ergaz, Güneygaz ve
BP Gaz’dır. Bunlar dışındaki şirketler gerek sermaye gerekse ithalat alt yapısı 570
konusunda yetersiz oldukları için ithalat yapamamaktadırlar. Öte yandan,
2004 yılı verilerine göre; Argaz, Ergaz ve Güneygaz’ın yaptığı ithalat
önemsenmeyecek kadar düşük seviyedir.

Türkiye’nin LPG ikmal noktaları, TÜPRAŞ rafinerilerinin konumu ve ithalat
olanaklarına göre temel olarak 5 noktada toplanmıştır. Bu noktalar; Trakya
(Haramidere-Tekirdağ), Yarımca, Dörtyol, Aliağa ve Samsun’dur. İthalatçı
teşebbüslerin tedarik noktalarına göre dağılımı şu şekildedir.

- Trakya: Boğaz köprülerinden LPG geçişinin yasak olması nedeniyle 580
Trakya bölgesinin ihtiyacı olan LPG’nin TÜPRAŞ’tan veya dış piyasalardan
deniz yoluyla getirilmesi gerekmektedir. Bölgeye yapılan LPG ithalatının
neredeyse tamamı Aygaz, Total Gaz ve İpragaz tarafından
gerçekleştirilmektedir.
- Yarımca: TÜPRAŞ’ın İzmit rafinerisinin çevresinde toplanan LPG
şirketlerinden bazıları hem TÜPRAŞ üretiminden hem de ithalat yoluyla ikmal
yapmaktadırlar. Bu bölgede, TÜPRAŞ hem LPG üreticisi hem de ithalatçısı
konumundadır ve TÜPRAŞ dışında, ithalat yapmaya yönelik alt yapıya sahip
olan LPG şirketleri Demirören Grubu, Aygaz ve Habaş’tır. İpragaz ise Aygaz
alt yapısını kullanarak ithalat yapmaktadır. 590
- Aliağa: Ege Bölgesi ve hinterlandının LPG ihtiyacı Aliağa’da toplanan
LPG şirketleri tarafından karşılanmaktadır. Bu bölgede LPG şirketlerinin
ithalat altyapısı bulunmamaktadır. Aliağa’daki ithalat alt yapısı TÜPRAŞ’ın
kontrolündedir. TÜPRAŞ LPG şirketlerinin ihtiyacını üretim ve ithalat yoluyla
karşılamaktadır.
- Dörtyol: Akdeniz ve Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nin LPG ihtiyacı
Dörtyol’da bulunan ikmal tesislerinden ithalat yoluyla karşılanmaktadır. Bu
bölgede ithalata yönelik tesisleri olan şirketler İpragaz, Aygaz, Demirören
Grubu ve BP Gaz’dır.
- Samsun: Bu bölgede ithalat alt yapısına sahip olan tek şirket 600
Aygaz’dır.

Bu noktalar dışında TÜPRAŞ Kırıkkale Rafinerisi’nin üretimini pazarlamaya
yönelik olarak bu rafineri çevresinde kurulmuş olan LPG dağıtım tesisleri
bulunmaktadır. LPG’ye ilişkin üretim, tüketim, ihracat ve ithalat bilgileri şu
şekildedir:
05-71/981-270

17

Tablo 17- 2004 Yılı Türkiye LPG Üretimi, Tüketimi, İhracat ve İthalatı
(bin ton) Üretim Tüketim İhracat İthalat
LPG 749 3.522 611 3.379

3.522 bin ton olarak ifade edilen Türkiye toplam LPG tüketiminin büyük 610
bölümü ithalatla karşılanmakta ve sadece 749 Kt’si yurtiçinde üretilmektedir.
Söz konusu veriler 2004 yılına ait olduğundan bu üretimin bir bölümü ATAŞ
rafinerisi tarafından gerçekleştirilmiştir.

TÜPRAŞ’ın 2004 yılı LPG üretimi 719,3 Kt seviyesinde gerçekleşmiştir.
TÜPRAŞ’ın yıllar itibarıyla LPG satış ve ithalat-ihracat verileri şu şekildedir:

Tablo 18- Yıllar İtibarıyla TÜPRAŞ Yurtiçi LPG Satışları
Ürün
(binton) 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004
LPG 2.726,2 2.976,0 2.887,2 3.555,7 3.044,0 2.567,0 2.125,5 1.605,7

Tablo 19- Yıllar İtibarıyla TÜPRAŞ Tarafından İthal Edilen Toplam LPG Miktarları 620
Ürün
(binton) 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004
LPG 2.021 2.374 2.140 3.092 2.355 1.948 1.389 894

Bu veriler çerçevesinde TÜPRAŞ’ın gerek LPG satış gerekse ithalat
miktarlarında son senelerde bir düşüş gözlenmektedir. Bu durum, LPG
dağıtım şirketlerinin kendi ithalat altyapılarını kurarak ithalata başlamalarının
sonucudur. 2004 yılı sonu itibarıyla TÜPRAŞ, Türkiye LPG tüketiminin
%20,4’ünü üretmiş ve ithalatla birlikte %45,6’sını tedarik etmiştir. Türkiye’nin
toplam LPG tedariğinde üretici ve ithalatçılara göre dağılım şu şekildedir.

Tablo 20- LPG Tedarik Oranları
Şirket İsmi Miktar (bin ton) Pay (%)
TÜPRAŞ
(ithalat+üretim) 1.605 39
Aygaz 1.065 26
Total Gaz 215 5
İpragaz 414 10
BP Gaz 216 5
Milangaz 536 13
Diğerleri 46 2
TOPLAM 4097 100
630
Genel olarak tüplü-dökme-otogaz şeklinde üçlü bir sınıflandırmaya gidilen
LPG’de, 2004 yılı yurt içi satışları bir önceki yıla göre %4,6 oranında artarak
yaklaşık 3.760 bin ton olarak gerçekleşmiştir. Aynı dönemde tüplü LPG ve
otogaz satışlarında sırasıyla %0,1 ve %20,9 oranında bir artış gözlenirken,
dökme LPG satışları %11,9 azalmıştır. Toplam LPG satışlarının %48’i tüplü,
%37’si otogaz ve %15’i de dökme LPG’den ibarettir.

LPG dağıtımı pazarında 50’nin üzerinde teşebbüs faaliyet göstermekte olup
bunların büyük bir bölümü TÜPRAŞ’tan veya ithalatçı şirketlerden aldıkları
LPG’yi pazarlamaktadırlar. 640

05-71/981-270

18
H.3.1.3. Diğer Akaryakıt Ürünleri

Türkiye akaryakıt ürünleri dağıtımı pazarlarının lider teşebbüsü Poaş’tır.
Poaş’la birlikte sektörün önde gelen firmaları, dünya çapında dikey bütünleşik
yapıya sahip olan Bp ve Shell, ayrıca Total, Turcas ve son yıllarda artan pazar
payı ve ithalata yönelik yatırımlarıyla dikkat çeken Opet’dir. Son yıllara kadar
bazı yerli firmalarla birlikte sektörde faaliyet gösteren dağıtım şirketlerinin
sayısı 10 ile 12 arasında değişmekte iken, özellikle 5015 sayılı Petrol Piyasası
Kanunu’nun ardından yeni dağıtıcı lisansları verilmiş ve dağıtım şirketi sayısı 650
artmıştır. Bu yapı içinde 2004 yılı itibarıyla dağıtım firmalarının bazı ürünler
kapsamındaki satışları ve payları aşağıdaki tabloda yer almaktadır.

Tablo 21- Akaryakıt Dağıtım Şirketlerinin 2004 Yılı Petrol Ürünleri Satışları (Ton) ve Pazar
Payları (%)
Şirketler Benzin P.Payı Motorin P.Payı Kal. Yakıtı P.Payı Fuel Oil-6 P.Payı
Poaş 726.768 25,5 3.595.357 36,4 403.129 57,0 973.558 32,0
Turquaz 14.979 0,5 154.455 1,6 3.428 0,5 15.286 0,5
Aytemizler 43.328 1,5 400.805 4,1 61.670 8,7 174.614 5,7
Bölünmez
Petrol
39.681 1,4 297.763 3,0 15.893 2,2 37.527 1,2
Delta 2.232 0,1 23.798 0,2 833 0,1 9.286 0,3
Altınbaş 23.545 0,8 236.012 2,4 32.022 4,5 84.068 2,8
Full GS 203 0,0 4.338 0,0 1.575 0,2 7.561 0,2
Siyam 2.153 0,1 15.443 0,2 849 0,1 1.707 0,1
Enerji 8.152 0,3 104.778 1,1 17.789 2,5 88.058 2,9
Türkoil 853 0,0 9.955 0,1 799 0,1 1.039 0,0
Erk 9.309 0,3 61.328 0,6 833 0,1 1.148 0,0
BP 565.459 19,8 1.253.999 12,7 55.057 7,8 681.059 22,4
Shell 645.350 22,6 1.433.224 14,5 19.791 2,8 270.690 8,9
Turcas 278.470 9,8 663.475 6,7 4.749 0,7 40.125 1,3
Total 187.256 6,6 725.876 7,3 25.268 3,6 124.768 4,1
Opet 280.208 9,8 776.347 7,9 57.884 8,2 512.172 16,8
Tu-Ta 5.026 0,2 8.606 0,1 39 0,0 - -
Petline 16.421 0,6 120.585 1,2 5.486 0,8 20.443 0,7
Toplam 2.849.393 100,0 9.886.144 100,0 707.094 100,0 3.043.109 100,0

ATAŞ’ın da rafinaj faaliyetlerine son vermesiyle Türkiye akaryakıt dağıtım
firmalarının ürün tedariğinde TÜPRAŞ dışındaki tek alternatifleri ithalattır. Bu
nedenle akaryakıt dağıtımında bazı teşebbüslerin rekabet stratejilerini ithalata
dönük olarak oluşturdukları gözlenmektedir. 2005 yılı itibarıyla sektördeki 660
depolama kapasitesi durumu şu şekildedir:

Tablo 22- Akaryakıt Dağıtım Şirketleri Depolama Kapasiteleri
(2005 Yılı İtibarıyla İnşaatı Devam Eden veya Devreye Girmesi Planlananlar da Dahil)
Şirket Toplam Depolama
Kapasitesi (Ton)
Toplam İçindeki
Oranı (%)
Altınbaş Petrol ve Tic. A.Ş. 160.814 5,09
Aytemiz Akaryakıt Dağ.ve P. A.Ş. 176.000 5,57
Bölünmez Petrolcülük A.Ş. 34.090 1,08
BP Petrolleri A.Ş. 417.822 13,23
Delta Petrol Ürünleri Tic. A.Ş. 266.000 8,42
Enerji Petrol Ürünleri Tic. A.Ş. 52.954 1,68
05-71/981-270

19
GS Petrol Ürünleri Tic. A.Ş. 35.618 1,13
Opet Dış Tic. Nak. ve Ak… 55.483 1,76
Opet Petrolcülük A.Ş. 364.097 11,53
Petline Petrol Ürünleri A.Ş. 47.928 1,52
Petrol Ofisi A.Ş. 679.793 21,52
Siyam Petrolcülük San. ve Tic. 97.500 3,09
The Shell Company of Turkey Ltd. 186.476 5,90
Total Oil Türkiye A.Ş. 243.900 7,72
Turcas Petrol A.Ş. 66.213 2,10
Turkuaz Petrol Ürünleri A.Ş. 38.667 1,22
Tuta Petrolcülük A.Ş. 50.700 1,60
Balpet Petrol Ürünleri Taş. San. … 40.000 1,27
Best Oil/Selahattin Kaleli Ltd. Şti. 5.000 0,16
Birleşik Petrol A.Ş. 70.000 2,22
Damla Petrol İnşaat Ticaret A.Ş. 5.000 0,16
Yuropet Akaryakıt Dağ. Paz. Ltd… 65.000 2,06
Toplam 3.159.055 100,00

5015 sayılı Petrol Piyasası Kanunu’ndan önce dağıtım şirketi olmak için
minimum depolama kapasitesine sahip olunmasını şart koşan ikincil mevzuat,
küçük ölçekli çok sayıda deponun ortaya çıkmasına sebep olmuştur. 5015
sayılı Kanun ile getirilen lisanslı depoculuk faaliyetine ilişkin EPDK’ya lisans
başvuruları devam etmekle birlikte, mevcut kapasitelerin de ithalat 670
bakımından yeterli seviyede olduğu görülmektedir.

H.3.2. Kanun’un 7. Maddesi Kapsamında Değerlendirme

TÜPRAŞ’ın rafinaj pazarındaki net cirosu 2004 yılı için 11.486.965.000 YTL.,
pazar payı ise %70,1’dir. Dolayısıyla TÜPRAŞ’ın özelleştirme kapsamında
devredilmesi işlemi, yalnızca TÜPRAŞ’ın pazar payı ve cirosunun dikkate
alınması halinde de gerek 1998/4 sayılı Tebliğ gerekse 1997/1 sayılı Tebliğ
kapsamında Rekabet Kurulu'nun iznine tabidir.
680
Birleşme/devralmalara ilişkin 4054 sayılı Kanun’un 7. maddesinde: “Bir ya da
birden fazla teşebbüsün hakim durum yaratmaya veya hakim durumlarını
daha da güçlendirmeye yönelik olarak, ülkenin bütünü yahut bir kısmında
herhangi bir mal veya hizmet piyasasındaki rekabetin önemli ölçüde
azaltılması sonucunu doğuracak şekilde birleşmeleri veya herhangi bir
teşebbüsün ya da kişinin diğer bir teşebbüsün mal varlığını yahut ortaklık
paylarının tümünü veya bir kısmını ya da kendisine yönetimde hak sahibi
olma yetkisi veren araçları, miras yoluyla iktisap durumu hariç olmak üzere,
devralması hukuka aykırı ve yasaktır.” hükmüne yer verilmiştir.
690
Kanun’un 7. maddesince yasaklanan birleşme devralmalarda iki ana husus
göze çarpmaktadır:
-hakim durum yaratmaya veya hakim durumlarını daha da güçlendirmeye
yönelik olması,
-rekabetin önemli ölçüde azaltılması sonucunu doğurması.

Bu çerçevede, Özelleştirme İdaresi Başkanlığı tarafından Kuruma bildirilen üç
teklif sahibinin TÜPRAŞ’ı devralmasına ilişkin değerlendirmeler ve varılan
sonuçlar aşağıda sunulmuştur.
05-71/981-270

20
H.3.2.1. Koç-Shell Ortaklığı 700
Özelleştirmeye ilişkin ihalede en yüksek teklif sahibi, Koç-Shell ortaklığı
olmuştur. Koç–Shell ortaklığının diğer teklif sahipleri yanında ayırt edici
özelliği, bu ortaklığı oluşturan tarafların, ilgili ürün pazarları ve etkilenen
pazarlar içinde faaliyetlerinin olması, dolayısıyla devir işleminin dikey ve yatay
entegrasyona yol açmasıdır.

Koç–Shell ortak girişim grubunun hissedarlık yapısı aşağıdaki şekildedir:

Tablo 23- Koç-Shell Ortak Girişimi Hissedarlık Yapısı
Hisse Sahibi Hisse Oranı (%)
Koç Holding A.Ş. 80,0
Aygaz A.Ş. 7,0
Opet Petrolcülük A.Ş. 3,0
The Shell Company of Turkey Ltd. 0,1
Shell Overseas B.V. 9,9
Toplam 100,0
710
Koç-Shell Ortak Girişim Grubu, ihalenin kazanılması halinde, hisseleri satın
almak için sermayesinin en az %51’ine sahip olacağı bir anonim şirket
kuracaktır. Özelleştirme süreci kapsamında ortak girişim grubunun hukuki
çerçevesi, tarafların aralarında imzaladıkları 26 Ağustos 2005 tarihli Ortak
Girişim Beyannamesi, Ortak Girişim Anlaşması, Teknik Servis Anlaşması,
Ham Petrol Tedarik Anlaşması ve İhracat Anlaşması ile çizilmiştir. ”Ortak
Girişim Anlaşması”nın tarafları; Koç (Koç Holding A.Ş., Aygaz A.Ş., OPET
Petrolcülük A.Ş.) ile Shell (Shell Overseas Investment B.V., The Shell
Company of Turkey Limited) şirketleridir.
720
Bu anlaşma çerçevesinde, Koç ve Shell’in müştereken kuracağı teşebbüsün
(KSOG) sermayesinin %90’ına Koç ve %10’una Shell tarafından sahip
olunması hedeflenmektedir. Kurulacak olan bu teşebbüs esas itibarıyla ortak
kontrole sahip olmayacak; Koç’un, KSOG üzerinde tam kontrolü bulunacaktır.
TÜPRAŞ’ın hisselerine sahip olması ve TÜPRAŞ’ı yönetmesi için kurulacak
olan KSOG’deki tarafların (Koç ve Shell) hak, görev ve mükellefiyetleri, Ortak
Girişim Anlaşması ve Hissedarlar Anlaşması’nda belirtilen hüküm ve şartlara
göre yürütülecektir.

Ortak Girişim Anlaşması’na göre; 730
-KSOG üzerinde Koç tam kontrole sahip olacak, Shell ise ‘Azınlık Hakları’na
sahip olacaktır.
-KSOG’nin Yönetim Kurulu 5 üyeden oluşacak, bunlardan 4’ü Koç tarafından
tayin edilecektir.
-‘Azınlık Menfaati’, KSOG’nin hisselerinin %5’ine doğrudan veya dolaylı olarak
Shell tarafından sahip olunması anlamına gelecektir.
-Shell ‘Azınlık Menfaati’ne sahip olduğu sürece hem KSOG hem de
TÜPRAŞ’ın yönetim kurulunda en az 1 üye ile temsil edilecektir.
-Shell KSOG’de ‘Azınlık Menfaati’ne sahip olduğu sürece Koç, Shell’in onayı
olmaksızın temettü politikasını değiştiremeyecektir. 740
05-71/981-270

21
-Shell KSOG’de ‘Azınlık Menfaati’ne sahip olduğu sürece Koç, KSOG’nin ve
TÜPRAŞ’ın işlerinin niteliğinde değişiklik yapamayacaktır.
-KSOG ve TÜPRAŞ büyük hissedar Koç tarafından yönetilecek, bununla
birlikte TÜPRAŞ’ın bütün üst yönetiminin seçilmesi konusunda önceden
Shell’e danışılacaktır.

Ortak Girişim Anlaşması ayrıca Teknik Hizmet Anlaşması (Servis Anlaşması)
ve Ham Petrol Tedarik ve İhracat Hizmetleri Anlaşması’na atıflar yapmaktadır.

Servis Anlaşması: TÜPRAŞ’ın faaliyetlerini desteklemek için belirli bazı 750
teknik danışmanlık ve diğer hizmetlerin Shell tarafından verilmesine ilişkin
anlaşmadır.

Ham Petrol Tedarik Hizmetleri Anlaşması: Shell International Trading and
Shipping Company Limited (STASCO) ile TÜPRAŞ arasında imzalanacaktır.
Bu anlaşma boyunca TÜPRAŞ, Türkiye’de üretilen ve TÜPRAŞ tarafından
sınırlama olmaksızın satın alınabilecek olan ham petrol istisna olmak üzere,
Türkiye’deki TÜPRAŞ rafinerileri için gerekli olan bütün ham petrol ve/veya
ham madde ihtiyacının en az %40’ını, piyasa koşulları çerçevesinde
münhasıran STASCO’dan veya STASCO yoluyla satın alacaktır. Anlaşmanın 760
süresi 3 yıldır.

İhracat Anlaşması: Koç ile STASCO arasında imzalanacak anlaşma ile 1
Ocak 2006’dan itibaren üç yıl süreyle TÜPRAŞ’ın rafinerilerde üretilen
ürünlerinin yıllık ihracat miktarının en az %50’sinin satın alınması konusunda
“TÜPRAŞ ile Görüşme Hakları” münhasır olarak STASCO’ya verilecektir.

Bu anlaşmalarla oluşturulan yapı çerçevesinde, KSOG’nin ve dolayısıyla
TÜPRAŞ’ın devir işleminden sonra Koç’un tam kontrolü altında olacağı,
Shell’in ise kontrol hakkının bulunmayıp, TÜPRAŞ’da yatırımcı olarak yer 770
aldığı; dolayısıyla, anlaşma “Ortak Girişim Anlaşması” adını taşımakla birlikte,
1997/1 sayılı Tebliğ’in 2. maddesi anlamında bir ortak girişimin söz konusu
olmadığı anlaşılmıştır. Bu nedenle, Koç- Shell ortaklığının TÜPRAŞ’ı alması
sürecinde, Kanun’un 7. maddesi kapsamında yapılacak değerlendirmelerde,
konunun Koç-TÜPRAŞ bütünleşmesi olarak ele alınması gerekmektedir. Bu
çerçevede, yukarıda sözü edilen hizmet ve tedarik anlaşmaları da TÜPRAŞ
ve Shell ya da devir sonrasındaki haliyle Koç ve Shell arasındaki dikey
sözleşmeler olup, burada yapılacak yoğunlaşma değerlendirmesiyle doğrudan
bağlantısı bulunmamaktadır.
780
Koç’un faaliyet alanlarına bakıldığında, TÜPRAŞ ile gerçekleştireceği
bütünleşmenin Kanun’un 7. maddesi kapsamında değerlendirilmesinde iki
teşebbüs ön plana çıkmaktadır; OPET ve AYGAZ. İhale sürecinde oluşturulan
konsorsiyumda ve devir işlemini gerçekleştirmek için kurulacak şirkette
(KSOG) OPET ve AYGAZ’ın da hisseleri bulunmaktadır.

TÜPRAŞ’ın dağıtım pazarlarında (boru hatları ile dorudan bağlantısı olan
müşterilere yaptığı doğrudan satışlar haricinde) faaliyeti bulunmamaktadır.
05-71/981-270

22
Dolayısıyla devir işleminin “dağıtım pazarlarında” yatay anlamda bir
yoğunlaşma doğurmayacağı açıktır. 790

Bu firmalar söz konusu devralma işlemi kapsamında etkilenen pazarlar olan
akaryakıt ve LPG ürünleri dağıtımı pazarlarında faaliyetlerini sürdürmekte
olup, ithalat faaliyetleri nedeniyle TÜPRAŞ’a “rafinaj” pazarında rakip
durumdadırlar.

Rafinajda, ATAŞ’ın rafinaj faaliyetlerine son vermesinden sonra pazar yapısı
tamamen TÜPRAŞ’ın üretimi ile gerek rafinerilerin gerekse dağıtım
firmalarının gerçekleştirdiği petrol ürünleri ithalatına dayanmaktadır. Bu
bağlamda, Türkiye’ye yurt dışından petrol ürünleri tedariği noktasında OPET 800
ve AYGAZ’ın payı %20,9 iken, bu oran Türkiye tüketiminin yaklaşık %9’una
tekabül etmektedir.

İthalatın TÜPRAŞ üretimine rakip olduğu ve bu anlamda OPET ve AYGAZ’ın
TÜPRAŞ’a doğrudan rakip oldukları dikkate alındığında, KOÇ’un TÜPRAŞ’ı
devralması ile birlikte TÜPRAŞ’ın mevcut hakim durumunun güçleneceği
görülmektedir.

Bu durumda, Kanun’un 7. maddesi kapsamında yapılacak değerlendirmede,
söz konusu devir işleminin ‘rekabetin önemli ölçüde azaltılması sonucunu 810
doğuracak şekilde’ bir sonuç doğurup doğurmayacağına bakılması
gerekmektedir.

Petrol ürünleri ithalatının önünde herhangi bir yasal engel bulunmamaktadır.
Bu noktada önemli husus, sahip olunan ithalata uygun depolama kapasitesi
ve lojistiğidir. İthalat imkanları ve lojistiği farklılıklar içerdiğinden, konu LPG ve
diğer akaryakıt ürünleri bakımından ayrı ayrı ele alınmıştır.

Akaryakıt dağıtımı alanında faaliyet gösteren OPET, Fikret Öztürk ve Ailesi ile
Koç’un ortak kontrolü altında bulunmaktadır. Akaryakıt ürünleri dağıtımı 820
bakımından, siyah ve beyaz ürünlerdeki 2004 yılı pazar payı verilerine göre
OPET, beyaz ürünlerde 4. siyah ürünlerde ise 2. en büyük pazar payıyla
dağıtım pazarının en büyük aktörü olan POAŞ karşısında rakip konumdadır.

Bu haliyle, akaryakıt ürünleri dağıtımı pazarının yapısına bakıldığında altı
teşebbüsün pazarın %90’ını oluşturduğu görülmektedir. Bunlar:
-Geçmişte bir kamu teşebbüsü olan ve Türkiye çapında en yaygın bayilik
ağına ve aynı zamanda depolama kapasitesine sahip olan POAŞ,
-Türkiye pazarında uzun bir geçmişe sahip olan ve dünya petrol endüstrisinde
dikey bütünleşik bir yapıda faaliyetlerini sürdüren BP, SHELL ve TOTAL ile 830
geçmişte yabancı ortaklık ile faaliyetlerini sürdürmüş olup halen SHELL ile
birleşme çalışmalarını yürütmekte olan TURCAS ve OPET şeklinde
sınıflandırılabilir. Bu pazar yapısı içinde akaryakıt dağıtım şirketlerinin sahip
olduğu stoklama kapasitelerine ilişkin veriler de değerlendirilmiştir.
05-71/981-270

23
POAŞ ile birlikte dağıtımda büyük pay sahibi olan diğer dağıtım şirketleri
yanında, Aytemiz ve Delta gibi firmalar da pazar payı sıralamasında önde
gelen bazı teşebbüslerden daha büyük depolama kapasitesine sahiptir.

5015 sayılı Kanun ile getirilen “Lisanslı Depoculuk” faaliyetleri kapsamında,
dağıtım şirketlerinin yanı sıra, tek işi petrol ürünü depolamak olan 840
teşebbüslerin ortaya çıkacağı ve lisanslı depocuların tüm dağıtım şirketlerine
hizmet vermek üzere faaliyet gösterecekleri dikkate alındığında, depolama
faaliyetlerinin artarak gelişeceği anlaşılmaktadır.

Mevcut duruma bakıldığında da depolama kapasitelerinin ithalat bakımından
kullanımında stok devir hızı yüksek olup ve bu anlamda depolama yönüyle
ithalatın önünde teknik bir engel bulunmamakta, ayrıca depolama
kapasitesinin artırılmasına dönük olarak yeni yatırımlar sürdürülmektedir.

Türkiye’nin coğrafi olarak petrol ürünleri ithal imkanları açısından elverişli bir 850
konumda olduğu tespitinden de hareketle; TÜPRAŞ ile OPET’in
bütünleşmesinin akaryakıt ürünlerinin tedarikine ilişkin “rekabetin önemli
ölçüde azaltılması sonucunu” doğurmayacağı sonucuna ulaşılmıştır.

Burada dikkate alınması gereken diğer bir değerlendirme ölçütü ise 5015
sayılı Petrol Piyasası Kanunu’nun açıkça dikey entegrasyona cevaz vermesi
karşısında, TÜPRAŞ tarafından devir sonrasında izlenecek pazar stratejisidir.
Her ne kadar, TÜPRAŞ’ın yeni bir dağıtım şirketi kurması ya da küçük dağıtım
şirketlerinden birini devralmasına dayalı bir strateji daha rekabetçi model gibi
görünse de, dağıtım ağı oluşturmanın maliyeti dikkate alındığında bu 860
modellerin uygulanma şansının oldukça düşük olduğu açıktır.

Bu durumda, TÜPRAŞ’ın, pazar lideri konumunda olmayan ancak pazar
payını artırma çabası içinde olan OPET ile dikey bütünleşmesi, özellikle beyaz
ürünler bakımından, POAŞ, SHELL ve BP gibi büyük dağıtım şirketleri
karşısında rekabetçi bir görünüm arz etmektedir.

OPET’in de kendi içinde Öztürk ve Koç ailelerinin ortak kontrolüne dayalı bir
şirket olduğu dikkate alındığında; söz konusu dikey bütünleşmenin esnek bir
dikey bütünleşme modeli olduğu görülmektedir: Özellikle OPET’in sahip 870
olduğu ithalat lojistiğinin, TÜPRAŞ’ın üretiminin yetersiz olduğu alanlara
yönelebileceği dikkate alınarak bu sonuca ulaşılmıştır. Kaldı ki, devir
neticesinde Koç ailesinin ya da TÜPRAŞ’ın tam kontrolünde olmayacağından,
OPET’in mevcut ortaklık yapısını koruduğu sürece, kendi pazarlama
stratejisini sürdüreceği görülmektedir.

Dolayısıyla, doğrudan ilgili ürün pazarı içinde yer almasa da, akaryakıt
ürünleri dağıtımı pazarının yapısı dikkate alındığında; işlem neticesinde
OPET’in, dikey bütünleşik yapı dolayısıyla daha da güçlenmiş bir hale gelmesi
nedeniyle; devir işlemi, dağıtım pazarı bakımından olumlu bir dolaylı etki de 880
yaratacaktır.

05-71/981-270

24
LPG dağıtımındaki pazar yapısına ve depolama kapasitelerine bakıldığında;
özellikle AYGAZ, İpragaz ve Demirören Grubu’nun ön plana çıktığı
görülmektedir. 2003 yılı verilerine göre pazar payları (toplam LPG’de) ve
stoklama kapasiteleri şu şekildedir:
2003 Yılı LPG Dağıtım Şirketlerinin Toplam LPG Satışı v e Toplam Stoklama
Kapasitesi İçindeki Payları
32
14 13
6 5
2
28
26
19
17
6
14
2
16
0
5
10
15
20
25
30
35
AYGAZ İpragaz Demirören Total BP Gaz Habaş Diğer
(%)
Pazar Payı Stoklama Kapasitesi


Esas itibarıyla LPG, TÜPRAŞ açısından diğer akaryakıt ürünlerinden farklı
olarak bir ara ürün olup ihtiyaç fazlasının piyasaya nihai ürün olarak 890
sunulduğu bir alandır. Geçmiş yıllara bakıldığında da TÜPRAŞ LPG
sektöründe üretimden çok ithalatçı kimliğiyle ön plana çıkmıştır.

TÜPRAŞ, 2004 yılında üç tedarikçi firmadan olmak üzere Orta Doğu, Kuzey
Denizi, Avrupa ve Kuzey Afrika’dan toplam 894 bin ton LPG ithal etmiştir. Bu
ithalatlar kapsamında TÜPRAŞ’ın genellikle yabancı LPG tedarikçileri ile birer
yıllık anlaşmalar yapmış ve bu ithalatları İzmit ve İzmir Rafinerileri ile Dörtyol
tesislerine getirerek, buradan 50’nin üzerinde bağımsız LPG dağıtım şirketine
satış gerçekleştirmiştir.
900
Bununla birlikte, son yıllarda LPG dağıtım şirketlerinin doğrudan ithalata
yönelmesi, TÜPRAŞ’ın LPG ithalat miktarlarında düşüşe sebep olmuştur.
Buna paralel olarak, 1999 yılında TÜPRAŞ’ın satışlarının Türkiye toplam
tüketimine oranı %86 iken, bu oran 2004 yılında %45,6 şeklinde
gerçekleşmiştir. 2004 yılında Türkiye LPG tüketimi 3.521,8 bin ton olup,
TÜPRAŞ’ın toplam LPG üretimi 719,3 bin ton, ithalatı ise 893,5 bin ton’dur.
Dolayısıyla, TÜPRAŞ’ın sektörde ithalatçı olarak öneminin görece azaldığı
sonucuna ulaşılmıştır. Ancak bu noktada, 2004 yılında TÜPRAŞ dışında
ülkeye LPG ithalatının hangi firmalarca gerçekleştirildiği sorusu ortaya
çıkmaktadır ki, AYGAZ halihazırdaki en büyük ithalatçıdır. 910

Birlikte ele alındığında, TÜPRAŞ ve AYGAZ Türkiye’ye yapılan toplam LPG
ithalatının %58’ini gerçekleştirmektedir. TÜPRAŞ’ın üretimi de hesaba
katılarak, 2004 yılında Türkiye piyasasına yapılan LPG tedariğine bakıldığında
ise bu oran %65’e gelmektedir.

Daha çok küçük firmalardan oluşan ve sayıları 50’yi bulan LPG dağıtım
firmalarının Türkiye toplam LPG satışındaki payları %28 ve toplam stoklama
05-71/981-270

25
kapasitesi içindeki payları %16 iken, bu firmaların toplam ithalat içindeki
payları sadece %1,3 olup, sahip oldukları depolama tesisleri de yerel bazda 920
dağıtım hizmetine yönelik olarak inşa edilen yerel depolardan ibarettir.

Dolayısıyla, LPG sektöründe, dağıtımda 50’nin üzerinde dağıtım şirketi
bulunmakla birlikte, üretim ve ithalat yoluyla gerçekleştirilen tedarik
faaliyetlerinde, TÜPRAŞ’la birlikte beş dağıtım firmasının %98,7 paya sahip
olduğu, diğer dağıtım şirketlerinin, TÜPRAŞ üretiminden yapılacak satışlara
ya da ithalata bağımlı oldukları sonucu ortaya çıkmaktadır.

Bu durumda, her ne kadar LPG Piyasası Kanunu’nda eşitler arasında
ayrımcılık yapılmaması hükmüne yer verilmiş olsa da, devralan tarafın 930
dağıtımda %32 pay ile pazar lideri olan ve toplam ithalatın %31’ini
gerçekleştiren AYGAZ olması dikkate alındığında, TÜPRAŞ tarafından
üretilen ve ithal edilen LPG diğer dağıtım şirketleri bakımından önemini
korumaktadır.

TÜPRAŞ’ın ithalattaki payı, büyük LPG dağıtıcıları karşısında giderek azalıyor
olmakla birlikte, geçmişte LPG tedariğinde ortaya çıkan sorunlar neticesinde
özellikle İzmir rafinerisinde ortaya konulan uygulama dikkat çekici olup, devir
sonrasında LPG tedariğinde meydana gelecek yoğunlaşmanın olumsuz
etkilerinin giderilmesi bakımından ilave önlem alınması gerekliliği ortaya 940
çıkmıştır.

İzmir bölgesi için hazırlanan ve halen uygulanmakta olan, TÜPRAŞ ile LPG
dağıtım şirketleri arasında imzalanmış 22.6.1992 tarihli “Protokol”
çerçevesinde, İzmit tesislerinde yaşanabilecek teknik engeller nedeniyle,
yatırım maliyetinin dağıtım şirketlerince karşılanması esasıyla, İzmir rafineri
bölgesinde de LPG ithalat tesislerinin inşa edilmesi kararlaştırılmış ve
uygulamaya konulmuş olup, 1995 yılından bu yana ithalat TÜPRAŞ tarafından
yapılmak üzere dağıtım şirketlerine LPG arzı sürdürülmektedir.
950
Protokol’ün “Protokola Konu Olan Yatırım” başlıklı 3. maddesi’nde tesisler şu
şekilde belirlenmiştir: “TÜPRAŞ, İzmir Rafineri Müdürlüğü arazisi sınırları
içinde, detayı müteakip maddelerde gösterilen, I. Hampetrol iskelesine büyük
ithal LPG gemilerinin de yanaştırılıp tahliye ettirilmesi için asgari şartlarda
teknik olarak gerekli olan ‘BİR TAHLİYE HATTI, İKİ ADET 5000M3 LÜK LPG
DEPOLAMA KÜRE TANKLARI İLE BUNLARIN MÜTEMMİM CÜZLERİ’NİN
YAPILMASI’ işidir.”

Söz konusu Protokol’de 60 LPG dağıtım firmasının imzası bulunmaktadır.
Protokol halen yürürlükte olup dağıtım şirketleri bu bölgede TÜPRAŞ’ın ithal 960
ettiği LPG’yi satın almak suretiyle faaliyetlerini sürdürmektedir.

TÜPRAŞ’ın İzmir Rafinerisi’nden yapmış olduğu satışlar da (ithalat+rafineri
üretiminden), ülke genelinde olduğu gibi son yıllarda düşüş göstermekle
birlikte, İzmir’den yapılan satışlardaki azalma oranının, Türkiye geneliyle
kıyaslandığında daha düşük olduğu tespit edilmiştir ki bu durum dağıtım
05-71/981-270

26
şirketlerinin bu bölgeden yapılan satışlara daha çok bağımlı olmalarının
sonucudur. TÜPRAŞ’ın, dağıtımda pazar lideri ve en büyük ithalatçı
konumundaki AYGAZ’ın da içinde yer aldığı Koç Grubu tarafından
devralınması halinde, sektörde ithalat olanaklarının öneminin artacağı açıktır. 970

Bu nedenle, söz konusu tesislerin, devir sonrasında dağıtım şirketlerinin
doğrudan ithalat yapabilmelerine de imkan tanıyacak esaslar çerçevesinde
işletilmesi gerekmektedir. Bölgede diğer dağıtım şirketleri tarafından da LPG
ithaline ilişkin lojistik yatırımlar mevcut olup; Protokol kapsamında sürdürülen
uygulamaya ilave olarak, söz konusu tesislerin, üç yıl boyunca, diğer
teşebbüslerin doğrudan ithalat yapabilmelerine de imkan tanıyacak şekilde
kullanımına açılmasının, LPG bakımından rekabetin önemli ölçüde azaltılması
riskini ortadan kaldıracağı kanaatine ulaşılmıştır.
980
H.3.2.2. ÇALIK – IOCL Konsorsiyumu

TÜPRAŞ’ın özelleştirilmesi sürecinde Özelleştirme İdaresi Başkanlığı
tarafından Kuruma bildirilen üç teklif sahibinden ikincisi, Hindistan’da petrol
piyasasında rafinaj ve dağıtım faaliyeti ile iştigal eden bir kamu kuruluşu olan
IOCL ile tekstil, inşaat, enerji, finans, telekomünikasyon, pazarlama gibi
alanlarda başta Türkiye ve Türkmenistan olmak üzere çeşitli ülkelerde faaliyet
gösteren Çalık Grubu içinde yer alan Çalık Enerji arasındaki ortaklıktır.

IOCL ile Çalık Enerji arasındaki ortaklığın çerçevesini belirleyen Ortaklık 990
Anlaşması (Consortium Agreement) taraflarca 29 Ağustos 2005’te
imzalanmıştır. Bu anlaşma ile IOCL ve Çalık arasında, TÜPRAŞ’ın devrine
ilişkin ihalede beraber teklif vermek ve ihalenin kazanılması halinde TÜPRAŞ’ı
işletmek konusundaki hususlar belirlenmektedir. Bu yönde kurulacak olan bir
teşebbüste (Special Purpose Vehicle – SPV) IOCL %51 ve Çalık Enerji %49
hisse sahibi olacaktır. SPV’nin yönetim kurulunun 8 üyeden oluşacağı ve
IOCL ile Çalık Enerji’nin 4’er yönetim kurulu üyesi bulunduracağı anlaşılmıştır.

Gerek SPV’nin gerekse TÜPRAŞ’ın yönetiminin çerçevesinin belirlendiği
anlaşmaya göre; tarafların, doğrudan ya da dolaylı olarak Türkiye hidro-1000
karbon sektöründe faaliyet gösteren bir teşebbüste %5’den fazla hisse sahibi
olmayacağı taahhüt edilmektedir. Bununla birlikte, taraflardan birinin bu yönde
önüne yatırım imkanı çıkması halinde, bu imkan için sırasıyla SPV, TÜPRAŞ
ve diğer tarafa teklifte bulunması, bu teklifin bu taraflarca kabul edilmemesi
halinde söz konusu girişimde serbest olacağı belirtilmektedir.

Söz konusu rekabet yasakları, yoğunlaşma doğurucu ortak girişim
kapsamında yapılan ortak girişimlerin bir parçası niteliğinde olup, söz konusu
devir işlemi bakımından yan sınırlama mahiyetindedir.
1010
Alıcı tarafların ilgili pazarlarda ve etkilenen pazarlarda faaliyetlerinin
bulunmamasından dolayı, TÜPRAŞ’ın IOCL-Çalık ortaklığı tarafından
devralınması işleminin, mevcut bir hakim durumun el değiştirmesinden ibaret
olduğu ve yoğunlaşma riski taşımadığı tespit edilmiş; dolayısıyla, Kanun’un 7.
maddesi kapsamında, işleme izin verilmesinde bir sakınca bulunmadığı
sonucuna ulaşılmıştır.
05-71/981-270

27

H.3.2.3. OYAK

Halihazırda OYAK’ın ne ilgili ürün pazarında ne de etkilenen pazarlarda 1020
faaliyeti bulunmadığından, TÜPRAŞ’ın OYAK tarafından devralınması
işleminin yoğunlaşma riski içermediği ve Kanun’un 7. maddesi kapsamında bir
sakınca doğurmayacağı sonucuna ulaşılmıştır.

I. SONUÇ

Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre; Özelleştirme
kapsam ve programında bulunan TÜPRAŞ’ın %51 oranındaki Özelleştirme
İdaresi Başkanlığı’na ait hissesinin, blok satış yöntemiyle özelleştirilmesi için
yapılan ihalede en yüksek teklif sahipleri olan; 1030

-Koç-Shell Ortak Girişim Grubu
-Indian Oil Corp.. Ltd. –Çalık Enerji San ve Tic. A.Ş. Ortak Girişim Grubu
-Ordu Yardımlaşma Kurumu Genel Müdürlüğü

İçin, Rekabet Kurumu’na, 1998/4 sayılı “Özelleştirme Yoluyla Devralmaların
Hukuki Geçerlilik Kazanabilmeleri İçin Rekabet Kurumu’na Yapılacak Ön
Bildirimlerde ve İzin Başvurularında Takip Edilecek Usul ve Esaslar Hakkında
Tebliğ” çerçevesinde yapılan izin başvurusunun, “4054 sayılı Rekabetin
Korunması Hakkında Kanun” ve 1997/1 sayılı “Rekabet Kurulu’ndan İzin 1040
Alınması Gereken Birleşme ve Devralmalar Hakkında Tebliğ” kapsamında
değerlendirilmesi neticesinde;

1. TÜPRAŞ’ın, Koç-Shell Ortak Girişim Grubu tarafından devralınmasının,
TÜPRAŞ’ın rafinaj pazarındaki mevcut hakim durumunu güçlendireceği,
ancak bu durumun, “İzmir Rafinerisi’nde yer alan LPG ithaline yönelik
tesislerin, PROTOKOL çerçevesinde yürütülen uygulamaya ilave olarak,
3 yıl boyunca dağıtım şirketlerinin doğrudan ithalat yapabilmelerine de
olanak tanıyacak şekilde kullanıma açılması” halinde, rekabetin önemli
ölçüde azaltılması sonucunu doğurmayacağına ve bu koşulla işleme izin 1050
verilmesinde sakınca bulunmadığına OYÇOKLUĞU ile,

2. TÜPRAŞ’ın, Indian Oil Corporation Limited-Çalık Enerji Sanayi ve Ticaret
A.Ş. Ortak Girişim Grubu tarafından devralınmasının 4054 sayılı
Kanun’un 7. maddesi ve bu Kanun’a dayanılarak çıkarılan 1997/1 sayılı
“Rekabet Kurulu’ndan İzin Alınması Gereken Birleşme ve Devralmalar
Hakkında Tebliğ” kapsamında izne tabi olduğuna, ancak işlem sonunda
4054 sayılı Kanun’un 7. maddesinde belirtilen nitelikte hakim durum
yaratılmasının veya mevcut bir hakim durumun güçlendirilmesinin ve
böylece ilgili pazarlarda rekabetin önemli ölçüde azaltılmasının söz 1060
konusu olmadığına, dolayısıyla işleme izin verilmesinde sakınca
bulunmadığına OYBİRLİĞİ ile,

3. TÜPRAŞ’ın, Ordu Yardımlaşma Kurumu tarafından devralınmasının da
4054 sayılı Kanun’un 7. maddesi ve bu Kanun’a dayanılarak çıkarılan
1997/1 sayılı “Rekabet Kurulu’ndan İzin Alınması Gereken Birleşme ve
05-71/981-270

28
Devralmalar Hakkında Tebliğ” kapsamında izne tabi olduğuna, ancak
işlem sonunda 4054 sayılı Kanun’un 7. maddesinde belirtilen nitelikte
hakim durum yaratılmasının veya mevcut bir hakim durumun
güçlendirilmesinin ve böylece ilgili pazarlarda rekabetin önemli ölçüde 1070
azaltılmasının söz konusu olmadığına, dolayısıyla işleme izin
verilmesinde sakınca bulunmadığına OYBİRLİĞİ ile,

4. Rafinaj dışındaki ilgili ürün pazarları bakımından, alıcıların hiçbirinin
Türkiye’de faaliyetleri bulunmaması nedeniyle, bu pazarlar bakımından
yoğunlaşma olmadığına OYBİRLİĞİ ile

karar verilmiştir.

1080









1090









1100









1110






05-71/981-270
29




KARŞI OY GEREKÇESİ
(21.10.2005 tarihli ve 05-71/981-270 sayılı Kurul Kararı)

Kararın birinci maddesine aşağıdaki gerekçelerle katılmıyoruz:

a. TÜPRAŞ’ın Koç-Shell Ortak Girişim Grubu tarafından devralınmasının,
TÜPRAŞ’ın rafinaj pazarındaki mevcut hakim durumunu güçlendireceği, ancak bu
durumun, “İzmir rafinerisinde yer alan LPG ithaline yönelik tesislerin, protokol
çerçevesinde yürütülen uygulamaya ilave olarak, 3 yıl boyunca dağıtım şirketlerinin
doğrudan ithalat yapabilmelerine de olanak tanıyacak şekilde kullanıma açılması”
halinde rekabetin önemli ölçüde azaltılması sonucunu doğurmayacağına ve bu
koşulla izin verilmesinde sakınca bulunmadığına oyçokluğu ile karar verilmiştir.

Kurul kararında ve karara dayanak teşkil eden 17.10.2005 tarihli İdare
raporunda pazarlar genel olarak; rafinaj pazarı ve etkilenen pazarlar şeklinde ele
alınarak, rafinaj pazarında hâkim durum güçlenmesi olmakla birlikte, rekabetin önemli
ölçüde azaltılması sonucunun doğmadığı kabul edilmiştir. Her şeyden önce,
rekabetin azalması boyutunun tutarlı bir şekilde yorumlanıp tespiti için, pazarların,
rafinaj-ithalat-dağıtım şeklinde sınıflandırılması yerinde olacaktı. Nitekim, raporun
birçok yerinde bu pazarlar, yatay-dikey ilişki yönleriyle, fakat “etkilenen pazarlar”
başlığı altında ele alınmıştır. İthalatta yatay, dağıtım ve rafinaj pazarlarında dikey
bütünleşme ve rekabetin önemli ölçüde azalıp azalmadığının sorgulanması, nihayet
izin işleminde alınması gerekli tedbirler veya öngörülecek koşullar bakımından önem
taşımaktadır.

b. Raporda ve Kurul kararında; Koç-Shell ortaklığı ve buna ilişkin anlaşma bir
Ortak Girişim (OG) olarak nitelendirilmemiş, 4054 sayılı Kanun’un 4 üncü maddesi
kapsamında işbirlikçi bir anlaşma şeklinde nitelendirilip, muafiyet şartlarını taşıdığı
gerekçesiyle mevzuata aykırı görülmemiştir. Bu değerlendirme veya sonuç, anlaşma
metinleri ve öngörülen koşullarla uyuşmadığı veya çeliştiği kadar, rekabet hukuku
ilkelerine ve Kurul kararlarına da ters düşmekte, ayrıca muafiyet incelemesi yönüyle
de eksikliği ve gerekçesizliği ortaya çıkarmaktadır. 7 nci madde anlamında (OG) veya
4 üncü madde kapsamında anlaşma nitelendirmesinin önemini, rapordan aynen
aktardığımız şu tespit çok açık vurgulanmaktadır: “Koç-Shell ortaklığının diğer teklif
sahipleri yanında ayırt edici özelliğinin, bu ortaklığı oluşturan tarafların, ilgili ürün
pazarları ve etkilenen pazarlar içinde faaliyetlerinin olması, dolayısıyla devir işleminin
dikey ve yatay entegrasyona yol açmasıdır.” (İdare Raporu s.60)

Raporda ve kararda Koç-Shell Ortak Girişiminin (KSOG), sadece adının OG
olduğu, OG’nin unsurlarından ortak kontrolün bulunmadığından hareketle, Kanun’un
7 nci maddesine göre bir OG’den bahsedilemeyeceği sonucuna varılmıştır. Bu
tespite katılamıyoruz. Çünkü %90 ve %10 sermaye paylarına karşılık, anlaşmada
Shell’e önemli veto yetkileri tanınmaktadır.




05-71/981-270
30

KSOG’nin yapısı incelendiğinde, Yönetim Kurulunun 5 üyeden oluşacağı, dört
üyenin Koç tarafından, bir üyenin ise Shell tarafından atanacağı, sermayenin %5’ine
sahip olduğu sürece, Shell’in onayı olmaksızın:
- Temettü politikasının değiştirilemeyeceği,
- KSOG’nin ve TÜPRAŞ’ın işlerinin niteliğinin değiştirilemeyeceği,
- Tüm üst yönetimin seçilmesi ve atanmasında Shell’e danışılacağı (!)
anlaşılmaktadır. Belirtilen bu üç yetki, ortak girişimlerde ortak kontrole yol açan
önemli veto yetkilerindendir. Raporda ve kararda sözü edilen yetkileri sadece bir
azınlık hakkı olarak görüp, hukuki açıdan ortak kontrolün kabul edilmemesini
gerekçelendiremiyoruz. Gerek AB teori ve uygulamasında, gerekse Türk Rekabet
Hukuku literatüründe ve Kurul kararları uygulamasında şirket işlerinin niteliğinde
değişiklik yapılması, temettü kararları ve yönetimin birlikte belirlenmesi OG’lerde birer
veto yetkisi olarak nitelendirilmektedir (Bkz. Lerzan KAYIHAN, Rekabet Hukuku
Uygulamasında Ortak Girişimler, Ank. 2003, s.33 vd., 60 vd. ; 20.01.2003 tarihli ve
343 sayılı “AB Rekabet Hukuku Uygulamaları Işığında Ortak Girişimlerde Ortak
Kontrolün Varlığının Belirlenmesi” konusundaki Bilgi Notu, s.14, 19 vd., s.26).

Sonuç olarak KSOG yapısı itibariyle bir OG niteliğinde görünmekte, ancak
rapor ve karar OG’yi reddederek, 4 üncü madde kapsamında bir anlaşma
nitelendirmesini tercih etmektedir. Bir oluşum 7 nci veya 4 üncü madde bağlamında
sadece bunlardan biri ile yorumlanabilir. İki nitelendirme yan yana olmaz. Dolayısıyla
OG nitelendirilmesine yol açan ve veto hakkı niteliğindeki hükümlerin sözleşmeden
çıkarılması gerekir. Kararda çoğunluk görüşüne bu yönüyle katılamadığımız husus,
koşul veya tedbir olarak ilgili hükümlerin çıkartılmamasıdır.

c. OG anlaşması olarak nitelendirilen anlaşma 4 üncü madde kapsamında
düşünülerek, 5 inci maddedeki şartları taşıdığından bahisle, muafiyet olabileceği
sonucuna varılmıştır. Raporun 76. sayfasında, sadece Kanun’un 5 inci maddesi
şartları sıralanarak anlaşmanın muafiyet alabileceği tespiti yapılmıştır. Bu bağlamda,
Shell ile işbirliğine girilmesinin ekonomik ve teknik gelişme sağlayacağı (bünyede
Opet ve Aygaz bulunmaktadır), tüketiciyi olumlu etkilemesi, koordinasyon riski içeren
bir anlaşma olmasına rağmen, ilgili piyasanın önemli bir bölümünde rekabetin
ortadan kalkmadığı, rekabetin zorunlu olandan fazla sınırlanıp sınırlanmadığı
hususları ayrıntılı incelenmediği gibi, gerekçeleri de gösterilmemiştir. Sübjektif ve
genel bir değerlendirmeyle -sadece 5 inci madde şartları sıralanarak- muafiyet
verilemeyeceği kanaatindeyiz.

Opet, Aygaz, Shell birlikteliğinde ve buna bağlı olarak TÜPRAŞ adına yeni bir
dağıtım şirketi kurulmasında (ki yeni dağıtım şirketi kurulmasında Rekabet Kuruluna
bildirim yapılması ve izin alma zorunluluğu yoktur. Sadece EPDK’dan lisans
alınacaktır.) %45’lik sınıra rağmen oluşacak bütünleşme, ithalatta yatay, dağıtım ve
rafinaj pazarlarında ise dikey bütünleşmelerin oluşturduğu riskler hiç dikkate
alınmaksızın, süre sınırı konulmaksızın ve ek bazı koşullar öngörülmeksizin
anlaşmaya muafiyet tanınmasını da yerinde görmüyoruz.



Prof. Dr. Zühtü AYTAÇ Süreyya ÇAKIN
Kurul Üyesi Kurul Üyesi


Full & Egal Universal Law Academy