1 REKABET KURUMU
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2002-1-4 (Önaraştırma)
Karar Sayısı : 02-24/243-98
Karar Tarihi : 16.4.2002
A- TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Prof. Dr. M. Tamer MÜFTÜOĞLU
Üyeler : Dr. Kemal EROL, İsmet CANTÜRK, Nejdet KARACEHENNEM,
A.Ersan GÖKMEN, R. Müfit SONBAY, Kubilay ATASAYAR, Murat GENCER,
Mustafa PARLAK, Prof. Dr. Zühtü AYTAÇ, Rıfkı ÜNAL
B- RAPORTÖRLER: Cengiz SOYSAL, Harun ULU, Şenol KOCAER
C- ŞİKAYET EDEN : - Aladdin Middle East Ltd. Şti.
Temsilcisi Tuna YURTSEVEN
Tubay Danışmanlık ve Tem.Hiz. Ltd.Şti.
Sağlık Sok. No:30 06420 Yenişehir - Ankara
D- HAKKINDA ÖNARAŞTIRMA YAPILANLAR
- Türkiye Petrol Rafinerileri A.Ş. (TÜPRAŞ)
P.K.:211-212 41002 İzmit-Kocaeli
E- DOSYA KONUSU: TÜPRAŞ’ın Aladdin Middle East Ltd. Şti.’den mal alımını
kesmek suretiyle hakim durumunu kötüye kullanarak 4054 sayılı Kanun’u ihlal
ettiği iddiası.
F- İDDİALARIN ÖZETİ: Akaryakıt sektöründe hakim durumda olan TÜPRAŞ'ın
Aladdin Middle East Ltd. Şti.'den yaptığı ham petrol alımını, sözleşmeyi feshetmek
suretiyle durdurarak anılan şirketin faaliyetlerini zorlaştırdığı iddia edilmektedir.
G- DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 8.1.2002 tarih ve 159 sayı ile giren
başvuru ile ilgili olarak hazırlanan 21.1.2002 tarih ve 2002-1-4/BN-02-CS sayılı bilgi
notu, 12.2.2002 tarih ve 02-08 sayılı Kurul toplantısında görüşülmüş ve 4054 sayılı
Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un 6. maddesinin ihlaline ilişkin bir
soruşturma açılmasına gerek olup olmadığının belirlenmesi amacıyla, Kanun’un
40/1. maddesi uyarınca önaraştırma yapılmasına karar verilmiştir.
İlgili karar uyarınca düzenlenen 5.4.2002 tarih, 2002-1-4/ÖA-02-CS sayılı
Önaraştırma Raporu 11.4.2002 tarih, REK.0.05.00.00/38 sayılı Başkanlık önergesi
ile 02-24 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır.
H- RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili raporda, TÜPRAŞ'ın Aladdin Middle East Ltd.
Şti. (ALADDİN) ile yapmış olduğu Yerli Hampetrol Satış Anlaşması’nı tek taraflı fesih
ederek mal almayı kesmesi eyleminin Kanun'un 6. maddesi kapsamında bir ihlal
teşkil etmediği ve konuya ilişkin soruşturma açılmasına gerek olmadığı ifade
edilmektedir.
2 REKABET KURUMU
I- İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
I.1. Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme
Batman Rafineri Müdürü tarafından 14.8.2001 tarihinde TÜPRAŞ Genel
Müdürlüğü’ne gönderilen yazıdan, ALADDİN'in sağladığı ham petrol miktarının az
olması ve şirketin araçlarının zaman zaman program dışı düzensiz gelmesi, her araç
için ayrı ayrı test yapılması, numune alma, numunelerin taşınması ve boşaltmada
harcanan işçilik ve araçların rafineri içinde seyahat ederken tehlike yaratması
nedeniyle ALADDİN'in Batman rafinerisine yaptığı ham petrol tahliyesinin
durdurulmasının uygun olacağının ifade edildiği anlaşılmıştır.
Bu yazı üzerine TÜPRAŞ Genel Müdürlüğü tarafından ALADDİN'e 28.8.2001
tarihinde gönderilen yazıda, 1.10.1994 tarihinde yürürlüğe giren yerli hampetrol
alım/satım anlaşmasının, anlaşmanın 13. madde hükmü gereğince feshedildiği
bildirilmiştir.
Bu yazıya karşılık olarak 4.9.2001 tarihinde ALADDİN tarafından TÜPRAŞ
Genel Müdürlüğü’ne gönderilen yazıda, sözleşmenin feshini gerektirecek hallerin
mevcut olmadığı ifade edilerek şirket ile Batman Rafinerisi arasında yapılacak bir
toplantı ile Rafineri Müdürlüğü’nün ihtiyaçlarına cevap verecek bir çözüm yolunun
bulunması ve hampetrol sevkiyatının devamının sağlanması istenilmiştir.
14.9.2001 tarihinde TÜPRAŞ tarafından ALADDİN'e gönderilen yazıda, anılan
konuların görüşülmesi amacıyla bir toplantı yapılacağı belirtilmiştir. Yapılan
toplantıda, ALADDİN tarafından üretilen ham petrolün tamamının Türkiye Petrolleri
Anonim Ortaklığı (TPAO)’na satılması veya üretilen petrolün inşa edilecek ham
petrol tahliye tesisi aracılığıyla TÜPRAŞ Batman Rafinerisi'ne satılması şeklindeki iki
öneri müzakere edilmiştir.
ALADDİN'in ürettiği ham petrolü TPAO'ya satması yönündeki çözüm önerisi
üzerinde (TPAO ile TÜPRAŞ ödemeleri arasında vade farkı olması nedeniyle)
anlaşmaya varılamamıştır.
Bu durum üzerine ALADDİN, üretilen tüm petrolün TPAO’ya satılması
önerisinin uygulanmasına imkan olmadığını, ikinci alternatif olarak önerilen tank
sistemi yapımı konusunun incelemeye alındığını ve yatırım bedeli konusunda
yapılacak görüşmelerden sonra tank inşaatına başlanabileceğini TÜPRAŞ’a
3.10.2001 tarihli yazıda bildirmiştir.
Bu tarihten sonra taraflar arasında yapılan yazışmalar, ham petrol tahliye
sistemi tesisi projesinin bedeli ve bu bedelin ödenmesi koşullarına ilişkin
değerlendirmeleri içermektedir.
Tarafların tahliye tankı inşası üzerinde anlaşmaları üzerine, 14.2.2002
tarihinde ALADDİN tarafından TÜPRAŞ’a gönderilen yazıda, TÜPRAŞ Batman
rafinerisi ham petrol tahliye sistemi tesisi ile ilgili protokol ve yerli ham petrol
alım/satım sözleşmesinin imzalanarak fakslandığı bildirilmiştir.
Bu durum üzerine, TÜPRAŞ Genel Müdürlüğü tarafından TÜPRAŞ Batman
Rafineri Müdürlüğü’ne gönderilen yazıda, söz konusu şirket ile yapılan anlaşma ve
protokol çerçevesinde satın alınacak yerli ham petrol teslimatına 18.2.2002 tarihinde
başlanacağı bildirilmiştir.
3 REKABET KURUMU
ALADDİN tarafından gönderilen ve 15.2.2002 tarihinde Kurum kayıtlarına
giren yazıda, TÜPRAŞ ile ham petrol satış sözleşmesi imzalandığı ve bu nedenle
şikayetlerini, tüm hukuki hakları saklı kalmak üzere geri çektikleri belirtilmektedir.
I.2. Değerlendirme
Kamu iktisadi teşebbüslerinin daha verimli çalışmalarını sağlamaya yönelik
düzenlemeler kapsamında, İstanbul Petrol Rafineri A.Ş.'nin ana sözleşmesinde 1983
yılında yapılan bir değişiklikle TÜPRAŞ, halen faaliyette bulunan kamuya ait
rafinerileri çatısı altında toplamıştır. TÜPRAŞ hisselerinin %65,8’i Özelleştirme
İdaresi'ne ait olup, %34,2’si ise halka arz edilmiş durumdadır. Dolayısıyla, TÜPRAŞ
bir kamu teşebbüsüdür. Teşebbüsün, 4054 sayılı Kanun’un 3. maddesinde;
"Piyasada mal veya hizmet üreten, pazarlayan, satan gerçek ve tüzel kişilerle,
bağımsız karar verebilen ve ekonomik bakımdan bir bütün teşkil eden birimleri"
olarak tanımlanması ve kamu ya da özel teşebbüs ayrımı yapılmaması nedeniyle
TÜPRAŞ'ın 4054 sayılı Kanun kapsamında bir teşebbüs olduğu açıktır.
Hakim durum, 4054 sayılı Kanun’un 3. maddesinde “Belirli bir piyasadaki bir
veya birden fazla teşebbüsün, rakipleri ve müşterilerinden bağımsız hareket ederek
fiyat, arz, üretim ve dağıtım miktarı gibi ekonomik parametreleri belirleyebilme gücü”
şeklinde tanımlanmaktadır.
Türkiye’deki rafinaj kapasitesinin %86’sı TÜPRAŞ’ın elinde bulunmaktadır.
Ayrıca, TÜPRAŞ'ın 1999 yılında 21.5 milyon ton, 2000 yılında da 23.2 milyon ton
ürün satışıyla her iki yılda da %78 oranında pazar payına sahip olduğu görülmektir.
Petrol Kanunu'nun 13. maddesi birinci fıkrasına göre, yerli petrol üreticileri, 1980
tarihinden önce keşfettikleri petrol sahalarında ürettikleri ham petrolün tamamını ve
1980’den sonra keşfettikleri petrol sahalarında ürettikleri petrolün %65’ini yurt
içindeki rafinerilere satmak zorundadırlar. Bu madde ile yerli üreticilerin mallarını
TÜPRAŞ'a satmak zorunda bırakıldıkları, dolayısıyla TÜPRAŞ'ın alıcı olarak hakim
durumda bulunduğu yorumu yapılabilir. Ancak, yerli ham petrol fiyatının Enerji ve
Tabii Kaynaklar Bakanlığı Tebliğleri yoluyla dünya petrol fiyatlarına göre belirlendiği
(TÜPRAŞ daha kaliteli ham petrolü daha ucuza ithal edebilmektedir.) dikkate
alındığında, söz konusu yasanın TÜPRAŞ'ı hukuksal olarak hakim duruma
getirmekten çok, yerli ham petrol üreticilerini TÜPRAŞ aracılığıyla korumayı ve teşvik
etmeyi amaçladığı düşünülmektedir.
Merkezi ABD'de bulunan ALADDİN, 6326 sayılı Petrol Kanunu hükümlerince
iktisap etmiş olduğu işletme ruhsatnamesi nedeniyle "petrol hakkı" sahibi olup, 1961
yılından itibaren ülkemizde petrol arama ve üretim faaliyetleriyle iştigal etmektedir.
Şirket, 1.10.1994 tarihinde yürürlüğe giren “Yerli Ham Petrol Satış Anlaşması”
uyarınca ürettiği ham petrolü TÜPRAŞ’ın Batman Rafinerisi’ne 7 yıl süresince teslim
etmiş, ancak anlaşma TÜPRAŞ’ın 28.8.2001 tarihli yazısıyla 1.10.2001 tarihi
itibarıyla ve tek taraflı olarak feshedilmiştir. TÜPRAŞ, ALADDİN’den yeniden mal
almaya başlamak için, anılan şirkete yeni yükümlülükler getiren bir anlaşmayı şart
koşmuştur.
Fesih işlemine konu olan anlaşmanın süresine ilişkin 13. maddesi aşağıdaki
şekildedir.
4 REKABET KURUMU
“İşbu anlaşma 1 EKİM 1994 tarihinde yürürlüğe girer ve 1 (bir) yıl sure ile yürürlükte
kalır. Bu sürenin bitiminden 30 (otuz) gün önce taraflardan herhangi biri yazılı olarak
feshi ihbarda bulunmadığı takdirde anlaşma her defasında 1 (bir) yıl süre ile aynı
şartlarda uzayacaktır.”
Yukarıdaki maddeden de anlaşılacağı üzere, TÜPRAŞ’ın anlaşmayı bir ay
evvelinden feshi ihbarda bulunmak şartıyla iptal etme hakkı bulunmaktadır.
Genel olarak hakim durumdaki teşebbüsün rakiplerinin, müşterilerinin ve
sağlayıcılarının etkinliklerini zorlaştıran veya pazar dışına çıkarılmasına neden olan
mal almayı/vermeyi kesme gibi uygulamalar, 4054 sayılı Kanun'un 6. maddesi
kapsamında kötüye kullanma olarak değerlendirilmektedir. Bununla birlikte, rekabet
hukuku açısından, hakim durumda bulunan teşebbüslerin, rakiplerini piyasa dışına
çıkartıcı davranışlarda bulunmamasının gerektiği ve alt ve üst pazarlarda da rekabeti
bozmama veya azaltmama gibi sorumluluklarının olduğu bilinmektedir. TÜPRAŞ'ın
ham petrol üreticilerine yönelik faaliyetlerinin de bu kapsamda değerlendirilmesi
gerekmektedir.
Batman Rafinerisi, ağırlıklı olarak bölgede üretilen ham petrolü işlemekte olan
bir rafineri konumundadır. Türkiye'de ham petrol üretimi ve ithalatı yapan başlıca
kuruluş TPAO olmakla birlikte, ALADDİN, Mobil/Dorchester, Perenco gibi firmalar da
faaliyet göstermektedir. TPAO, ürünü boru hattı aracılığıyla teslim almakta, diğer
firmalar ise genellikle ithalat yapmaktadır. Ancak Batman Rafinerisi'ne satış
yapacakları zaman TPAO'nun sahip olduğu boru hattını kullanmayı tercih
etmektedirler. Başka bir ifadeyle, Batman Rafinerisi'ne sadece boru hattı ile ham
petrol gelmektedir. Bu durumun tek istisnasını ise ALADDİN oluşturmaktadır.
ALADDİN, kendi sahip olduğu araçlar ile rafinerinin içine teslim yapmaktadır.
Dosya mevcudu bilgi ve belgelerden, TÜPRAŞ'ın, rafinerinin güvenlik
ihtiyaçlarını karşılama ve muayene, boşaltma, teslim işlemlerinin rafineri içerisinde
kara taşıtları ile gerçekleştirilmesinin neden olduğu riskleri, bu işlemleri tahliye
sistemi vasıtasıyla yaparak ortadan kaldırma amacıyla anlaşmayı feshettiği ve
ALADDİN'den ham petrol alımını durdurduğu, ALADDİN'in dışında bütün alımların
boru hattı ile yapıldığı dikkate alındığında, bu şirketin durumunda başka firma
olmadığı, dolayısıyla farklı muamele ve ayrımcılık gibi kötüye kullanma hallerinin
bulunmadığı anlaşılmıştır. Ayrıca, feshedilen anlaşmanın sadece güvenlikle ilgili
maddesinin değiştirilmesi sonucu yeniden ürün teslimatına başlanıldığı
görülmektedir. TPAO tarafından gönderilen yazıdan; TPAO ile ALADDİN arasında
1.1.1997'de yürürlüğe giren 'Yerli Ham Petrol Satış Anlaşması' kapsamında,
ALADDİN'in TPAO'ya ham petrol satışı yaptığı, bu satışların miktarının da özellikle
ALADDİN ve TÜPRAŞ arasında anlaşmazlığın olduğu dönemde arttığı
anlaşılmaktadır.
J- SONUÇ
Yukarıda yer verilen tespit ve değerlendirmeler ışığında;
TÜPRAŞ'ın Aladdin Middle East Ltd. Şti. ile yaptığı "Yerli Hampetrol Satış
Anlaşması"nı tek taraflı feshedip mal almayı kesmesi eyleminin, muayene-boşaltma-
teslim işlemlerinin rafineri içerisinde kara taşıtları ile gerçekleştirilmesinin taşıdığı
riskler dolayısıyla bu işlemleri tahliye sistemi vasıtasıyla yaparak söz konusu
5 REKABET KURUMU
risklerin ortadan kaldırılması ve rafinerinin güvenliğinin sağlanması amacından
kaynaklandığı kanaatine varılarak; TÜPRAŞ'ın söz konusu eyleminin 4054 sayılı
Kanun'un 6. maddesi kapsamında bir ihlal teşkil etmediğine ve soruşturma
açılmasına gerek olmadığına
OY BİRLİĞİ ile karar verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy