Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2004-1-87 (İlk İnceleme)
Karar Sayısı : 04-66/949-227
Karar Tarihi : 19.10.2004
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER 10
Başkan : Mustafa PARLAK
Üyeler : Tuncay SONGÖR, A. Ersan GÖKMEN, R. Müfit SONBAY,
Murat GENCER, Rıfkı ÜNAL, Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI,
M.Sıraç ASLAN, Süreyya ÇAKIN
B. RAPORTÖR : Harun ULU
C. ŞİKAYET EDEN : - Konya’da Faaliyet Gösteren 41 Kömür Satıcısı Teşebbüs
20
D. HAKKINDA İLK İNCELEME YAPILAN:
- Türkiye Kömür İşletmeleri Kurumu
Hipodrom Cad. No:12 Yenimahalle 06330 Ankara
E. DOSYA KONUSU: Türkiye Kömür İşletmeleri Kurumu’nun 2004-2005
kış sezonunda uygulamaya geçtiği bayilik sisteminin rekabeti kısıtlayıcı
etkiler taşıdığı ve bu şekilde 4054 sayılı Kanun’un ihlal edildiği iddiası.
F. İDDİALARIN ÖZETİ: Türkiye Kömür İşletmeleri Kurumu’nun (TKİ) iller 30
bazında bayilik sistemi oluşturmaya karar vererek, 2.8.2004 tarihinde
Konya’nın ihtiyacı olan 275.000 ton’luk kömür ihalesi yaptığı, bu ihale ile
piyasaya arz edilecek kömürün torbalama işleminin de ihaleyi kazanan
firmaya bırakıldığı, Konya’daki esnafın ağırlıklı olarak TKİ’ye ait ocaklardan
çıkarılan kömürlerin perakende satışını yaptığı, söz konusu ihaleden sonra
esnafın TKİ’den doğrudan kömür alamayacağı ve Konya’da faaliyette bulunan
torbalama tesislerinden yararlanamayacağı ifade edilerek piyasadaki rekabeti
bozucu etkiler taşıyan bu uygulamalarla ilgili gereğinin yapılması talep
edilmiştir.
40
G. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 17.8.2004 tarihin ve 4584, 4585
sayılar ile giren başvurular üzerine, 4054 sayılı Rekabetin Korunması
Hakkında Kanun'un 4. ve 6. maddesi uyarınca yapılan inceleme sonucunda
düzenlenen 12.10.2004 tarih, 2004-1-87/İİ-04-HU sayılı İlk İnceleme Raporu,
14.10.2004 tarih, REK.0.05.00.00/197 sayılı Başkanlık önergesi ile 04-66
sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır.
H. RAPORTÖRÜN GÖRÜŞÜ: İlgili raporda;
04-66/949-227
2
- TKİ’nin Bayilik Sözleşmesi’nin 2003/3 sayılı Tebliğ ile Değişik 2002/2 sayılı
Dikey Anlaşmalara İlişkin Grup Muafiyeti Tebliği kapsamında grup 50
muafiyetinden yararlanabileceği,
- TKİ’nin 2004-2005 sezonunda uygulamaya başladığı bayilik sistemi
nedeniyle bazı müşterilerine mal vermeyi kesmesinin 4054 sayılı Rekabetin
Korunması Hakkında Kanun’un 6. maddesini ihlal etmediği, dolayısıyla anılan
teşebbüs hakkında önaraştırma veya soruşturma açılmasına gerek
bulunmadığı, bu nedenle şikayetin reddedilmesinin gerektiği
ifade edilmektedir.
60
I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
I.1. Şikayet Edilen Teşebbüs ve Şikayet Konusu Olaya İlişkin Bilgiler
I.1.1. TKİ ve Teşebbüs Niteliği
6974 sayılı Kanun’la 22.5.1957 tarihinde kurulan ve 8.6.1984 tarih, 233 sayılı
KHK ile faaliyetleri yeniden düzenlenen TKİ bir iktisadi devlet teşekkülüdür.
TKİ’nin 4 müessesesi bulunmakta olup, bunlar; 70
- ELİ (Ege linyitleri) Müessesesi
- GELİ (Güney Ege Linyitleri) Müessesesi
- GLİ (Garp Linyitleri) Müessesesi
- SLİ (Seyitömer Linyitleri) Müessesesi’dir.
4054 sayılı Kanun’un 3. maddesinde teşebbüs “Piyasada mal veya hizmet 80
üreten, pazarlayan, satan gerçek ve tüzel kişilerle, bağımsız karar verebilen
ve ekonomik bakımdan bir bütün teşkil eden birimler” olarak tanımlanmıştır.
233 sayılı KHK’nın 4. maddesinde ise, iktisadi devlet teşekküllerinin tüzel
kişiliğe sahip olduğu ve bu Kanun Hükmünde Kararname ile saklı tutulan
hususlar dışında özel hukuk hükümlerine tabi olduğu belirtilmiştir.
TKİ’nin kömür ticareti ile ilgili konularda bağımsız karar alabilme yetkisi
bulunmaktadır. Şikayete konu olan olay da, aşağıda açıklanacağı üzere TKİ
yönetim kurulu tarafından alınmış bir karara dayanmaktadır. Bu bakımdan, 90
TKİ’nin 4054 sayılı Kanun kapsamında bir teşebbüs olduğu sonucuna
ulaşılmıştır.
I.1.2. Şikayet Konusu Olaya İlişkin Bilgiler
Raportörün TKİ yetkilileri ile yaptığı görüşmeler ve bu çerçevede elde ettiği
belgelerden şikayet konusu olaya ilişkin aşağıdaki bilgilere ulaşılmıştır.
04-66/949-227
3
TKİ Pazarlama ve Satış Daire Başkanlığı tarafından hazırlanan ve Genel
Müdürlük Makamı’na sunulan 6.7.2004 tarihli bilgi notunda aşağıdaki ifadeler 100
yer almaktadır:
“… vatandaşların kalorisi ve fiyatı çok yüksek ithal kömür ile pahalı bir yerli
üretim kömür arasında tercih yapmak mecburiyetinde kaldığı,
bu nedenle ve bir yerde bu durumu regüle etmek amacı ile, TKİ. 2004-2005
sezonuna Sanayi ve Teshin için piyasaya 1 milyon ton ilave kömür üretim
planı ile girmiş ve bu şekilde üretimini 7,7 ton olarak hedeflemiştir.
Bu yıl içinde 10.05.2004 tarih ve 2004/7298 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı 110
uyarınca Mayıs 2004 – Ekim 2004 döneminde fakir ailelere yaklaşık 1.2
milyon ton kömürün dağıtılması için TKİ. gerekli organizasyonu yapmış ve 1
Temmuz 2004 tarihi itibariyle sevkiyatlar başlamıştır.
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı’nın 18.6.2004 tarihli toplantısındaki
direktifleri ile Başbakan’ın; TKİ’nin 2004 teshin sezonunda halk ihtiyacı olarak
piyasaya sokmayı düşündüğü 4 milyon ton kömürün 1,2 milyon tonunun fakir
ailelere yardım olarak dağıtılacağı, 2,8 milyon tonunun da halk ihtiyacı olarak
ülke genelinde satılacağı şeklinde TBMM’de yapmış olduğu 22/06/2004 tarihli
basın açıklamaları da göz önünde bulundurularak; 120
13.5.2004 tarih 18/273 sayılı Yönetim Kurulu Kararı ile yeni çıkarılmış olan
satış yönetmeliğimiz esaslarından bağımsız olarak 7.7.2004 – 30.6.2004
tarihleri arasında geçerli olmak üzere TKİ tarafından belirlenen kriterlere göre,
bazı il / iller için tespit edilecek bağlantılı satış müşterileri (bayiler) kanalıyla
ısınma amaçlı halk ihtiyacı 2.8 milyon ton kömürün ülke genelinde piyasaya
sürüleceği,
bayilere CİF olarak ulaştırılacak, genelde ELİ. ve GLİ. üretimi kömürlerin
TKİ’nin belirleyeceği fiyattan halka satılacağı… 130
… bu oluşumun yaşama geçirilebilmesi halinde; ısınma kömürünün fiyatı
aşağı çekilebilecek ve ithalat azalacaktır. Buna göre;
TKİ üretimi artacak ve ek istihdam sağlanabilecektir.
Isınma kömürünün fiyatı yaklaşık 40-50 ton/USD aşağıya çekilebilecektir.
Döviz tasarrufu sağlanacaktır.
Halkımız daha ucuz kömür alabilecektir.
TKİ’nin karlılığı artacaktır.”
140
TKİ Yönetim Kurulu 7.7.2004 tarih ve 27 sayılı toplantısında ilgili bilgi notunu
görüşerek;
1) 1. ve 2. derece yerleşim yerlerinde ısınma amaçlı halk ihtiyacı olarak ELİ.
ve GLİ. üretimi kömürlerin satışına ilişkin Kurumumuzun belirlediği kriterlere
göre yapılacak bayilik seçiminin, bu konuda ilan yoluyla firmaların davet
edilmesi ve pazarlık usulüyle yapılmasına, …
04-66/949-227
4
3) a) 1 ve 2. derece yerleşim yerlerinde ısınma amaçlı halk ihtiyacı olarak ELİ.
ve GLİ. üretimi kömürlerin satışına ilişkin bayiler için hazırlanmış bulunan 150
bağlantılı satış - bayilik sözleşmesi
bağlantılı satış – bayilik şartnamesi ve ekleri, taslakları… ‘nın onaylanmasına”
karar verilmiştir.
Yönetim Kurulu’nun ilgili kararı doğrultusunda 2.8.2004 tarihinde çıkılan
ihalede 43 ilde satılacak 5 ayrı ürün için ayrı ayrı teklif alınmıştır. ihalede
firmalar TKİ’den temin ederek satabilecekleri kömür miktarını ve bu iş için
talep ettikleri kar payını belirtmişlerdir. İhaleyi en düşük kar payı ile çalışmayı
teklif eden teşebbüsler kazanmıştır. 3 il için ise teklif verilmemiştir.
160
Konya iline ilişkin ihalenin sonuçlarını gösterir tabloya aşağıda yer verilmiştir.
Tablo 1 – Konya’ya İlişkin İhale sonuçları
Tunçbilek 18 -
50 Torbalı
Soma+18
Torbalı
Soma Briket
Torbalı
Soma Krible
Kısrakdere+30
Soma Krible
Deniş +30
Tahsis (ton) 150.000 100.000 5.000 10.000 10.000
Talep (ton) 120.000 60.000 5.000 10.000 10.000
Komisyon
Oranı (%)
7,94 8,94 9.94 6,94 9,0
Kazanan
Firma
Polat Maden Polat Maden Polat Maden Polat Maden Cenne-Özbey
CİF Satış
Fiyatı (TL)
129.000.000 138.000.000 140.000.000 147.000.000 118.000.000
Öte yandan, TKİ yetkilileri tarafından, ihalede teklif verilen 41 ile kömür
sevkıyatının demiryolu ile yapılacağı, karayolu ile taşıma yapılacak iller için
ise daha sonra ayrı bir ihale açılacağı ve 2004-2005 sezonu için yaklaşık
3.000.000 ton parça kömür satılmasının beklendiği belirtilmiştir.
170
I.2. Değerlendirme
I.2.1. İlgili Pazar
1.2.1.1. İlgili Ürün Pazarı
Kömürün kullanım alanları genel olarak ısınma amaçlı ve sanayi amaçlı olmak
üzere iki kısma ayrılmaktadır. Kömür ticaretinde, kullanım amaçlarına göre
istenen kalite için limitler düzenlenmektedir. Bunlar;
180
a-Toz Kömür : Boyutu 18 mm.'in altında kalan kömürler olup demir-çelik
fabrikaları ve termik santrallerde kullanılmaktadır.
b-Parça Kömür : Boyutu 18 mm. ile 150 mm. arasındaki kömürler olup ısınma
amacıyla soba ve kaloriferlerde kullanılmaktadır.
İncelemeye konu olan pazar parça kömür pazarıdır. Ülkemizde ısınma amaçlı
olarak tüketilen parça kömür yerli ve yabancı kaynaklardan temin
edilmektedir.
04-66/949-227
5
1990’lı yıllara kadar yok denecek kadar az olan kömür ithalatı 2000’li yıllara 190
gelindiğinde yerli parça kömür tüketimini geçmiştir. 2003 yılı itibarıyla,
ülkemizde neredeyse tamamı TKİ tarafından temin edilen yerli parça kömür
tüketimi 2.750.000 ton civarında iken ithal parça kömür tüketiminin 7.500.000
tonu geçtiği görülmektedir. Aşağıdaki tablodan da görüleceği gibi, parça
kömür ithalatı her geçen yıl artmaktadır.
Tablo 2- Yıllar İtibarıyla Kömür İthalatı
Yıl Miktar (Ton)
2000 2.872.000
2001 3.798.000
2002 6.454.000
2003 7.656.000
İncelemenin konusu bakımından ilgili ürün pazarı ısınma amaçlı yerli parça 200
kömür pazarı olarak tanımlanmıştır. Yerli parça kömürler kükürt ve uçucu
oranının yüksek, kalori değerinin düşük olması nedeniyle ithal kömürlerden
ayrılmaktadır. Fiyat açısından ise yerli kömür ithal kömürün yarı fiyatına
satılmaktadır. Dolayısıyla bu iki kömürün farklı pazarlarda değerlendirilmesi
gerekmektedir.
TKİ düzenlediği ihale ile 5 çeşit yerli parça kömürün bayiliğini vermeyi
kararlaştırmıştır. Bu noktada söz konusu 5 ürünün ayrı birer ürün pazarı
oluşturup oluşturmadığının belirlenmesi gerekmektedir. Linyit sahaları
ülkemizde bütün bölgelere yayılmış olup, kalorifik değerleri 1.000-5000 210
kcal/kg arasındadır. Toplam linyit rezervlerimizin yaklaşık %6,9’u 3.000
kcal/kg’nin üzerinde, %13,2’si 2500-3000 kcal/kg arasında, %79,9’u ise 2500
kcal/kg’nin altında ısıl değere sahiptir. Çevre ve Orman Bakanlığı Çevre
Yönetimi Genel Müdürlüğü’nün 2004/4 sayılı Genelgesi’yle ısınma amaçlı yerli
kömürlerde aranacak özellikler şu şekilde tespit edilmiştir:
Tablo 3- Yerli Kömür Spesifikasyonu
Kriterler Değerler
Alt Isıl Değer 4.000 Kcal/kg (-200 tolerans)
Toplam kükürt %2 maksimum
Boyut 18-150 mm
Yukarıda da ifade edildiği gibi yerli kömürlerin çok az bir kısmı 3.000 kcal’in 220
üzerinde ısıl değere sahiptir. Bu nedenle Bakanlık tarafından 4.000 kcal ısıl
değerin tutturulması amacıyla parça olarak satışa sunulacak kömürler ısıl
değerin artırılması amacıyla yıkama işlemine tabi tutulmakta ve ısıl değer ve
kükürt oranları bakımından belirli bir standarda getirilmektedir. Bu bakımdan
TKİ’nin ürettiği tüm parça kömürlerin aynı ürün pazarında yer alması
gerekmektedir.
1.2.1.2 İlgili Coğrafi Pazar
İncelemeye konu olan şikayet Konya’da faaliyet gösteren teşebbüslerden 230
gelmektedir. Ancak, şikayet edilen uygulama Konya’nın dışındaki bölgeleri de
ilgilendirmektedir. Bu nedenle incelemenin TKİ’nin bayilik sisteminin
04-66/949-227
6
tamamına yönelik olarak yapılması gerekmektedir. Ülkemizde üretilen parça
kömürler linyit ve taşkömüründen oluşmaktadır. Taşkömürü sahaları sadece
Zonguldak çevresinde yer alırken, linyit sahaları ülkenin geneline yayılmış
durumdadır. Üretilen kömürlerin diğer bölgelere sevkiyatı olanaklı ise tercihen
demiryolu ile ya da karayolu ile yapılmaktadır.
Üretim sahalarının ülke geneline yayılması ve bölgeler arası taşıma
olanaklarının varlığı dikkate alınarak ilgili coğrafi pazar Türkiye Cumhuriyeti 240
Sınırları olarak tanımlanmıştır.
I.2.2. 4. Madde Kapsamında Değerlendirme - TKİ Bayilik Sözleşmesi’nin
Değerlendirilmesi
TKİ’nin bayilik sözleşmesi 21 maddeden oluşmakta olup, rekabet kuralları
bakımından önem taşıyan maddeleri ile bunların 4054 sayılı Kanun ve 2002/2
sayılı Tebliğ karşısındaki değerlendirmelerine aşağıda yer verilmiştir.
- Sözleşme'nin konusu ve münhasırlık 250
Sözleşme'nin 3. maddesinde Sözleşme'nin konusu, TKİ tarafından üretilen,
trampa yoluyla alınan, ithal edilen veya satın alınan kömürlerin il hudutları
içinde ısınma amaçlı olarak bayilik sistemi ile satılması işi olarak belirlenmiştir.
Sözleşme'nin 12.h. maddesinde, bayinin sözleşme konusu işi kendisi ve/veya
alt bayileri kanalıyla gerçekleştirebileceği, 12/I maddesinde ise TKİ’den
alacağı kömürleri kendi nam ve hesabına satışa çıkaracağı belirtilmiştir.
Yukarıda da ifade edildiği gibi TKİ, bayilik sistemi kurulması düşünülen illerde 260
aynı pazarda yer alan 5 çeşit ürün için ihaleye çıkmıştır. Bunun sonucu olarak
da ilgili bölgelerde birden fazla teşebbüs bayi olarak belirlenmiştir. Bu nedenle
ilgili bayilik sözleşmesinin münhasırlık taşımadığı görülmektedir.
Sözleşme'de bayinin belirlenen bölgede (il/illerde) satış yapacağı belirtilirken,
bu bölgenin dışında pasif satış yasağına, hatta aktif satış yasağına ilişkin açık
bir hüküm getirilmemiştir. 2002/2 sayılı Tebliğ’in 4. maddesinde “…sağlayıcı
tarafından kendisine veya bir alıcıya tahsis edilmiş münhasır bir bölgeye ya da
münhasır müşteri grubuna yapılacak aktif satışların kısıtlanması”na yönelik
hükümlerin ilgili sözleşmeyi Tebliğ kapsamı dışına çıkarmayacağına yer 270
verilmiştir. Bu doğrultuda münhasırlık taşımayan sözleşmelerde bayiye
yönelik bölge sınırlaması getirilemeyeceği açıktır.
Sözleşme'de bayiye bölge dışına aktif veya pasif satış yasağı getirilmediği
dikkate alındığında, ilgili sözleşmenin bu bakımdan 2002/2 sayılı Tebliğ ile
uyumlu olduğu sonucuna ulaşılmıştır.
- Satış Fiyatı
Sözleşme’nin 6. maddesinde, kömürlerin satış fiyatları ve şartlarının TKİ 280
tarafından tespit edileceği, bayinin TKİ tarafından tespit edilen bu fiyatların
üzerinde bir fiyattan satış yapamayacağı, ancak piyasa şartları çerçevesinde
04-66/949-227
7
bu fiyatların altında satış yapabileceği belirtilmiştir. Sözleşme’nin 7.
maddesinde ise, bayi komisyonu kömürün CİF satış fiyatının belirli bir yüzdesi
olarak belirlenmiştir.
2003/3 sayılı Tebliğ ile değişik 2002/2 sayılı Tebliğ’in 4. maddesinde
“tarafların herhangi birinin baskısı veya teşvik etmesi sonucu sabit veya asgari
satış fiyatına dönüşmemesi koşuluyla sağlayıcının azami satış fiyatını
belirlemesi veya satış fiyatını tavsiye etmesi”nin mümkün olduğu belirtilmiştir. 290
Sözleşmede yer alan hükmün kömürün azami satış fiyatlarını tespit etmeye
yönelik olduğu dikkate alındığında, bu yönüyle 2002/2 sayılı Tebliğ’e aykırılık
taşımadığı görülmektedir.
- Rekabet Etme Yasağı ve Sözleşmenin Süresi
Sözleşme’nin 12/a maddesinde bayinin Türk Ticaret Kanunu (TTK)’nda
belirtilen haksız rekabette bulunmayacağı, 12/b maddesinde ise bayinin
vilayet hudutları içerisinde TKİ logolu torbalardaki ısınma amaçlı kömürü
satacağı ifade edilmiştir. Sözleşme'nin geneline bakıldığında, bayinin TKİ 300
dışındaki sağlayıcılardan, örneğin ithalatçılardan, tedarik ettiği kömürleri
pazarlayıp pazarlayamayacağı hakkında açık bir hüküm bulunmamaktadır.
Başka bir ifade ile sözleşmede bayiye rekabet etme yasağı getiren açık bir
hüküm bulunmamaktadır.
Sözleşme’de TTK’nda yer alan haksız rekabet hükümlerine atıf yapılması
dikkat çekicidir. Şöyle ki; haksız rekabet kanunla zaten yasaklanmış olup,
sözleşmede bunun tekrar yasaklanmasına gerek bulunmamaktadır. Bu
noktada, sözleşmede yer alan haksız rekabet yasaklamasının rekabet etme
yasağını da kapsayacak şekilde geniş yorumlanıp yorumlanamayacağı veya 310
bu hükmün rekabet etme yasağı getirmek amacıyla konulmuş olup olmadığı
sorusu gündeme gelmektedir.
Söz konusu hükmün bayiye rekabet etme yasağı getirdiği kabul edildiğinde,
2002/2 sayılı Tebliğ bakımından bu yasağın süresi önem kazanmaktadır.
Sözleşme’nin 4. maddesinde, geçerlilik süresinin 2004 yılı Ağustos ayından
30.6.2005 tarihine kadar olduğu belirtilmiştir.
2002/2 sayılı Tebliğ’in 5. maddesine göre, dikey anlaşmalarda bayiye 5 yıla
kadar rekabet etme yasağı getirilebilmektedir. Bu açıdan bakıldığında, 1 yıl 320
süre ile geçerli olacak TKİ Sözleşmesi’nde bayiye rekabet etme yasağı
getirilmiş olsa dahi bu durum rekabet kuralları ile çelişmeyecektir.
Bu doğrultuda, 4054 sayılı Kanun bakımından önem taşıyan maddelerine
yukarıda yer verilen TKİ Sözleşmesi’nin 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesine
ve bu Kanun’a dayanarak çıkarılan 2002/2 sayılı Tebliğ’e aykırı hükümler
taşımadığı kanaatine ulaşılmıştır.
I.2.3. 6. Madde Kapsamındaki Değerlendirme
330
Şikayet başvurusunda, TKİ’nin bayisi dışındaki firmalara kömür vermeyi
kestiği ve bu firmaların pazar dışına çıkarıldığı yönünde iddialar yer
04-66/949-227
8
almaktadır. Bu iddialar, 4054 sayılı Kanun’un “hakim durumun kötüye
kullanılması” başlıklı 6. maddesi kapsamında inceleme yapmayı
gerektirmektedir.
1.2.3.1. Hakim Durum
Ülkemizde 2002 yılı itibarıyla linyit üretimine ilişkin bilgilere aşağıdaki tabloda
yer verilmiştir. 340
Tablo 4- 2002 Yılı Linyit Üretimi
Ruhsat Sahibi Üretim (Ton) Oran (%)
TKİ 32.896.000 60,90
EÜAŞ (Elektrik Üretim A.Ş.) 16.432.000 30,42
Diğer (Özel teşebbüsler) 4.686.000 8,68
TOPLAM 54.014.000 100
Bu tabloda teşebbüslerin toz ve parça kömür üretimlerinin tamamına yer
verilmiştir. EUAŞ’ın tüm üretimini, elektrik santrallerinde kullanılan toz kömür
oluşturmaktadır. “Diğer” başlığı altında yer alan üretimin de tamamına yakını
toz kömürden oluşmaktadır. TKİ ise 2003 yılında yaklaşık 2.500.000 ton parça
kömür, 30.000.000 ton toz kömür üretimi gerçekleştirmiştir. TKİ’nin 2004-2005
yılı parça kömür üretiminin 3.000.000 ton’u bulması beklenmektedir. 350
Taşkömürü sahaları ise Zonguldak çevresinde yer almakta olup Türkiye
Taşkömür Kurumu (TTK) tarafından işletilmektedir. Son yıllarda üretimi 2-2,5
milyon ton arasında seyreden yıkanmış taşkömürünün, yaklaşık olarak, yüzde
65’i Çatalağzı Termik Santrali’ne, yüzde 17’si demir-çelik fabrikalarına, yüzde
8’i çimento, çay, şeker vb. fabrikalarına ve yüzde 10’u da bölgedeki ısınma
amaçlı kullanılmak üzere bölgedeki halka pazarlanmaktadır.
Yukarıda yer verilen yaklaşık değerler dikkate alındığında 2003 yılı itibarıyla
yerli parça kömür üretimi ile ilgili olarak aşağıdaki tabloyla karşılaşılmaktadır. 360
Tablo 5 – Yerli Parça Kömür Üretimi
Üretici Üretim Miktarı (Ton) Payı (%)
TKİ 2.500.000 91
TTK 250.000 9
TOPLAM 2.750.000 100
Tablodan da görüldüğü üzere, TKİ yerli parça kömür üretiminde %90 gibi bir
pazar payına sahiptir. Bu doğrultuda, TKİ’nin yerli parça kömür pazarının
üretim seviyesinde hakim durumda olduğu sonucuna ulaşılmıştır.
1.2.3.2. Kötüye Kullanma
370
Şikayet dilekçesinde, TKİ’nin kurduğu bayilik sistemi sonucu ihaleyi kazanan
firma dışındaki firmalara mal verilmediği belirtilmiş, mal alamayan
teşebbüslerin atıl hale geleceği ve pazardan çıkacağı, bu yolla tekelleşmeye
yol açılacağı ifade edilmiştir. Hakim durumdaki teşebbüsün mal vermeyi
04-66/949-227
9
kesmesi veya müşteriler arasında ayrımcılık yapması 4054 sayılı Kanun’un 6.
maddesinde yasaklanan eylemlerdendir.
Mal vermeyi kesmenin 4054 sayılı Kanun kapsamındaki değerlendirmesinde
şu kriterler dikkate alınmaktadır:
380
a- Mal vermeyi reddeden teşebbüsün hakim durumda olması,
b- Teşebbüsün bazı müşterilere mal satarken bazılarına ürün vermeyi
reddetmesi,
c- Hakim durumdaki teşebbüsün uzun süre mal vermekte olduğu
müşterisine mal vermeyi reddetmesi ve mal vermeyi kesmenin
objektif gerekçelere dayanmaması,
d- Mal vermeyi kesmesinin rekabeti kısıtlayıcı amacı olup olmadığı.
- Mal vermeyi reddeden teşebbüsün hakim durumda olması
390
Söz konusu davranışın Rekabet Hukuku ihlali sayılması için bu eylemi
gerçekleştiren teşebbüsün ilgili pazarda hakim durumda bulunması
gerekmektedir. Yukarıda da açıklandığı gibi, yerli parça kömür pazarının
üretim seviyesinde TKİ hakim durumdadır.
- Teşebbüsün bazı müşterilere mal satarken bazılarına ürün vermeyi
reddetmesi
Ürün satmayı reddetmek suretiyle hakim durumun kötüye kullanılması,
teşebbüsün bazı alıcılarına ürün satmaya devam etmesine karşılık bazılarına 400
ürün vermeyi reddetmesi halinde ortaya çıkmaktadır. TKİ, bayilik sistemi ile
ihaleyi kazanan firmalara kömür vermeye devam ederken ihale dışında kalan
eski alıcılarına mal vermeyi durduracaktır.
- Hakim durumdaki teşebbüsün uzun süre mal vermekte olduğu müşterisine
mal vermeyi reddetmesi ve mal vermeyi kesmenin objektif gerekçelere
dayanmaması
Ürün satmayı reddetme davranışının hakim durumun kötüye kullanılması
olarak değerlendirilebilmesi için hakim durumdaki teşebbüs ile alıcı arasında 410
uzun süreli düzenli bir ticari ilişkinin var olması gerekmektedir.
Şikayete konu olan bayilik sisteminden önceki dönemde, TKİ talepte bulunan
ve bedelini yatıran bütün kişi ve kuruluşlara kömür satışı yapmaktaydı. Bu
müşterilerin arasında uzun süredir TKİ’den kömür alanların olduğu gibi kısa
dönemli yatırım amaçlı kömür alanlar veya kendi ihtiyacı için bu alımı
gerçekleştirenlerin de olduğu bilinmektedir.
Nitekim TKİ yetkilileri, yeni getirilen bayilik sistemi sonucu mal vermenin
kesildiği müşterileri arasında uzun süredir müşterisi konumunda olan 420
teşebbüslerin de bulunduğunu teyit etmişlerdir.
İlgili davranışın kötüye kullanılma sayılmasının en önemli şartı ise satışı
reddetmenin objektif olarak haklı gerekçelere dayanmamasıdır.
04-66/949-227
10
TKİ’nin bazı müşterilerine mal vermeyi kesmesinin nedeni, şirketin bayilik
sistemine geçmesidir.
TKİ’de yapılan incelemede yetkililer tarafından;
-bayilik sistemine geçildiği 2004 Ağustos ayına kadar her isteyen kömür 430
satıcısına kömür verildiği,
-ithal kömür fiyatlarındaki yükselmeyi engelleyebilmek için düşük fiyattan yerli
kömür satışı yaptıkları, ancak bu düşük fiyatların tüketiciye yansımadığı,
yalnızca kömür ticareti ile uğraşan firmaların karını artırdığı,
-bu durumu engelleyebilmek için çeşitli çarelere başvurulduğu ancak hiçbir
yolun istenen sonucu doğurmadığı,
-iç piyasadaki kömür fiyatlarının düşürülmesi için en son çare olarak Bayilik
sistemine başvurulduğu, bu sistemle ihaleyi kazanan firmalara mal verileceği
ve bu firmaların belirlenen bölgedeki yerli kömür satışlarında TKİ’ye karşı
sorumluluk taşıyacağı, 440
-böylece bayilik sistemi sayesinde kömür piyasasının belirli bir düzen içine
gireceği
ifade edilmiştir.
2002/2 sayılı Tebliğ’de, dikey anlaşma yapacak teşebbüslere yönelik bir pazar
eşiği getirilmemiş, pazar güçlerine bakılmaksızın tüm teşebbüslerin bayilik
sistemi kurabileceği kabul edilmiştir. Bayi seçimlerinin ihale ile yapıldığı ve bu
konuda ayrımcılık da yapılmadığı dikkate alındığında TKİ’nin ihaleyi
kazanamayan firmalara mal vermemesinin objektif ve haklı gerekçelere 450
dayandığı görülmektedir.
- TKİ’nin ileri sürdüğü gerekçelerin ve mal vermeyi kesmesinin rekabeti
kısıtlayıcı amacı olup olmadığının değerlendirilmesi
Yukarıda TKİ’nin bazı müşterilerine mal vermeyi kesmesinin gerekçelerine yer
verilmiş ve bu gerekçelerin objektif ve haklı kabul edilebileceği belirtilmiştir. Bu
tespitlere ek olarak TKİ’nin mal vermeyi kesmesinin müşterilerin yer aldığı
pazarda (perakende kömür satışı pazarı) rekabeti kısıtlama amacı taşıyıp
taşımadığının incelenmesi gerekmektedir. 460
Mal vermeyi kesme yoluyla pazarda rekabeti sınırlandırmak veya ortadan
kaldırmak amacını ve/veya etkisini taşıyıp taşımadığının tespitinde, hakim
durumdaki teşebbüsün müşterilerinin pazarında faaliyet gösterip göstermediği
hususu dikkate alınmalıdır. Bu durumun varlığı halinde, rakip alıcılarına mal
verme ve hizmet sunma imkanına sahip hakim durumdaki teşebbüsün
rakiplerine mal vermeyi kesmesinin, nihai ürün ve hizmet piyasasındaki
rekabeti kısıtlama amacına yönelik olduğu söylenebilecektir.
TKİ kömür piyasasının üretim seviyesinde yer almakta olup piyasanın toptancı 470
ve perakendeci seviyesinde faaliyette bulunmamaktadır. Bu bakımdan TKİ’nin
bazı müşterilerine mal vermeyi kesmek suretiyle rekabeti kendi lehine
kısıtlama amacı gütmediği anlaşılmaktadır. Öte yandan, şikayete konu olan
bayilik sisteminin ithal kömür fiyatlarındaki artışın frenlenmesi ve yerli
04-66/949-227
11
kömürün dağıtımının belirli bir düzene sokulması amacıyla oluşturulması ve
bayilerin ihale ile belirlenmiş olması bu kanaati güçlendirmektedir.
Bu açıklamalar çerçevesinde TKİ’nin bayilik sistemine geçmesi nedeni ile bazı
müşterilerine mal vermeyi kesmesinin 4054 sayılı Kanun’un 6. maddesi
çerçevesinde ihlal olarak değerlendirilemeyeceği sonucuna ulaşılmıştır. 480
J. SONUÇ
Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre;
- Türkiye Kömür İşletmeleri Kurumu’nun “Bayilik Sözleşmesi”nin 2003/3 sayılı
Tebliğ ile Değişik 2002/2 sayılı Dikey Anlaşmalara İlişkin Grup Muafiyeti
Tebliği kapsamında grup muafiyetinden yararlandığına,
- Türkiye Kömür İşletmeleri Kurumu’nun 2004-2005 sezonunda uygulamaya 490
başladığı bayilik sistemi nedeniyle bazı müşterilerine mal vermeyi kesmesinin
4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un 6. maddesini ihlal
etmediğine, dolayısıyla anılan teşebbüs hakkında önaraştırma yapılmasına ya
da soruşturma açılmasına gerek bulunmadığına, bu nedenle şikayetin reddine
OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy